धार्मिक मान्याअनुसार भगवान् शिवलाई संहारका देवताका रूपमा चिनिन्छ। संयोग नै मान्नुपर्छ हालैको थाइल्याण्ड-कम्बोडियाबिचको 'संहार'को कारण पनि सदियौँ पुरानो शिव मन्दिर बन्न पुगेको छ।
सोही विवादका कारण थाइल्याण्ड-कम्बोडिया सीमामा जारी सैन्य झडपमा हालसम्म कम्तीमा २० जनाको मृत्यु भएको छ भने धेरै जना घाइते भएका छन्।
थाइल्याण्ड-कम्बोडिया सीमामा बिहीबार बिहानदेखि दुवै देशका सैनिकहरूबिच गोलीबारी भइरहेको छ। थाइल्याण्डले कम्बोडियाको सैन्य अड्डामा हवाई बमबारी गरेको बताएको छ।
यस विवादको जरा सय वर्षभन्दा अघिदेखि छ, जब फ्रान्सेली कब्जापछि कम्बोडियाको सिमाना निर्धारण गरिएको थियो।
२००८ मा कम्बोडियाले विवादित क्षेत्रमा अवस्थित ११ औं शताब्दीको मन्दिरलाई युनेस्कोको विश्व सम्पदा स्थलको रूपमा दर्ता गर्ने प्रयास गर्दा स्थिति तनावपूर्ण बन्यो।
मे महिनामा एक कम्बोडियाली सैनिकको झडपमा मृत्यु भएपछि दुई देशबिचको तनाव अझ बढ्यो। त्यस बेलादेखि दुई देशबिचको सम्बन्ध पछिल्लो दशककै सबैभन्दा कम बिन्दुमा पुगेको छ।
विगत दुई महिनामा दुवै देशले एकअर्कामाथि सीमा प्रतिबन्ध लगाएका छन्। कम्बोडियाले थाइल्याण्डबाट फलफूल र तरकारी आयातमा प्रतिबन्ध लगाएको छ र बिजुली र इन्टरनेट सेवा पनि काटेको छ।
पछिल्ला केही हप्ताहरूमा दुवै देशले सीमामा सेनाको तैनाथी पनि बढाएका छन्।
मन्दिरको इतिहास के हो?
युनेस्कोका अनुसार कम्बोडियाको मैदानमा रहेको उच्च पठारको किनारमा अवस्थित प्रेह विहार मन्दिर भगवान शिवलाई समर्पित छ। यस मन्दिरमा धेरै धार्मिक संरचनाहरू छन्।
यसको निर्माण मुख्यतया ११ औं शताब्दीमा गरिएको थियो। यद्यपि यसको जटिल ऐतिहासिक पृष्ठभूमि ९ औं शताब्दीमा फर्कन्छ, जब यहाँ एक तपस्वी मठ स्थापना गरिएको थियो।
यो ठाउँ राम्रोसँग संरक्षित छ। यो दुर्गम स्थानमा छ।
यो मन्दिर यसको उत्कृष्ट वास्तुकलाको नमूना हो। यो कुँदिएका ढुङ्गाहरूले सजाइएको छ, जुन एकदमै उत्कृष्ट मानिन्छ।
अन्तर्राष्ट्रिय अदालतले १५ जुन १९६२ मा प्रेह विहार मन्दिर विवादमा आफ्नो फैसला सुनायो।
कम्बोडियाले अन्तर्राष्ट्रिय न्याय अदालतमा थाइल्याण्डले प्रेह विहार मन्दिरको भग्नावशेषले घेरिएको आफ्नो भूभागको एक भाग कब्जा गरेको गुनासो गरेको थियो।
यो ठाउँ कम्बोडियाली नागरिकहरूको लागि धर्म र आस्थाको केन्द्र हो।
कम्बोडियाले अन्तर्राष्ट्रिय न्याय अदालतलाई यस मन्दिरको अधिकारको बारेमा निर्णय दिन र थाइल्याण्डलाई १९५४ देखि त्यहाँ तैनाथ आफ्ना सेनाहरू हटाउन आदेश दिन माग गरेको थियो।
थाइल्याण्डले अदालतको क्षेत्राधिकारमा प्रारम्भिक आपत्ति दर्ता गर्यो, जुन अदालतले २६ मे १९६१ मा अस्वीकार गर्यो।
१५ जुन १९६२ मा आफ्नो अन्तिम फैसलामा अदालतले १९०४ को फ्रान्को-सियामी सन्धिमा विवादित क्षेत्रलाई जलधारा रेखाद्वारा सीमाङ्कन गरिएको र संयुक्त सीमाङ्कन आयोगद्वारा तयार पारिएको नक्सामा मन्दिरलाई कम्बोडियाको भूभागभित्र देखाइएको बताएको थियो।
थाइल्याण्डले यो नक्सा स्वीकार गर्नु बाध्यकारी नभएको तर्क गर्यो। उसले यो नक्सा कहिल्यै स्वीकार गरेको थिएन वा यदि स्वीकार गरेको भए पनि गलत धारणामा स्वीकार गरेको थियो।
यद्यपि, अदालतले थाइल्याण्डले वास्तवमा त्यो नक्सा स्वीकार गरेको र मन्दिर कम्बोडियाली क्षेत्र भित्र अवस्थित रहेको निष्कर्ष निकालेको पायो।
अदालतले यो पनि भन्यो कि थाइल्याण्डले त्यहाँ तैनाथ सबै सैन्य वा प्रहरी सेना हटाउनुपर्नेछ र १९५४ पछि मन्दिरबाट हटाइएका सबै चीजहरू कम्बोडियामा फिर्ता गर्नुपर्नेछ।
थाइल्याण्डले किन चेतावनी जारी गर्यो?
सीमामा बारुदी सुरुङ विस्फोटमा एक थाई सैनिक घाइते भएको एक दिनपछि थाइल्याण्ड र कम्बोडियाबीच पछिल्लो तनाव सिर्जना भएको छ। त्यसपछि थाइल्याण्डले कम्बोडियाबाट आफ्नो राजदूतलाई फिर्ता बोलाएको छ।
त्यसपछि बिहीबार थाइल्याण्ड र कम्बोडियाले एकअर्कामाथि पहिले गोली चलाएको आरोप लगाए।
थाइल्याण्डले सीमा नजिकै थाई सेनाको निगरानी गर्न कम्बोडियाली सेनाले ड्रोन तैनाथ गरेपछि द्वन्द्व सुरु भएको दाबी गरेको छ।
थाइल्याण्डले चेतावनी दिएको छ कि थाइल्याण्ड र कम्बोडिया बीचको द्वन्द्व 'युद्धमा परिणत हुन सक्छ।' द्वन्द्वले हजारौं मानिसहरूलाई विस्थापित गरेको छ।
थाइल्याण्डका कार्यवाहक प्रधानमन्त्री फुम्थम भेचायचाईले भने कि लडाईमा अब भारी हतियारहरू पनि संलग्न भएका छन्। यो दुवै देशको सीमामा रहेका १२ क्षेत्रमा फैलिएको छ।
थाइल्याण्डले कम्बोडियालाई नागरिक क्षेत्रहरूमा गोलाबारी गरेको आरोप पनि लगाएको छ र आफ्नो रकेटको दायरा भित्र रहेका सबै गाउँहरू खाली गराएको छ।
कम्बोडियाले पनि थाइल्याण्डमाथि क्लस्टर हतियार प्रयोग गरेको आरोप लगाएको छ। विश्वका धेरैजसो भागहरूमा क्लस्टर हतियारहरू प्रतिबन्धित छन् किनभने तिनीहरूको नागरिकहरूमा प्रभाव पर्छ। यद्यपि, थाइल्याण्डले यी आरोपहरूको जवाफ दिएको छैन।
विश्वभरका देशहरूद्वारा शान्तिको लागि अपील
अमेरिकाले दुवै देशलाई "तुरुन्तै शत्रुता बन्द गर्न, नागरिकहरूको सुरक्षा गर्न र शान्तिपूर्ण रूपमा द्वन्द्व समाधान गर्न" आह्वान गरेको छ।
"थाइल्याण्ड-कम्बोडिया सीमामा हिंसा बढेकोमा हामी गहिरो चिन्तित छौं र नागरिक हताहतको रिपोर्टबाट दुःखी छौं," विदेश विभागका प्रवक्ता टमी पिगोटले नियमित मिडिया ब्रीफिंगमा भने।
चीनको कम्बोडिया र थाइल्याण्डसँग राजनीतिक र रणनीतिक सम्बन्ध छ र उसले द्वन्द्वको बारेमा "गहिरो चिन्तित" रहेको बताएको छ।
चीनले दुवै पक्षले वार्ता र परामर्श मार्फत समस्या समाधान गर्ने आशा व्यक्त गरेको छ।
अष्ट्रेलिया, युरोपेली संघ र फ्रान्सले दुवै देशलाई शान्तिको लागि अपील गरेका छन्। एजेन्सी
प्रकाशित: ११ श्रावण २०८२ ११:५६ आइतबार
