जापानले करिब ६ हजार मिटर गहिराइबाट दुर्लभ पृथ्वी (रेअर अर्थ) तत्त्वयुक्त कीचड सफलतापूर्वक निकालेको दाबी गरेको छ। यो परीक्षण मिसन ‘चिक्यु’ नामक गहिरो समुद्री ड्रिलिङ जहाजमार्फत मिनामी तोरिशिमा टापु नजिकको क्षेत्रमा गरिएको थियो।

जापान सरकारका अनुसार यो विश्वमै यति गहिराइमा दुर्लभ पृथ्वी तत्त्व निकाल्ने पहिलो सफल प्रयास हो। यो उपलब्धिले चीनमाथिको निर्भरता घटाउने जापानको रणनीतिमा ठुलो सफलता मानिएको छ।

सरकारी प्रवक्ता केई सातोले भने, ‘नमुनामा कति मात्रामा दुर्लभ पृथ्वी तत्त्व छन् भन्ने विस्तृत विश्लेषण गरिनेछ।’ यो आर्थिक सुरक्षा र समुद्री विकास दुवैका लागि महत्त्वपूर्ण छ।

यो खोज यस्तो समयमा सार्वजनिक भएको छ, जतिबेला दुर्लभ पृथ्वी तत्त्वको विश्वकै सबैभन्दा ठुलो आपूर्तिकर्ता चीनले जापानमाथि विभिन्न माध्यमबाट दबाब बढाइरहेको छ। नोभेम्बरमा प्रधानमन्त्री साने ताकाइचीले ताइवानसम्बन्धी क्षेत्रीय सुरक्षा अवस्थाबारे धारणा व्यक्त गरेपछि टोकियो र बेइजिङबिचको सम्बन्ध संवेदनशील बन्दै गएको थियो।

यसै सन्दर्भमा बेइजिङले सम्भावित सैन्य प्रयोग हुनसक्ने ‘दोहोरो प्रयोग’ वस्तुहरूको जापानतर्फ निर्यात रोकिसकेको छ। ती वस्तुहरूमध्ये केही दुर्लभ पृथ्वी तत्त्व समूहमा पर्ने भएकाले जापानमा आपूर्ति अवरुद्ध हुनसक्ने चिन्ता बढेको छ।

दुर्लभ पृथ्वी तत्त्व भन्नाले पृथ्वीको माथिल्लो तहबाट निकाल्न कठिन १७ प्रकारका धातुहरूलाई जनाउँछ। यी तत्त्वहरू विद्युतीय सवारी साधन, हार्ड ड्राइभ, विन्ड टर्बाइनदेखि मिसाइल प्रणालीसम्म अत्यावश्यक रूपमा प्रयोग गरिन्छ।

जापानको विशेष आर्थिक जल क्षेत्रभित्र पर्ने मिनामी तोरिशिमाको वरपरको क्षेत्रमा एक करोड ६० लाख टनभन्दा बढी दुर्लभ माटो रहेको अनुमान गरिएको छ। जापानी व्यावसायिक दैनिक निक्केईका अनुसार यो विश्वकै तेस्रो ठुलो दुर्लभ पृथ्वी भण्डार हो।

निक्केईका अनुसार ती भण्डारमा करिब ७३० वर्षसम्म पुग्ने डिस्प्रोसियम रहेको अनुमान छ, जुन मोबाइल फोन र विद्युतीय कारमा प्रयोग हुने उच्च–शक्ति चुम्बकमा आवश्यक पर्छ। 

त्यसैगरी, लेजर प्रविधिमा प्रयोग हुने यट्रियम पनि करिब ७८० वर्षसम्म पुग्ने मात्रामा रहेको बताइएको छ।

गहिरो समुद्री उत्खननप्रति भने वातावरणीय समूहहरूले चिन्ता व्यक्त गर्दै गरेका छन्। उनीहरूका अनुसार यस्तो गतिविधिले समुद्री इकोसिस्टममा गम्भीर असर पार्न सक्छ र समुद्री सतहको सन्तुलन बिगार्न सक्छ।

अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले अन्तर्राष्ट्रिय जल क्षेत्रमा गहिरो समुद्री उत्खननलाई तीव्रता दिन दबाब दिएपछि यो विषय भूराजनीतिक रूपमा झन् संवेदनशील बनेको छ।

अन्तर्राष्ट्रिय जल क्षेत्रमा समुद्री सतहमाथि अधिकार क्षेत्र रहेको अन्तर्राष्ट्रिय समुद्री सतह प्राधिकरणले समुद्रको गहिराइमा उत्खननलाई नियमन गर्न विश्वव्यापी आचारसंहिता लागू गर्ने प्रयास गरिरहेको छ।

यद्यपि जापानको यो परीक्षण मिसन आफ्नै क्षेत्रीय जल क्षेत्रभित्र सम्पन्न गरिएको सरकारको भनाइ छ।

द इन्टरनेसनल इन्स्टिच्युट फर स्ट्रेटेजिक स्टडिजका अनुसन्धान सहयोगी ताकाहिरो कामिसुनाका अनुसार यदि जापानले मिनामी तोरिशिमाको वरिपरि दुर्लभ पृथ्वीहरू निरन्तर र सफलतापूर्वक निकाल्न सके प्रमुख उद्योगका लागि घरेलु आपूर्ति शृङ्खला सुरक्षित हुनेछ।

उनका अनुसार यसले चीनमाथिको आपूर्ति निर्भरतालाई उल्लेखनीय रूपमा घटाउने भएकाले ताकाइची सरकारका लागि यो एक महत्त्वपूर्ण रणनीतिक सम्पत्ति साबित हुन सक्छ।

बेइजिङले लामो समयदेखि दुर्लभ पृथ्वी तत्त्वमा आफ्नो प्रभुत्वलाई भूराजनीतिक लाभका लागि प्रयोग गर्दै आएको छ। अन्तर्राष्ट्रिय ऊर्जा एजेन्सीका अनुसार विश्वको दुर्लभ पृथ्वी उत्खनन उत्पादनको करिब दुई तिहाइ र परिष्कृत उत्पादनको ९२ प्रतिशत हिस्सा चीनको नियन्त्रणमा छ। एजेन्सी