घरको बार्दलीमा बस्दा बाघको आवाज सुन्ने आफ्ना कानले अहिले गाडीको कर्कश लाग्दो घ्यारघ्यार सुन्नुपरेको उनी बताउँछन्।
घरबाट निस्कँदा आमाले कसैको आँखा नलागोस् भनेर कलिला खुट्टामा थुक दलेर टीका लगाइदिएको उनलाई अझै सम्झना छ। थुकको टीका निधारमा लगाएपछि छोराको सुरक्षा हुन्छ भन्ने आमाको विश्वास थियो। आमाको विश्वासप्रति उनी पनि विश्वस्त थिए।
पाटनबाट मावली घर जाँदा एक बूढी आमाले उनलाई पिठ्यँुमा बोक्थिन्। आमा पछिपछि। पाटनबाट असन पुग्दा धेरै ठाउँ आराम गर्नुपर्थ्यो। आमाबाट उनी ती ठाउँबारे जानकारी सुन्थे। अहिलेको सुन्धारास्थित चाइना टाउनअगाडिको पेट्रोल पम्प पुग्दा उनी झस्किन्थे। 'त्यो ठाउँमा बाघखोर थियो,' उनी दुई औंला तेर्स्याएर आँखा ठूल्ठुलो पार्दै भन्छन्, 'दुइटा बाघ थिए।'
देख्दै डरलाग्दा बाघलाई सरकारले नै पालेको थियो। कुनै बच्चाले काम बिगारे तिनै बाघको डर देखाएर मनोवैज्ञानिक सजाय दिने चलन थियो। ती बाघ २००७ सालसम्म रहेको जोशी बताउँछन्।
बाटोबाटोमा राणाहरूका स्मारक र मूर्तिहरू देखाउँदै लैजान्थिन् आमा। उनको घर गाउँमा थियो। अर्थात् त्यो बेला पाटनको बखुम्बहाल गाउँ थियो भने काठमाडौंको असन बजार। आफ्नै मामा घर असन आउन पाउँदा उनी खुसीले बुरुक्क हुन्थे।
काठमाडौं उपत्यकामा पातला बस्ती थिए। साइकलसम्म देख्न पाइँदैनथ्यो। 'सरकारी भारदार, सुब्बाहरू फाट्टफुट्ट घोडा चढेको देखिन्थ्यो,' उनी भन्छन्, 'अलि हुनेखाने बग्गी चढ्थे।'
आफ्नो घरको बार्दलीमा बस्दा वरपर सबै देखिन्थ्यो। कृष्ण मन्दिर वरपरका मान्छेलाई प्रस्ट देख्न सकिन्थ्यो। रातको समय कुनै दिन त बाघ र सिंहको गर्जन पनि सुनिने उनी बताउँछन्। साथीहरूको समूहमा चौर र चोकमा भोगटेको बल खेलेको सम्झन्छन् उनी। कहिलेकाहीँ टाला बाँधेर बल बनाउँथे।
त्यतिखेरसम्म त बल खेल्ने चिज हो भन्ने पनि थाहा थिएन रे! जावलाखेलको एक स्कुलमा जुद्धशमशेरका नातिहरूले पढ्ने रहेछन्। एकपटक उनीहरूले स्कुलमा बल ल्याएर खेले। 'अनि बल्ल हामीलाई थाहा भयो, बल भन्ने खेल हुँदो रहेछ,' उनी भन्छन्, 'त्यसैको सिको गरेर भोगटे वा टालाको बल बनाएर खेल्न सिकेका थियौं।'
त्यसबाहेक लखेट्ने, छुने अनि डुम हुने, आँखा छोपेर खेल्ने खेल, कानकान पिछे, डन्डीबियोजस्तै लठ्ठी खेल, खरीले धर्को तानेर खेल्ने खेल ता च्योयु, कौडाजस्तो प्वाँ खेल खेलेको उनी सम्झन्छन्।
आफ्ना बाबुले नपढे पनि आफूलाई पढ्न जोड गरेको उनी बताउँछन्। 'हि वाज सो इन्ट्रेस्टेड टु टिच मी,' उनी बाबुलाई सम्झन्छन्।
बाबुले आफ्नो इच्छा पूरा गर्न एक दिन 'प्रथम शिक्षा नेपाली किताब' २० पैसामा किनेर ल्याइदिए। मंगलबजारमा रहेको भाषा पाठशालामा भर्ना पनि गरिदिए। त्यहाँ नेपाली र अंग्रेजी पढाइ हुन्थ्यो। पहिला नेपालीमा भर्ना भए। पछि अंग्रेजीमा। रमाइलो कुरा त, पढाइको सुरुवात कक्षा ९ बाट हुन्थ्यो। जोशी भन्छन्, 'नौबाट आठ, सात हुँदै एकमा आएपछि स्कुल सकिन्थ्यो।'
तर उनले ध्यान दिएर पढ्न सकेनन्। सबैभन्दा ठूलो भाषामा समस्या भयो। उनी न नेपाली बुझ्थे, न अंग्रेजी। 'पिताजीको चाहना हँुदाहँुदै पढ्न सकिनँ,' उनी भन्छन्, 'उहाँले मलाई घरमा अक्षर सिकाउँदै जानुभयो।'
पछि १२–१३ वर्षको उमेरमा उनी दरबार हाइस्कुलमा कक्षा तीनमा भर्ना भए। पाटनबाट दुई घन्टा हिँडेर स्कुल जानुपर्ने। बल्लतल्ल स्कुल पास गरेपछि मात्रै कलेजबाट प्रगतिको सुरुवात भएको उनी बताउँछन्। 'स्कुल पढ्दा म सधैं अन्तिम बेन्चमा हुन्थँे, नपढ्ने विद्यार्थीका रूपमा,' उनले भने, 'सबै विषय मैले कहिल्यै उत्तीर्ण गरिनँ।' परीक्षाफलको दिन टुलुटुलु हेर्नुबाहेक अर्को उपाय थिएन। एक विषय लागेकालाई उत्तीर्ण गर्ने चलन थियो। उनी त्यही कोटामा पास हुन्थे।
चाडपर्व, जात्रा बेला अझ रमाइलो हुन्थ्यो, बच्चाका लागि। जात्रामा रमाई–रमाई साथीहरूसँग टाढाटाढा पुगेको उनी सम्झन्छन्। त्यो बेला जन्मदिन मनाउने चलन पनि थियो। 'जन्मदिन आए हाँस र कुखुराको फूल खान पाइने लोभले दुई–चार दिनअगाडि नै मन फुरुंग हुन्थ्यो,' उनी भन्छन्।
अहिलेका बच्चा 'ह्याप्पी बर्थ डे' भन्दै रमाएको देख्दा उनी पनि आफ्नो बाल्यकालीन जन्मदिन सम्झन्छन्। संस्कार एउटै भए पनि समयको परिवर्तनले धेरै कुरा फेरिँदै गएका छन्। 'अहिलेको समय हरेक कुरामा फाइदा र बेफाइदा दुवै छन्,' जोशी भन्छन्, 'बच्चालाई सुरुदेखि नै उचित लालनपालन र शिक्षा नदिने हो भने भविष्य अन्योल बन्न सक्छ।'
प्रकाशित: २१ चैत्र २०७० २१:४५ शुक्रबार
