फूल प्रकृतिको सुन्दरता मात्र होइन, नेपालीको संस्कृति, परम्परा र धार्मिक आस्थासँग जोडिएको जीवनशैली पनि हो । जन्मदेखि मृत्युसम्मका संस्कार, पूजाआजा, चाडपर्व, विवाह र विभिन्न उत्सवमा फूलको प्रयोग हुँदै आएको छ । यही सांस्कृतिक महत्त्वलाई व्यावसायिक सम्भावनासँग जोड्न सके फूल नेपालीका लागि सौन्दर्यको माध्यम मात्रै नभई आयआर्जन, रोजगारी र उद्यमशीलताको बलियो आधार बन्न सक्छ ।

नेपालमा पछिल्लो समय फूलको मागसँगै पुष्प व्यवसायको दायरा पनि विस्तार हुँदै गएको छ । घरको आँगनमा सजावटका लागि फूल रोप्ने परम्परादेखि व्यावसायिक नर्सरी, आधुनिक खेती, कट फ्लावर उत्पादन र फूलको व्यापारसम्म आइपुग्दा यो क्षेत्र कृषि उद्यमको सम्भावनायुक्त क्षेत्रका रूपमा विकसित भइरहेको छ ।

फ्लोरिकल्चर एसोसिएसन नेपाल (फ्यान) का अध्यक्ष राजेशभक्त श्रेष्ठका अनुसार आर्थिक वर्ष २०८०/८१ मा नेपालमा पुष्प तथा पुष्पजन्य वस्तुको वार्षिक कारोबार अघिल्लो आर्थिक वर्षको तुलनामा १६.६१ प्रतिशतले वृद्धि भएर करिब तीन अर्ब ९४ करोड रुपैयाँ पुगेको छ । यो तथ्याङ्कले नेपाली बजारमा फूलको आर्थिक महत्त्व बढ्दै गएको देखाउँछ ।

ललितपुरको गोदावरीमा बिहीबार आयोजित १९औँ गोदावरी फूल प्रतियोगिता प्रदर्शनीको उद्घाटन समारोहमा श्रेष्ठले पुष्प व्यवसाय महिला, युवा, साना किसान तथा ग्रामीण क्षेत्रका उद्यमीका लागि आयआर्जन र आत्मनिर्भरताको महत्त्वपूर्ण माध्यम बनेको बताए ।

उनका अनुसार थोरै क्षेत्रफलबाट समेत तुलनात्मक रूपमा उच्च मूल्यको उत्पादन गर्न सकिने भएकाले उपयुक्त प्रविधि, गुणस्तरीय उत्पादन र बजारको व्यवस्था गर्न सके पुष्प व्यवसायले कृषि आधुनिकीकरण र आर्थिक समृद्धिमा महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउन सक्छ ।

थोरै जमिनबाट उद्यम, हजारौँलाई रोजगारी

नेपालमा फूल खेतीको सम्भावना केवल ठूला व्यावसायिक फार्ममा सीमित छैन । सानो जमिन भएका किसान, घरायसी स्तरमा खेती गर्न चाहने परिवार, युवा उद्यमी र सहकारीमार्फत संगठित किसानका लागि समेत यो आम्दानीको विकल्प बन्न सक्छ ।

तरकारी तथा खाद्यान्न बालीसँगै उपयुक्त स्थानमा फूल खेती गर्न सकिन्छ । जग्गाको उपलब्धता, हावापानी, सिँचाइ, फूलको प्रजाति र बजारको मागअनुसार खुला जमिन वा संरक्षित वातावरणमा खेती गर्न सकिने भएकाले यसको व्यावसायिक ढाँचा पनि फरकफरक हुन सक्छ ।

गुलाब, सयपत्री, गोदावरी, कार्नेसन, जरबेरा र अन्य मौसमी फूलको उत्पादनसँगै बिरुवा उत्पादन, नर्सरी सञ्चालन, सजावटी बोटबिरुवाको बिक्री, फूलको माला बनाउने, बुकी तयार गर्ने तथा सजावटका सेवा सञ्चालन गरेर पनि आम्दानी गर्न सकिन्छ ।

फूलको व्यवसायमा उत्पादन मात्रै आम्दानीको स्रोत होइन । बिरुवा उत्पादन तथा बिक्री, फूलको सङ्कलन, वर्गीकरण, ग्रेडिङ, प्याकेजिङ, ढुवानी, थोक तथा खुद्रा व्यापार र उत्सव तथा समारोहको सजावटसम्म यसले विभिन्न आर्थिक गतिविधि सिर्जना गर्छ । यसबाट खेती गर्ने किसानदेखि फूल विक्रेता, माला बनाउने कामदार र सजावटसम्बन्धी सेवा प्रदायकसम्मले आम्दानीको अवसर पाउन सक्छन् ।

फ्यानका अनुसार हाल नेपालका सातै प्रदेशका विभिन्न जिल्लामा पुष्प खेती विस्तार भएको छ । उपलब्ध क्षेत्रगत विवरणअनुसार ५४ जिल्लामा ३२५ हेक्टरभन्दा बढी क्षेत्रफलमा फूल खेती भइरहेको छ । यस क्षेत्रमा एक हजार ४४५ भन्दा बढी व्यवसायी तथा उद्यमी संलग्न छन् भने ११ अर्ब ५० करोड रुपैयाँभन्दा बढी लगानी भएको अनुमान छ ।

पुष्प व्यवसायले प्रत्यक्ष तथा अप्रत्यक्ष रूपमा करिब ६५ हजारभन्दा बढी जनशक्तिलाई रोजगारी दिएको श्रेष्ठले जानकारी दिए ।

यी तथ्याङ्कले फूल खेतीलाई केवल अतिरिक्त आम्दानीको माध्यमका रूपमा नभई उत्पादन, व्यापार र सेवासँग जोडिएको व्यावसायिक क्षेत्रका रूपमा विकास गर्न सकिने देखाउँछन् । विशेषगरी स्थानीय स्तरमा रोजगारीका अवसर सीमित भएका ठाउँमा बजारको मागअनुसार पुष्प खेती र त्यससँग सम्बन्धित व्यवसाय सञ्चालन गर्न सके ग्रामीण अर्थतन्त्रलाई चलायमान बनाउन सहयोग पुग्न सक्छ ।

नेपाली संस्कृति र फूलको गहिरो सम्बन्ध

नेपालमा फूलको महत्त्व आर्थिक पक्षमा मात्र सीमित छैन । यहाँको धर्म, संस्कृति, परम्परा र सामाजिक जीवनमा फूलको विशिष्ट स्थान छ । यही सांस्कृतिक सम्बन्ध पुष्प व्यवसायका लागि स्वदेशी बजारको महत्त्वपूर्ण आधार पनि हो ।

दशैंमा घरघरमा जमरा र फूलको प्रयोग हुन्छ । तिहारमा सयपत्री, मखमली र गोदावरी फूलको माग उच्च हुन्छ । विशेषगरी भाइटीकामा सयपत्री र मखमलीका माला दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीबीचको स्नेह र दीर्घायुको कामनासँग जोडिन्छन् । घर सजाउन, पूजाआजा गर्न र देउसीभैलोका अवसरमा प्रयोग हुने फूलले तिहारको रौनक बढाउँछन् ।

त्यस्तै, हिन्दु परम्परामा पूजा, आराधना, व्रत, विवाह र विभिन्न धार्मिक अनुष्ठानमा फूल अनिवार्यजस्तै मानिन्छ । मन्दिरमा चढाइने फूल, देवीदेवताका लागि बनाइने माला तथा धार्मिक समारोहमा प्रयोग हुने पुष्पले दैनिक रूपमा समेत बजारको माग सिर्जना गर्छन् ।

बुद्ध जयन्ती तथा बौद्ध परम्पराका विभिन्न अनुष्ठानमा पनि फूलको प्रयोग गरिन्छ । नेवार समुदायका जात्रा, पूजापर्व र सांस्कृतिक समारोहदेखि विवाह, व्रतबन्ध, जन्मोत्सव, उद्घाटन, स्वागत तथा सम्मानका कार्यक्रमसम्म फूलको प्रयोग व्यापक छ । मृतकप्रति श्रद्धाञ्जली व्यक्त गर्न र अन्तिम संस्कारका अवसरमा समेत फूल प्रयोग गरिन्छ ।

यसरी हेर्दा फूलको माग कुनै एक चाडपर्व वा मौसममा मात्रै सीमित छैन । वर्षभरि विभिन्न धार्मिक, सांस्कृतिक तथा सामाजिक गतिविधिका कारण बजारमा फूलको आवश्यकता रहन्छ । यद्यपि दशैं, तिहार, विवाहको मौसम र ठूला समारोहका बेला माग बढ्ने भएकाले उत्पादनको समय निर्धारण, भण्डारण र बजार व्यवस्थापनमा विशेष ध्यान दिनुपर्ने हुन्छ ।

नेपालको यही सांस्कृतिक विविधता पुष्प व्यवसायका लागि अवसर हो । स्थानीय परम्परामा प्रयोग हुने फूलको व्यावसायिक उत्पादन बढाउन सके संस्कृतिको संरक्षणसँगै किसानको आम्दानीसमेत बढाउन सकिन्छ ।

तीन अर्ब ९४ करोडको कारोबार, तर आयात प्रतिस्थापन चुनौती

पुष्प व्यवसायको कारोबार बढ्दै गए पनि नेपालमा स्वदेशी उत्पादनले बजारको सम्पूर्ण माग धान्न सकेको छैन । भन्सार विभागको उपलब्ध तथ्याङ्कअनुसार आर्थिक वर्ष २०८०/८१ मा नेपालले करिब १६ करोड १३ लाख रुपैयाँ बराबरका पुष्प तथा पुष्पजन्य वस्तु आयात गरेको थियो । सोही अवधिमा एक करोड १५ लाख रुपैयाँ बराबरका वस्तु निर्यात भएका थिए ।

आयात र निर्यातबीचको यो अन्तरले नेपाली पुष्प व्यवसायमा अझै ठूलो सम्भावना रहेको देखाउँछ । स्वदेशमै उत्पादन गर्न सकिने फूल तथा पुष्पजन्य वस्तुका लागि विदेशी बजारमा निर्भर हुनुपर्ने अवस्था घटाउन सके किसानले बजार पाउने, स्वदेशी उत्पादन बढ्ने र आयातमा बाहिरिने रकम देशभित्रै रहने सम्भावना छ ।

श्रेष्ठले अब उत्पादन बढाउने मात्र नभई गुणस्तर सुधार, आयात प्रतिस्थापन, निर्यात प्रवर्द्धन र स्वदेशी उत्पादनलाई प्रतिस्पर्धी बनाउने दिशामा काम गर्नुपर्ने बताए ।

नेपालले विदेशी फूल आयात गर्ने बजारका रूपमा मात्र सीमित नभई स्वदेशी माग पूरा गर्न सक्ने र अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा समेत उत्पादन निर्यात गर्न सक्ने क्षेत्रका रूपमा पुष्प व्यवसायलाई विकास गर्नुपर्ने उनको भनाइ छ ।

यसका लागि उत्पादनको परिमाण बढाउनुका साथै फूलको गुणस्तर, आकार, रङ, ताजापन, टिकाउपन र बजारको मागअनुसारको विविधतामा ध्यान दिन आवश्यक छ । व्यावसायिक उत्पादनका लागि उपयुक्त जात छनोट, रोग तथा कीरा व्यवस्थापन, सिँचाइ, मलखादको उचित प्रयोग र कटानपछिको व्यवस्थापनले पनि महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन् ।

आम्दानीको सम्भावना कति ?

फूल खेतीबाट हुने आम्दानी सबै किसानका लागि समान हुँदैन । खेती गरिएको क्षेत्रफल, फूलको प्रजाति, उत्पादन लागत, मौसम, गुणस्तर, बजारसम्मको दूरी र बिक्री मूल्यका आधारमा आम्दानी फरक पर्छ ।

उदाहरणका लागि, बजारको मागअनुसार सयपत्री फूल उत्पादन गर्ने किसानले चाडपर्वको समयमा राम्रो बजार पाउन सक्छन् । गुलाब, जरबेरा तथा कार्नेसनजस्ता कट फ्लावर उत्पादन गर्ने किसानले विवाह, होटल, कार्यक्रम, कार्यालय र फूल पसललाई लक्षित गरेर नियमित बजार खोज्न सक्छन् । सजावटी बिरुवा उत्पादन गर्ने व्यवसायीले घर, कार्यालय, होटल, पार्क तथा सार्वजनिक स्थलको हरियाली र सजावटसम्बन्धी मागबाट आम्दानी लिन सक्छन् ।

त्यस्तै, फूलको माला तथा बुकी बनाउने, कार्यक्रमस्थल सजाउने र व्यावसायिक नर्सरी सञ्चालन गर्ने काम पनि यसै क्षेत्रका आयआर्जनका सम्भावना हुन् ।

तर फूल खेतीलाई सहजै उच्च नाफा हुने व्यवसाय ठान्नु उचित हुँदैन । फूल छिटो बिग्रने उत्पादन भएकाले समयमा बजार नपाए किसानले घाटा बेहोर्न सक्छन् । बजारको मागभन्दा बढी उत्पादन हुँदा मूल्य घट्ने र चाडपर्वका लागि लक्षित उत्पादन समयमा तयार नहुँदा अपेक्षित आम्दानी नहुने जोखिम पनि रहन्छ ।

त्यसैले खेती सुरु गर्नुअघि कुन फूल उत्पादन गर्ने, कहाँ बिक्री गर्ने, कति लगानी आवश्यक पर्छ र उत्पादन लागतअनुसार कति मूल्य पाउनुपर्छ भन्ने विषयको अध्ययन गर्नु आवश्यक छ । सम्भव भएसम्म फूल पसल, थोक विक्रेता, होटल, कार्यक्रम आयोजक तथा अन्य सम्भावित खरिदकर्तासँग अग्रिम समन्वय गरेर उत्पादन योजना बनाउनु व्यावसायिक दृष्टिले उपयोगी हुन्छ ।

फूलको खेतीबाट हुने सम्भावित आम्दानीको विश्वसनीय आकलन गर्न स्थानीय बजार मूल्य, प्रतिवर्गमिटर वा प्रतिरोपनी उत्पादन, बीउ तथा बिरुवाको लागत, मलखाद, श्रम, सिँचाइ, संरचना र ढुवानी खर्चको विवरण आवश्यक पर्छ । यी आधारबिना निश्चित रकम आम्दानी वा नाफा हुने दाबी गर्नु उपयुक्त हुँदैन ।

आधुनिक प्रविधि र बजार पूर्वाधारको आवश्यकता

पुष्प व्यवसायलाई दिगो र प्रतिस्पर्धी बनाउन उत्पादनसँगै बजार व्यवस्थापनमा पनि सुधार आवश्यक छ । फूलको उत्पादन र उपभोगबीचको समय अन्तर कम गर्न, ताजापन कायम राख्न र किसानले उचित मूल्य पाउने वातावरण बनाउन आधुनिक पूर्वाधार महत्त्वपूर्ण हुन्छ ।

श्रेष्ठले काठमाडौं उपत्यकासहित देशका प्रमुख सहरमा फूल सङ्कलन, वर्गीकरण, ग्रेडिङ, प्याकेजिङ, शीतभण्डार, मूल्य सूचना तथा वितरणको एकीकृत सुविधा भएको आधुनिक पुष्प थोक बजार स्थापना गर्नुपर्ने बताए ।

यस्तो बजार सञ्चालनमा आएमा किसानले आफ्नो उत्पादन बिक्री गर्न सहज स्थान पाउन सक्छन् । व्यापारीले पनि एकै ठाउँबाट आवश्यक परिमाण र गुणस्तरका फूल खरिद गर्न सक्ने भएकाले आपूर्ति व्यवस्थापनमा सुधार आउन सक्छ । शीतभण्डार तथा उपयुक्त ढुवानी व्यवस्थाले फूल बिग्रिएर हुने नोक्सानी घटाउनसमेत सहयोग पुर्‍याउन सक्छ ।

त्यसैगरी, आधुनिक खेती प्रविधि, गुणस्तरीय बिरुवा, उत्पादनसम्बन्धी प्राविधिक परामर्श र बजार मूल्यको नियमित जानकारीमा किसानको पहुँच बढाउन आवश्यक छ । स्थानीय तह, कृषि कार्यालय, सहकारी तथा निजी क्षेत्रबीच सहकार्य गरेर पुष्प खेतीसम्बन्धी तालिम, प्रविधि हस्तान्तरण र बजार सम्पर्क विस्तार गर्न सके साना किसानलाई व्यावसायिक उत्पादनतर्फ आकर्षित गर्न सकिन्छ ।

नीतिगत सुधार र नयाँ जातको सहज प्रयोग

पुष्प व्यवसायको विकासका लागि नीतिगत वातावरण सुधार गर्नुपर्ने माग पनि उठेको छ । श्रेष्ठले पुष्प प्रवर्द्धन नीति, २०६९ को पुनर्लेखन गरी प्रभावकारी कार्यान्वयन गर्न सरकारसँग आग्रह गरे ।

उनका अनुसार पुष्प तथा आलंकारिक बालीका नयाँ जात छिटो विकास हुने र अन्तर्राष्ट्रिय बजारको माग पनि निरन्तर परिवर्तन भइरहने भएकाले नयाँ जातको दर्ता, आयात, परीक्षण तथा व्यावसायिक प्रयोगसम्बन्धी प्रक्रिया सहज बनाउन आवश्यक छ ।

विद्यमान व्यवस्थाका कारण नयाँ जातको आयात, परीक्षण र व्यावसायिक प्रयोगमा कठिनाइ उत्पन्न हुन सक्ने भएकाले अन्तर्राष्ट्रिय अभ्यासको अध्ययन गरी वैज्ञानिक, व्यावहारिक र समयसापेक्ष व्यवस्था गर्नुपर्ने उनको भनाइ छ ।

नेपालको जैविक तथा वानस्पतिक विविधतालाई उपयोग गर्दै रैथाने फूल र शोभनीय वनस्पतिको व्यावसायिक उत्पादन तथा निर्यात प्रवर्द्धन गर्न सके थप अवसर सिर्जना हुन सक्छ । स्थानीय हावापानीमा अनुकूल हुने प्रजातिको पहिचान, संरक्षण र व्यावसायिक उत्पादनले नेपाली पुष्प व्यवसायलाई आफ्नै विशेषतासहित अघि बढाउन मद्दत गर्न सक्छ ।

कृत्रिम फूलको प्रयोग नियन्त्रण गर्नुपर्ने माग

प्राकृतिक फूलको व्यावसायिक उत्पादनलाई प्रोत्साहन गर्न कृत्रिम फूलको प्रयोग र व्यापारसम्बन्धी विषयमा पनि ध्यान दिनुपर्ने व्यवसायीको माग छ ।

श्रेष्ठले प्रतिबन्धित प्लास्टिकजन्य कृत्रिम फूल तथा पुष्पजन्य वस्तुको प्रयोग, बिक्री वितरण र प्रचारप्रसार नियन्त्रण गर्न आग्रह गरे । यस्ता सामग्रीको प्रयोगले वातावरणमा प्रतिकूल असर पार्नुका साथै स्वदेशी प्राकृतिक फूलको बजारमा नकारात्मक प्रभाव पारेको उनको भनाइ छ ।

प्राकृतिक फूलको प्रयोगले किसानको उत्पादन बिक्री हुने र स्थानीय स्तरमा आर्थिक गतिविधि बढ्ने सम्भावना रहन्छ । तर कृत्रिम फूलको नियन्त्रणसँगै प्राकृतिक फूलको नियमित आपूर्ति, उचित मूल्य, गुणस्तर र प्रयोगपछिको व्यवस्थापनमा पनि ध्यान दिन आवश्यक छ ।

गोदावरी प्रदर्शनी : सौन्दर्यसँगै व्यवसायको सन्देश

ललितपुरको गोदावरीमा आयोजित १९औँ गोदावरी फूल प्रतियोगिता प्रदर्शनीले फूलको सौन्दर्य प्रदर्शन गर्नुका साथै पुष्प व्यवसायको सम्भावना उजागर गर्ने अवसर प्रदान गरेको छ ।

यस्ता प्रदर्शनीले विभिन्न प्रजातिका फूल तथा सजावटी वनस्पतिबारे जानकारी दिन, उत्पादक र उपभोक्ताबीच सम्पर्क बढाउन तथा पुष्प व्यवसायमा रुचि राख्ने व्यक्तिलाई सम्भावित अवसरबारे बुझ्न सहयोग गर्न सक्छन् । फूलको विविधता, उत्पादन प्रविधि र व्यावसायिक अभ्यासबारे जानकारी आदानप्रदान गर्ने माध्यमका रूपमा पनि यस्ता कार्यक्रम उपयोगी हुन्छन् ।

नेपालमा फूलको माग बढिरहेको र पुष्प व्यवसायको कारोबार विस्तार हुँदै गएको अवस्थामा यसको सम्भावनालाई व्यवहारमा उतार्न उत्पादनदेखि बजारसम्मको शृङ्खला बलियो बनाउन आवश्यक छ । किसानले उत्पादन गरेको फूल समयमै बिक्री हुने, उपभोक्ताले उचित मूल्यमा गुणस्तरीय फूल पाउने र व्यवसायीले लगानीअनुसार प्रतिफल प्राप्त गर्ने वातावरण बनेमा यस क्षेत्रले थप गति लिन सक्छ ।

नेपाली संस्कृति र प्रकृतिसँग गहिरो सम्बन्ध राख्ने फूललाई व्यावसायिक अवसरसँग जोड्न सकिए सौन्दर्यसँगै आर्थिक समृद्धिको ढोका पनि खुल्न सक्छ । त्यसका लागि फूललाई चाडपर्वमा किनेर प्रयोग गर्ने वस्तुका रूपमा मात्र नहेरी उत्पादन, उद्यमशीलता, रोजगारी र निर्यातको सम्भावना बोकेको कृषि व्यवसायका रूपमा विकास गर्नु आवश्यक छ ।