सात दशकभन्दा लामो इतिहास बोकेको नेपाल-स्विट्जरल्याण्ड सम्बन्ध अहिले नवप्रवर्तन र आर्थिक साझेदारीको गहिरो चरणमा प्रवेश गरिरहेको छ।

सन् १९५६ मा कूटनीतिक सम्बन्ध स्थापना भएदेखि स्विट्जरल्याण्डले नेपालको ग्रामीण पूर्वाधार, प्राविधिक शिक्षा, झोलुङ्गे पुल निर्माण, दिगो कृषि, पर्यटन, संघीयता तथा सुशासन सुधारमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याएकको छ।

पछिल्ला वर्षहरूमा यो सहकार्य व्यापार, लगानी, जलवायु कार्य, श्रम आप्रवासन तथा व्यावसायिक तालिमसम्म विस्तार भएको छ। हालै काठमाडौंमा सम्पन्न नेपाल-स्विट्जरल्याण्ड द्विपक्षीय परामर्श संयन्त्रको पाँचौं बैठकले नेपालमा स्विस सहयोगमा सञ्चालित विकास कार्यक्रमहरूको समीक्षा गर्नुका साथै व्यापार, लगानी, प्रविधि, जलवायु कार्य, श्रम आप्रवासन र प्राविधिक शिक्षामा सहकार्य विस्तार गर्ने विषयमा छलफल गरेको थियो।

रिपब्लिका दैनिकका सम्पादक कोषराज कोइरालाले उक्त बैठकको सह-अध्यक्षता गर्न काठमाडौं आएका एशिया तथा प्रशान्त क्षेत्रका लागि स्विस सहायक राज्य सचिव राजदूत मार्कुस लाइट्नरसँग नेपाल-स्विट्जरल्याण्ड सम्बन्धको बदलिँदो स्वरूप र भावी सहकार्यका सम्भावनाबारे कुराकानी गरेका छन्।

प्रस्तुत छ उक्त कुराकानीको सार संक्षेपः

नेपाल र स्विट्जरल्याण्डले यस वर्ष कूटनीतिक सम्बन्धको ७० वर्ष पूरा गर्दैछन्। स्विस दृष्टिकोणबाट हेर्दा यो साझेदारीलाई यति विशेष र दीर्घकालीन बनाउने तत्व के हो ?

यसको सुरुवात १९५० को दशकमा भएको पहिलो सहायता मिसनबाट भएको हो। तर यो सम्बन्ध चाँडै नै विकास सहकार्यको सीमाभन्दा धेरै अगाडि बढ्यो। विकास सहकार्य हाम्रो उपस्थितिको आधार थियो, तर त्यसबाहेक पनि धेरै आयाम थिए।

१९५० को दशकमा सगरमाथा स्विस जनताका लागि विशेष चासोको विषय बन्यो। सन् १९५२ को स्विस अभियानले सगरमाथा आरोहणको पहिलो गम्भीर प्रयासहरू मध्ये एक गरेको थियो, जसले पछि सफल आरोहणका लागि मार्ग प्रशस्त गर्‍यो।

सन् १९५६ मा स्विस टोलीले ल्होत्सेको पहिलो सफल आरोहण गर्‍यो र सगरमाथा पनि सफलतापूर्वक चढ्यो। यी उपलब्धिहरूले स्विट्जरल्याण्डमा ठूलो प्रेरणा जगाए र नेपाललाई स्विस जनमानसमा परिचित गराए। त्यसपछि विश्वास, साझेदारी र प्रगतिका आधारमा हाम्रो सम्बन्ध विस्तार हुँदै गयो।

हालै प्रकाशित ‘ब्रिजिङ नेसन्स-७० इयर्स अफ स्विस-नेपाल फ्रेन्डशिप’ पुस्तकले झोलुङ्गे  पुललाई सहकार्यको महत्वपूर्ण प्रतीकका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। किन यो झोलुङ्गे पुल नेपाल–स्विस सम्बन्धको यति महत्वपूर्ण अध्याय बन्यो ?

पूर्व अर्थमन्त्री रामेश्वर खनालको उपस्थितिमा यो पुस्तक सार्वजनिक गर्न पाउँदा म निकै खुसी छु। झोलुङ्गे पुलहरू हाम्रो सहकार्यको अत्यन्त सफल उदाहरण हुन्। ती केवल इन्जिनियरिङ संरचना मात्र होइनन्। यी पुलहरूले मानिसहरूको जीवन परिवर्तन गरेका छन, समाजलाई जोडेका छन् र विकासका अवसरहरू सिर्जना गरेका छन्।

झोलुङ्गे पुल हाम्रो व्यापक सहकार्य कार्यक्रमको प्रतीक बनेका छन्, जसमा व्यावसायिक तालिम, ग्रामीण विकास र निजी क्षेत्र प्रवर्द्धनका कार्यक्रम पनि समावेश छन्। सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा, नेपालले अहिले आफ्नै क्षमताले यस्ता पुल निर्माण गर्न सक्छ। हामीले स्थानीय सीप र ज्ञान विकास गर्न सहयोग गरेका थियौं, र आज नेपाल आफैं सक्षम भएको देख्नु नै साझेदारका रूपमा हाम्रो सबैभन्दा ठूलो सफलता हो।

स्विट्जरल्याण्डले नेपालका दुर्गम र चुनौतीपूर्ण क्षेत्रमा काम गर्दै आफ्नो सहकार्य सुरु गरेको थियो। यसले नेपाल प्रतिको तपाईंहरूको बुझाइलाई कसरी आकार दिएको छ ?

यस्ता क्षेत्रमा काम गर्दा तपाईंले वास्तविक अवस्था बुझ्न सक्नुहुन्छ। प्रभावकारी कामका लागि यही आधार आवश्यक हुन्छ। यसले हामीलाई जमिनको यथार्थसँग जोडेर राख्छ।

स्विट्जरल्याण्ड पनि एक संघीय राज्य हो। विकास केन्द्रबाट मात्र होइन, परिधिबाट पनि उत्पन्न हुन्छ भन्नेमा हामी विश्वास गर्छौं। परिवर्तन ल्याउन स्थानीय तह र क्षेत्रीय समुदायसँग काम गर्नुपर्छ। यही सोचका कारण हामीले नेपालका दुर्गम क्षेत्रमा काम गर्ने निर्णय गरेका थियौं।

टोनी हेगनले नेपाल-स्विट्जरल्याण्ड सम्बन्धलाई सुदृढ बनाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका थिए। के यस्ता व्यक्तित्वहरूले दुई देशबीच विशेष भावनात्मक सम्बन्ध निर्माण गर्न मद्दत गरेका हुन् ?

निसन्देह। टोनी हेगन नेपालका लागि स्विट्जरल्याण्डमा र स्विट्जरल्याण्डका लागि नेपालमा एक उत्कृष्ट दूत थिए। उनले जिज्ञासा, विनम्रता र प्राविधिक दक्षता जस्ता स्विस मूल्यहरूलाई प्रतिनिधित्व गरे।

कूटनीतिक सम्बन्ध कागजमा लेखिएका औपचारिक व्यवस्थाले मात्र बन्ने होइन। व्यक्तिहरू, व्यक्तित्वहरू र जनस्तरका सम्बन्धले निर्माण गर्छन्। टोनी हेगन त्यसको उत्कृष्ट उदाहरण हुन्। उनी असाधारण व्यक्ति थिए र हामी उनको योगदानप्रति कृतज्ञ छौं।

नेपाल अहिले आर्थिक, राजनीतिक र जलवायुसम्बन्धी चुनौतीहरूको सामना गरिरहेको छ। आगामी वर्षहरूमा स्विट्जरल्याण्डले कुन क्षेत्रमा गहिरो सहकार्यको सम्भावना देख्छ ?

नेपाल जति विकासतर्फ अघि बढ्छ, हाम्रो सहकार्य पनि त्यहीअनुसार विकसित हुन्छ। त्यसैले हामी सहायताबाट व्यापारतर्फ जान चाहन्छौं।

हामी नेपाली कम्पनीहरूलाई थप प्रतिस्पर्धी बनाउन, युवाहरूलाई बढी दक्ष बनाउन र लगानी आकर्षित गर्ने व्यावसायिक वातावरण निर्माण गर्न सहयोग गर्न चाहन्छौं। यसले रोजगारी सिर्जना गर्नेछ र नेपाललाई व्यापार तथा लगानीको आकर्षक गन्तव्य बनाउनेछ।

विपद् जोखिम न्यूनीकरण र जलवायु परिवर्तनका क्षेत्रमा पनि सहकार्यको ठूलो सम्भावना रहेको छ। हाम्रा दुवै देश जलवायु परिवर्तनबाट प्रभावित पर्वतीय राष्ट्र हुन्। हिमनदी पग्लिनु, प्राकृतिक प्रकोप बढ्नुजस्ता समस्याहरू हामी दुवैले भोगिरहेका समस्या हुन्।

नेपालले भूकम्प, बाढी र अन्य प्राकृतिक जोखिमको सामना गरिरहेको छ। त्यसैले जलवायु, पर्वतीय सहकार्य र विपद् जोखिम न्यूनीकरण हाम्रो प्राथमिकतामा छन्। हामी इसिमोडको संस्थापक सदस्य हौं र क्षेत्रीय स्तरमा पनि सहकार्यलाई समर्थन गरिरहेका छौं, किनकि यो केवल एक देशको समस्या नभई सम्पूर्ण क्षेत्रको साझा चुनौती हो।

विकेन्द्रिकरण, स्थानीय शासन, प्राविधिक शिक्षा र समुदाय-आधारित विकासमा स्विट्जरल्याण्डले लामो समयदेखि जोड दिँदै आएको छ। नेपालको संघीय लोकतान्त्रिक व्यवस्थामा यी दृष्टिकोणहरू कत्तिको सान्दर्भिक छन् ?

यी सबै दृष्टिकोण आज पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छन्। विकेन्द्रीकरण स्थानीय क्षमताको विकास, जवाफदेहिता र सबै तहमा समावेशी सेवा प्रवाह सुदृढ गर्ने प्रमुख आधार हो।

स्विट्जरल्याण्ड शान्ति निर्माण र संवाद सहजीकरणका लागि विश्वभर सम्मानित छ। के तपाईं नेपालको लोकतान्त्रिक सुदृढीकरण र संक्रमणकालीन न्याय प्रक्रियामा पनि स्विट्जरल्याण्डको निरन्तर भूमिका रहने सम्भावना देख्नुहुन्छ ?

राजनीतिक परामर्श हुनुभन्दा ठीक अघि स्विस राजदूतले संक्रमणकालीन न्याय कोषमा स्विस योगदानसम्बन्धी सम्झौतामा हस्ताक्षर गर्नुभयो। यो नेपालको नयाँ सरकार शान्ति प्रक्रियाप्रति प्रतिबद्ध रहेको महत्वपूर्ण संकेत हो।

हाम्रो सहयोग मुख्यतः पीडितहरूलाई मनोसामाजिक सहयोग उपलब्ध गराउनमा केन्द्रित छ। संक्रमणकालीन न्याय शान्ति प्रक्रियाको महत्वपूर्ण हिस्सा हो। हामी यस प्रक्रियामा बिगतमा जस्तै भविष्यमा पनि नेपालसँगै रहनेछौं। यात्रा अझै पूरा भएको छैन, तर महत्वपूर्ण उपलब्धि हासिल भएको छ।

स्विट्जरल्याण्डको परराष्ट्र मन्त्रालय अन्तर्गत एशिया-प्रशान्त विभाग प्रमुखका रूपमा, तपाईं समग्र एशिया-प्रशान्त क्षेत्रमा नेपालको रणनीतिक र कूटनीतिक महत्वलाई कसरी हेर्नुहुन्छ ?

नेपाल र स्विट्जरल्याण्डबीच धेरै समानता छन्। हामी दुवै पर्वतीय र भुपरिवेष्ठित देश हौं, र दुवैका महत्वपूर्ण छिमेकीहरू छन्।

नेपालले ठूला शक्तिहरूको बीचमा रहँदै आफ्नो स्वतन्त्रता कायम राख्न सफल भएको छ। आज ठूला शक्तिहरूबीचको प्रतिस्पर्धाले धेरै एशियाली देशहरूलाई प्रभावित गरिरहेको छ। यस्तो अवस्थामा नेपालको अनुभवबाट धेरै कुरा सिक्न सकिन्छ, विशेष गरी प्रतिस्पर्धी शक्तिहरूसँग कसरी व्यवहार गर्ने भन्ने विषयमा। नेपालले लामो समयदेखि अपनाएको सन्तुलित परराष्ट्र नीति अध्ययन योग्य छ।

आगामी ७० वर्षलाई हेर्दा, तपाईं व्यक्तिगत रूपमा कस्तो प्रकारको नेपाल-स्विट्जरल्याण्ड साझेदारी देख्न चाहनुहुन्छ ? ‘विकास साझेदारी’ भन्ने शब्दभन्दा बाहिर गएर केही शब्दमा नेपाल-स्विस सम्बन्धलाई परिभाषित गर्नुपर्दा कसरी परिभाषित गर्नुहुन्छ ?

अब हामी सहायताबाट व्यापारतर्फ अघि बढिरहेका छौं। यसको अर्थ लगानी र नवप्रवर्तनतर्फ बढी केन्द्रित सहकार्य हो। साथै, सार्वजनिक क्षेत्रबाट निजी क्षेत्रतर्फ पनि क्रमशः केन्द्र सर्दैछ।

भविष्यमा यो साझेदारीलाई निजी क्षेत्रका सक्रिय पक्षहरूले बढी अगाडि बढाउनेछन्, किनकि दुवै पक्षले यसमा प्रत्यक्ष लाभ देख्नेछन्। व्यापार, लगानी र नवप्रवर्तन नै भविष्यका प्रमुख स्तम्भ हुनेछन्।

म आशावादी छु। हामीसँग उपयोग गर्न सकिने धेरै अवसरहरू छन्। हामीलाई आवश्यक कुरा भनेको उपयुक्त नीतिगत र संस्थागत वातावरण निर्माण गर्नु हो, जसले निजी क्षेत्रलाई ठूलो भूमिका खेल्न सक्षम बनाओस् र नेपाल-स्विट्जरल्याण्ड सहकार्यलाई अझ सुदृढ बनाओस्।