हरितालिका तीजको अघिल्लो दिन अर्थात् आज नेपाली हिन्दु महिलाले दर खाने दिनका रूपमा मनाउँदैछन्। तीजको व्रत बस्नुअघि शरीरलाई आवश्यक ऊर्जा जुटाउने धार्मिक–सांस्कृतिक अभ्यासका रूपमा रहेको दर पछिल्लो समय चेली र माइतीबीचको आत्मीयता, भेटघाट र सम्बन्ध नवीकरणको अवसरसमेत बनेको छ।
विवाह गरेर घर गएका चेलीलाई माइतीले बोलाउने, मिठा–मसिना परिकार खुवाउने र सुखदुःख साट्ने परम्पराले दरलाई नेपाली समाजमा विशेष अर्थ दिएको छ। त्यसैले दर केवल व्रतअघि खाइने भोजन होइन, माइतीको सम्झना, चेलीप्रतिको माया र पारिवारिक सम्बन्ध जोड्ने सांस्कृतिक सेतु पनि हो।
दर कहिले खाने ?
दर खाने समयबारे नेपाली समाजमा फरक–फरक मान्यता पाइन्छ। कतिपयले सूर्योदयअघि, कतिपयले भाले बास्नुअघि र कतिपयले मध्यरातसम्म दर खान सकिने बताउँछन्।
संस्कृतिविद्हरूका अनुसार तीजको दर भने अर्धरात्रि अर्थात् राति १२ बजेअघि नै खाइसक्नु उपयुक्त मानिन्छ। चन्द्रमासअनुसार दिन निर्धारण गर्ने परम्परा र व्रतका लागि उषाकाल तथा ब्रह्ममुहूर्तको गणनाका कारण सूर्योदयअघिसम्म दर खान सकिने मत पनि सुनिन्छ। तर दर खाने समयलाई लिएर सबै समुदायमा एउटै अभ्यास भने छैन।
दरको मुख्य उद्देश्य भोलिपल्टको व्रतअघि शरीरलाई पर्याप्त ऊर्जा उपलब्ध गराउनु हो। त्यसैले समयसँगै यसको परिकार र खाने शैलीमा पनि परिवर्तन आएको छ।
दरमा के–के परिकार ?
परम्परागत रूपमा दरमा दूध, घिउ, चामल र दहीबाट तयार गरिएका परिकारको विशेष स्थान छ। ढकनी, चाम्रे, कुरौनी, खिर, दहीलगायतका परिकार दरका पुराना चलनमा पर्छन्।
पछिल्लो समय दरको थालीमा परम्परागत परिकारसँगै सेलरोटी, पुरी, तरकारी, अचार, मिठाई, फलफूल, मासुका परिकार तथा विभिन्न पेयसमेत थपिएका छन्। सहरी क्षेत्रमा होटल, रेस्टुरेन्ट, पार्टी प्यालेस तथा घरमै आयोजना हुने दर कार्यक्रममा परिकारको विविधता बढेको छ।
तर दरको अर्थ धेरै परिकार थुपार्नु वा अत्यधिक खानु मात्र होइन। परम्परागत दरमा पोषण, ऊर्जा र पाचनलाई समेत ध्यान दिइएको देखिन्छ। दूध तथा घिउबाट बनेका परिकारले ऊर्जा र प्रोटिन उपलब्ध गराउँछन् भने दहीजस्ता परिकारले पाचनमा सहयोग पुर्याउन सक्छन्। यद्यपि सबैका लागि एउटै परिकार वा मात्रा उपयुक्त नहुन सक्छ।
कति खाने, कसरी खाने ?
दर खाने नाममा अत्यधिक चिल्लो, गुलियो वा मसलेदार परिकार एकैपटक खानु स्वास्थ्यका दृष्टिले उपयुक्त हुँदैन। व्रत बस्ने तयारीमा शरीरलाई आवश्यक ऊर्जा पुग्ने गरी सन्तुलित भोजन गर्नु महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
दरमा भात, रोटी वा अन्य अन्नजन्य परिकारसँगै दाल, तरकारी, फलफूल, दही तथा पर्याप्त पानी समावेश गर्न सकिन्छ। दूध, घिउ वा मिठाईका परिकार खानु परे पनि आफ्नो स्वास्थ्य अवस्था र पाचन क्षमताअनुसार मात्रा मिलाउनु उचित हुन्छ।
विशेषगरी मधुमेह, उच्च रक्तचाप, मिर्गौला वा पाचनसम्बन्धी समस्या भएका व्यक्तिले दरका परिकार छनोट गर्दा सावधानी अपनाउनुपर्छ। व्रत बस्ने वा नबस्ने विषयमा पनि आफ्नो स्वास्थ्य अवस्थालाई ध्यान दिनु आवश्यक हुन्छ।
परम्परागत दरदेखि आधुनिक भोजसम्म
नेपालमा दर खाने चलनको स्वरूप समयसँगै परिवर्तन हुँदै आएको छ। पहिले दर मुख्यतः घरमै तयार गरिने दूध, घिउ, चामल र दहीजन्य परिकारमा केन्द्रित हुन्थ्यो। माइतीले चेलीलाई बोलाएर घरमै खाना खुवाउने, आफन्त भेला हुने र गीतसंगीतमार्फत सुखदुःख साट्ने चलन थियो।
पछिल्लो समय भने दर घरको भान्साबाट बाहिर निस्केर सामूहिक भोज, महिला समूहका कार्यक्रम, कार्यालय तथा सामाजिक संस्थाका आयोजनासम्म पुगेको छ। कतिपय स्थानमा तीज आउनुभन्दा केही दिनअघिदेखि नै दर खाने कार्यक्रम सुरु हुन्छन्।
यसले चेलीमाइती भेटघाट र सामाजिक सम्बन्ध विस्तार गर्ने अवसर बढाए पनि दरको मौलिक भावनालाई भोजको प्रतिस्पर्धा, खर्चिलो प्रदर्शन र अत्यधिक खानपानले ओझेलमा पार्न नहुने संस्कृतिविद्हरूको धारणा छ।
तीजको व्रत र दरको सम्बन्ध
अन्य धार्मिक व्रतको तुलनामा तीजको व्रतलाई कठोर मानिन्छ। कतिपय परम्परामा तीजको व्रतमा पानीसमेत नखाई बस्ने चलन छ। अरू धेरै व्रतमा साँझ पूजा गरेपछि व्रत समापन हुने भए पनि तीजमा भोलिपल्ट अगस्ती पूजा गरेपछि मात्र भोजन गर्ने मान्यता पाइन्छ।
यही कारण तीजको व्रतअघि शरीरलाई ऊर्जा दिने भोजनका रूपमा दर खाने चलन विकसित भएको मानिन्छ। यद्यपि व्रतको स्वरूप, दर खाने समय र परिकार समुदाय, परिवार तथा क्षेत्रअनुसार फरक हुन सक्छ।
दरको मूल भाव : चेलीलाई माइतीको निम्तो
दरको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पक्ष यसको पारिवारिक र भावनात्मक सम्बन्ध हो। विवाहपछि आफ्नो घरमा व्यस्त रहने चेलीलाई माइतीले सम्झने, बोलाउने र सँगै बसेर खाना खुवाउने परम्पराले नेपाली समाजमा चेली–माइतीको सम्बन्धलाई निरन्तरता दिएको छ।
आज दर खाने दिन, धेरै चेलीका लागि यो केवल व्रतअघि पेट भर्ने अवसर होइन । माइतीको आँगन सम्झने, आमाबुबा तथा दाजुभाइ–दिदीबहिनी भेट्ने, बाल्यकालका सम्झना साट्ने र सम्बन्धमा आत्मीयता थप्ने दिन पनि हो।
समय बदलिएसँगै दरका परिकार, खाने स्थान र शैली फेरिए पनि यसको मूल सन्देश फेरिएको छैन । तीज हिजो पनि आज पनि चेलीलाई माया, माइतीसँगको सम्बन्ध र आपसी आत्मीयताको उत्सवको चार्ड हो ।
यो पनि पढ्नुहोस्
हरितालिका तीजमा पशुपतिनाथका चारै ढोका बिहान ३ बजेदेखि खुल्ने: कोर क्षेत्रमा पुरुषलाई निषेध
प्रकाशित: २८ भाद्र २०८३ १५:५० आइतबार