एक समय आफ्नै माग धान्न भारतबाट बिजुली आयात गर्न बाध्य नेपाल अहिले दक्षिण एशियाकै उदीयमान ऊर्जा निर्यातकर्ता देश को रूपमा देखिन थालेको छ। वर्षायाम सुरु भएसँगै नदीहरूमा पानीको बहाव बढेपछि नेपालले दैनिक सयौं मेगावाट विद्युत् भारत र बंगलादेशमा बिक्री गर्न थालेको छ।

नेपाल विद्युत् प्राधिकरणका अनुसार आन्तरिक खपतपछि बचेको विद्युत् अहिले दैनिक औसत ६५० मेगावाटसम्म छिमेकी मुलुकमा निर्यात भइरहेको छ। बिहीबार मात्रै नेपालबाट ६२० मेगावाट बिजुली अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा बिक्री भएको विवरण सार्वजनिक भएको छ।

मनसुन सक्रिय भएसँगै जलविद्युत् आयोजनाहरूको उत्पादन क्षमता बढेको छ। यसले नेपाललाई घरेलु माग पूरा गरेर अतिरिक्त विद्युत् विदेशी बजारमा पठाउने अवस्था सिर्जना गरेको हो। केही वर्षअघिसम्म लोडसेडिङ भोगिरहेको नेपाल अहिले विद्युत् व्यापारमार्फत आम्दानी गर्ने चरणमा पुगेको देखिएको छ।

हाल नेपालले भारत र बंगलादेशमा फरक–फरक मोडालिटीमा बिजुली बिक्री गरिरहेको छ। बंगलादेशतर्फ पाँच महिनाका लागि ४० मेगावाट विद्युत् नियमित निर्यात भइरहेको छ भने बाँकी ठूलो परिमाण भारतीय बजारले खपत गरिरहेको छ।

भारततर्फ विद्युत् बिक्रीका लागि नेपालले इन्डियन इनर्जी एक्सचेन्ज अन्तर्गत डे–अहेड र रियल–टाइम मार्केट प्रयोग गरिरहेको छ। यसबाहेक भारतका हरियाणा र बिहार राज्यका विद्युत् वितरण कम्पनीसँग भएका द्विपक्षीय सम्झौतामार्फत पनि बिजुली निर्यात भइरहेको छ।

हाल नेपालसँग भारत र बंगलादेश गरी १ हजार २०० मेगावाटसम्म विद्युत् निर्यात गर्न सक्ने अनुमति रहेको छ। भारततर्फ मात्रै विभिन्न आयोजनाबाट १ हजार १२५ मेगावाटभन्दा बढी विद्युत् बिक्रीको स्वीकृति प्राप्त भइसकेको छ। भारतीय बजारमा नेपाली बिजुलीको मूल्य प्रतियुनिट ५.२५ देखि ५.४५ भारतीय रुपैयाँ कायम छ।

नेपालले पहिलो पटक बंगलादेशमा पनि विद्युत् निर्यात सुरु गरेर ऊर्जा व्यापारमा नयाँ इतिहास बनाएको छ। बंगलादेशसँग भएको सम्झौताअनुसार नेपालले जुन १५ देखि नोभेम्बर १५ सम्म पाँच महिनाका लागि ४० मेगावाट बिजुली आपूर्ति गरिरहेको छ।

यो विद्युत् त्रिशूली जलविद्युत् आयोजना र चिलिमे जलविद्युत् आयोजना बाट उत्पादन भएको हो। बंगलादेशलाई नेपालले प्रतियुनिट ६.४० अमेरिकी सेन्ट का दरले बिजुली बिक्री गरिरहेको छ।

नेपाल र बंगलादेशबीच प्रत्यक्ष सीमा नजोडिएकाले भारतीय प्रसारण लाइन प्रयोग गरेर त्रिपक्षीय सहमतिमार्फत यो ऊर्जा व्यापार भइरहेको छ।

ऊर्जा क्षेत्रमा पछिल्ला वर्षमा भएको लगानी र उत्पादन वृद्धिले नेपाललाई अब केवल आत्मनिर्भर मात्र होइन, क्षेत्रीय ऊर्जा बजारको महत्वपूर्ण खेलाडीका रूपमा स्थापित गर्न थालेको संकेत देखिएको छ।