भदौ लागेसँगै नेपाली समाजमा तीजको रौनक छाउने गर्थ्यो। घर–आँगनदेखि बजारसम्म रातो साडी, चुरा, पोते र गरगहनामा सजिएका महिलाको चहलपहल देखिन्थ्यो। दिदीबहिनी भेला भएर दर खान्थे, तीजका गीतमा रमाउँथे र माइती–चेलीको भेटघाटले चाडलाई आत्मीय बनाउँथ्यो।

तर यसपटकको तीजमा त्यो उल्लासमाथि बाढीको पीडा भारी परेको छ। रसुवाको भोटेकोशीमा भदौ १० गते आएको विनाशकारी बाढीले ठूलो मानवीय तथा भौतिक क्षति पुर्‍याएपछि तीजको दर खाने दिनसमेत धेरै परिवारका लागि उत्सवभन्दा शोक, प्रतीक्षा र अनिश्चितताको दिन बनेको छ।

विशेषगरी रसुवा, नुवाकोट, धादिङलगायत बाढी प्रभावित जिल्लामा आफन्तको खोजी, घरबास गुमेको पीडा, विस्थापन र भोलिको चिन्ताले चाडपर्वको खुसीलाई ओझेलमा पारेको छ। बाढीमा परिवारका सदस्य बेपत्ता भएपछि उनीहरू जीवित भेटिने आशामा दिन बिताइरहेका परिवारका लागि दर खाने दिन पनि पीडादायी बनेको छ।

आफन्तको खोजीमै बितेको दर

तीजको दर खाने दिन सामान्यतया दिदीबहिनी माइतीमा भेला हुने, मिठा परिकार खाने र सुखदुःख साट्ने दिन हो। तर यसपटक कतिपय चेलीका लागि माइतीको सम्झनासँगै बाढीमा हराइरहेका आफन्तको अनुहार आँखाअघि आइरहेको छ।

नुवाकोटकी सुकुमाया तामाङजस्ता परिवारका लागि अहिले चाडपर्वको खुसीभन्दा आफन्तको अवस्थाबारेको अन्योल ठूलो छ। ‘कि सास, कि लास भए पनि भेटियोस्’ भन्ने आशामा दिन बिताइरहेका परिवारका लागि तीजको उल्लासमा सहभागी हुन सहज छैन।

कतिपय परिवारले लामो समयसम्म आफन्तको अवस्था थाहा पाउन नसकेपछि कुशको शव बनाएर अन्त्येष्टिसमेत गर्नुपर्ने बाध्यता भोगेका छन्। आफ्नो मान्छेको वास्तविक शवसमेत देख्न नपाई प्रतीकात्मक रूपमा अन्तिम संस्कार गर्नुपर्ने अवस्थाले बाढीको पीडा कति गहिरो छ भन्ने देखाउँछ। यस्तो अवस्थामा दर खाने दिनले पनि उनीहरूलाई हराइरहेका आफन्तकै सम्झना गराइरहेको छ।

घरबास गुमेकालाई चाडभन्दा बाँच्ने चिन्ता

बाढीले कतिपय परिवारका घर बगाएको छ, कतिपयका व्यवसाय र रोजगारीका आधार गुमेका छन्। कतिपय परिवारका सदस्य घाइते भएर अस्पतालमा उपचाररत छन्। ज्यान जोगाएर बाँचेकाहरू पनि बाढीको गर्जन, भागदौड र विनाशको दृश्यबाट अझै मुक्त हुन सकेका छैनन्।

बाढीका कारण विस्थापित सयौँ नागरिक अस्थायी सेल्टरमा बसिरहेका छन्। उनीहरूका लागि अहिले दर, नाचगान वा नयाँ पहिरनभन्दा बिहान–बेलुका खानेकुरा, सुरक्षित बसोबास, स्वास्थ्योपचार र हराइरहेका आफन्तको खोजी प्राथमिकतामा छन्।

अस्थायी शिविरमा बसिरहेका महिलाहरू आफ्ना बालबालिकालाई सम्हाल्दै राहतबाट प्राप्त खाद्यान्न र अन्य सामग्रीको व्यवस्थापन गरिरहेका छन्। चाडपर्व आए पनि उनीहरूका लागि सबैभन्दा ठूलो खुसी परिवारका सदस्य सुरक्षित हुनु र बेपत्ता आफन्त सकुशल भेटिनु हो।

सजावट छ, तर मनमा उत्सव छैन

काठमाडौं उपत्यकामा तीजको चहलपहल देखिए पनि बाढी प्रभावित परिवारमा त्यसको प्रभाव न्यून छ। विगतमा तीजका लागि महिनौँअघि तयारी गर्ने महिलाहरू यसपटक आवश्यकताअनुसार सामान्य भेटघाटमै सीमित छन्।

यो पनि

दर : माइती र चेलीको सम्बन्ध गाँस्ने स्वाद, परम्परा र आत्मीयता 

कतिपयले रातो पहिरन लगाएका छन्, हातमा चुरा पनि सजाएका छन्। तर त्यो सजावटमा विगतको उत्साह छैन। मनमा बाढीले दिएको चोट, गुमेको घर–सम्पत्ति र हराइरहेका आफन्तको सम्झना छ।

“चाड त आयो, तर मनमा खुसी छैन,” गोङ्गबुकी राधा खत्रीको भनाइले यसपटकको तीजको वास्तविकता झल्काउँछ।

तीज नेपाली महिलाको सांस्कृतिक पर्व मात्र होइन, माइती–चेलीको सम्बन्ध नवीकरण गर्ने, भेटघाट गर्ने र दुःखसुख साट्ने अवसर पनि हो। तर विपत्तिमा परेका परिवारका लागि यस वर्ष यही आत्मीय चाड पीडाको सम्झना बनेको छ।

पीडाबीचको तीजले दिएको सन्देश

बाढीबाट ज्यान जोगाएर फर्किएका महिलाका कथा पनि कम पीडादायी छैनन्। कसैले परिवारका सदस्य गुमाएका छन्, कसैले घरबास। कसैले घाइते अवस्थाबाट उपचारपछि सामान्य जीवनतर्फ फर्किने प्रयास गरिरहेका छन्। सुरक्षित स्थानमा पुगे पनि बाढीको क्षण सम्झँदा उनीहरू अझै झस्किन्छन्।

चाडपर्व दुःख बिर्साउने अवसर पनि हो। तर दुःख अत्यन्तै गहिरो हुँदा उत्सवभन्दा सहानुभूति, साथ र सहयोग आवश्यक हुन्छ। यसपटकको दर खाने दिनले विपत्तिमा परेका परिवारलाई एक्लो नछाडौँ, बेपत्ता आफन्तको खोजीमा साथ दिऔँ र घरबास गुमाएकाहरूको पुनःस्थापनामा हातेमालो गरौँ भन्ने सन्देश दिएको छ।

दरको थालीमा परिकार कम भए पनि चेली–माइतीको माया कम नहोस्। तर यस वर्ष धेरै परिवारका लागि त्यो माया भेटघाटमा होइन, टाढाबाट गरिएको सम्झना, प्रार्थना र आफन्त सकुशल भेटिने आशामै सीमित भएको छ।