नेपाल लामो समयसम्म सम्भावनाको देशका रूपमा चिनियो। हिमाल छ, पानी छ, युवा जनशक्ति छ, प्राकृतिक स्रोत छ, सांस्कृतिक विविधता छ, भौगोलिक सुन्दरता छ—यी सबै कुरा हामीले धेरै वर्षदेखि सुन्दै आएका छौँ। तर सम्भावना आफैँमा समृद्धि होइन। सम्भावनालाई योजना, व्यवस्थापन, लगानी, बजार र जनसहभागितासँग जोड्न सके मात्र त्यसले परिणाम दिन्छ।

आज नेपालको अगाडि त्यस्तै एउटा ऐतिहासिक अवसर उभिएको छ—ऊर्जा, विशेषगरी स्वदेशी बिजुली।

कुनै समय बिजुली अभाव नेपालको पीडाको प्रतीक थियो। लोडसेडिङको तालिकाले घर, उद्योग, व्यापार, पढाइ र दैनिक जीवनको गति निर्धारण गर्थ्यो। तर आज परिस्थिति बदलिँदै छ। नेपाल विद्युत् उत्पादनमा आत्मविश्वास बढाउँदै छ। निजी क्षेत्रले ऊर्जा क्षेत्रमा ठूलो चासो देखाएको छ। जलविद्युत् र स्वच्छ ऊर्जालाई लिएर राष्ट्रिय स्तरमा नयाँ बहस सुरु भएको छ। यो बहस केवल ऊर्जा उत्पादनको होइन, नेपालको आर्थिक भविष्यको बहस हो।

मेरो बुझाइमा अब नेपालले ऊर्जा क्षेत्रलाई केवल मेगावाट, आयोजना, प्रसारण लाइन वा निर्यातको दृष्टिले मात्र हेर्नु हुँदैन। ऊर्जा क्षेत्रका प्राविधिक पक्षहरू विज्ञ, इन्जिनियर, नीति निर्माता र लगानीकर्ताहरूले गहिराइमा हेर्ने विषय हुन्। तर व्यवस्थापन, बजार निर्माण, राष्ट्रिय समृद्धि र देशको आर्थिक पहिचानको दृष्टिले हेर्दा, स्वदेशी ऊर्जा नेपालको नयाँ विकास मोडेलको केन्द्रीय आधार बन्न सक्छ।

ऊर्जा केवल स्रोत होइन, रणनीतिक सम्पत्ति हो

कुनै पनि देशको समृद्धि केवल स्रोत भएर आउँदैन। स्रोतलाई कसरी प्रयोग गरियो, कसरी व्यवस्थापन गरियो, कसरी उत्पादनशील क्षेत्रमा लगियो र कसरी जनताको जीवनसँग जोडियो भन्ने कुराले देशको भविष्य निर्धारण गर्छ।

नेपालसँग पानी छ भन्ने कुरा नयाँ होइन। तर त्यो पानीबाट उत्पादित बिजुलीले उद्योग चलायो कि चलाएन? युवालाई रोजगारी दियो कि दिएन? आयात घटायो कि घटाएन? घरको खर्च कम गर्‍यो कि गरेन? किसानको उत्पादन जोगायो कि जोगाएन? सहरको प्रदूषण घटायो कि घटाएन? देशको आत्मविश्वास बढायो कि बढाएन? अबका प्रश्न यिनै हुन्।

ऊर्जा आफैँमा समृद्धि होइन; ऊर्जा समृद्धिको साधन हो। बिजुली उत्पादन उपलब्धि हो, तर बिजुलीबाट आर्थिक मूल्य सिर्जना गर्नु वास्तविक सफलता हो।

नेपालले अब ऊर्जालाई प्राकृतिक स्रोतका रूपमा मात्र होइन, रणनीतिक राष्ट्रिय सम्पत्तिका रूपमा हेर्नुपर्छ। जसरी केही देशले तेललाई आफ्नो आर्थिक आधार बनाए, केही देशले प्रविधिलाई, केहीले उत्पादन उद्योगलाई र केहीले वित्तीय सेवालाई—नेपालले स्वच्छ ऊर्जालाई आफ्नो आर्थिक पहिचानको आधार बनाउन सक्छ।

नयाँ आर्थिक पहिचानको खोजी

आज विश्व अर्थतन्त्र बदलिँदै छ। जलवायु परिवर्तन, कार्बन उत्सर्जन, हरित उत्पादन, स्वच्छ ऊर्जा र दिगो विकास अब केवल वातावरणीय शब्द रहेनन्। यी विश्व बजारका नयाँ मापदण्ड बन्दै छन्। कुन देशले कसरी उत्पादन गर्छ, कुन ऊर्जाबाट उद्योग चलाउँछ र कस्तो वातावरणीय जिम्मेवारी देखाउँछ—यी कुराले भविष्यको व्यापार र लगानीमा प्रभाव पार्नेछन्।

यस्तो अवस्थामा नेपालले आफ्नो स्वच्छ ऊर्जा सम्भावनालाई केवल घरेलु प्रयोगको विषयका रूपमा मात्र होइन, राष्ट्रिय ब्रान्डका रूपमा पनि हेर्नुपर्छ।

“स्वच्छ ऊर्जाबाट समृद्ध नेपाल” केवल नारा होइन। यो भविष्यको आर्थिक पहिचान बन्न सक्छ। यदि नेपालले आफ्नो बिजुलीलाई उद्योग, पर्यटन, कृषि प्रशोधन, विद्युतीय यातायात, डिजिटल सेवा र साना उद्यमसँग जोड्न सक्यो भने नेपालले संसारलाई नयाँ कथा सुनाउन सक्छ—हामी केवल हिमालको देश होइनौँ, हामी स्वच्छ ऊर्जाबाट आर्थिक भविष्य निर्माण गर्ने देश हौँ।

राष्ट्रको पहिचान केवल झण्डा, भाषा, संस्कृति र इतिहासले मात्र बन्दैन। आजको युगमा राष्ट्रको पहिचान उसको आर्थिक दिशा, उत्पादन क्षमता, वातावरणीय जिम्मेवारी र व्यवस्थापन क्षमताले पनि निर्धारण गर्छ।

निर्यात आवश्यक छ, तर पर्याप्त होइन

नेपालको बिजुली क्षेत्रीय बजारमा जानु सकारात्मक कुरा हो। निर्यातले विदेशी मुद्रा ल्याउँछ, लगानीकर्ताको आत्मविश्वास बढाउँछ र विद्युत् उत्पादनलाई बजार दिन्छ। तर ऊर्जा निर्यातलाई मात्र अन्तिम लक्ष्य मानेर बस्नु दीर्घकालीन रूपमा पर्याप्त सोच होइन।

कच्चा स्रोत बेच्ने राष्ट्र र स्रोतबाट मूल्य सिर्जना गर्ने राष्ट्रबीच ठूलो भिन्नता हुन्छ। बिजुली निर्यात गर्नु राम्रो हो, तर बिजुली प्रयोग गरेर स्वदेशमै उद्योग, सेवा, प्रविधि, रोजगारी र उद्यमशीलता निर्माण गर्नु अझ महत्वपूर्ण हो।

एक युनिट बिजुली बाहिर बेच्दा एउटा मूल्य प्राप्त हुन्छ। तर त्यही बिजुली स्वदेशी उद्योगमा प्रयोग भयो भने त्यसले वस्तु उत्पादन गर्छ, रोजगारी सिर्जना गर्छ, कर तिर्छ, आयात घटाउँछ, सीप विकास गर्छ र स्थानीय अर्थतन्त्रलाई चलायमान बनाउँछ। यही गुणात्मक मूल्यलाई नेपालले बुझ्नुपर्छ।

निर्यात र आन्तरिक खपत एकअर्काका विरोधी होइनन्। दुवै आवश्यक छन्। तर समृद्धिको स्थायी आधार आन्तरिक आर्थिक गतिविधि हो। त्यसैले नेपालले ऊर्जा निर्यातसँगै ऊर्जा-आधारित औद्योगिकीकरणलाई राष्ट्रिय प्राथमिकता दिनुपर्छ।

बिजुलीले उद्योग खोज्छ, उद्योगले नीति खोज्छ

नेपालमा स्वदेशी बिजुलीको उपयोग बढाउने सबैभन्दा ठूलो क्षेत्र उद्योग हो। कृषि प्रशोधन, खाद्य उद्योग, चिस्यान भण्डारण, होटल तथा पर्यटन, साना तथा मझौला उद्योग, विद्युतीय यातायात, डेटा सेन्टर, डिजिटल सेवा, हरित निर्माण सामग्री र स्थानीय उत्पादन—यी सबै क्षेत्र ऊर्जा खपतका सम्भावित आधार हुन्।

तर उद्योग स्वतः आउँदैन। लगानी स्वतः आउँदैन। बजार स्वतः बन्दैन। यसका लागि नीति स्थिरता चाहिन्छ, वित्तीय पहुँच चाहिन्छ, पूर्वाधार चाहिन्छ, स्थानीय सरकारको भूमिका चाहिन्छ, सीप विकास चाहिन्छ र निजी क्षेत्रप्रतिको विश्वास चाहिन्छ।

नेपालको ऊर्जा बहसमा अब एउटा व्यवस्थापनसम्बन्धी प्रश्न थपिनुपर्छ—हामीले उत्पादित बिजुलीका लागि घरेलु बजार कसरी बनाउने?

बजार निर्माण केवल उपभोक्ता खोज्ने कुरा होइन। यो माग सिर्जना गर्ने, विश्वास बनाउने, लगानी आकर्षित गर्ने, व्यवहार परिवर्तन गर्ने र नीति समन्वय गर्ने प्रक्रिया हो। यही ठाउँमा ऊर्जा विकास राष्ट्रिय व्यवस्थापनको विषय बन्छ।

स्वदेशी बिजुली र आयात प्रतिस्थापन

नेपालको व्यापार घाटाको एउटा प्रमुख कारण आयातमा आधारित जीवनशैली र उत्पादन संरचना हो। घरमा एलपी ग्यास, सडकमा पेट्रोल र डिजेल, उद्योगमा बाह्य इन्धन र बजारमा आयातित वस्तु—यसले राष्ट्रिय अर्थतन्त्रलाई सधैँ बाह्य निर्भरतामा राख्छ।

स्वदेशी बिजुलीले यो संरचनालाई क्रमशः बदल्न सक्छ। घरायसी भान्सामा विद्युतीय चुलो, सार्वजनिक यातायातमा विद्युतीय बस, कृषि क्षेत्रमा विद्युतीय सिँचाइ र प्रशोधन, उद्योगमा विद्युतीय मेसिनरी, होटलमा विद्युतीय प्रणाली र सहरमा चार्जिङ नेटवर्क—यी सबै साना देखिने परिवर्तनहरूले मिलेर ठूलो आर्थिक प्रभाव पार्न सक्छन्।

यो परिवर्तन एकै दिनमा हुँदैन। तर कुनै पनि ठूलो परिवर्तन साना व्यवहारबाट सुरु हुन्छ। घरमा इन्डक्सन चुलो प्रयोग गर्ने निर्णय, कार्यालयमा विद्युतीय सवारी प्रयोग गर्ने निर्णय, होटलले स्वच्छ ऊर्जा प्रणाली अपनाउने निर्णय र किसानले चिस्यान भण्डारण प्रयोग गर्ने निर्णय—यी सबै निर्णयहरू स्वदेशी ऊर्जा अर्थतन्त्रका इँटा हुन्।

ऊर्जा, रोजगारी र युवा आशा

नेपालका लाखौँ युवा आज विदेशमा छन्। विदेश जानु गलत होइन, तर बाध्यताले विदेश जानु राष्ट्रिय चिन्ताको विषय हो। युवाले देशभित्र अवसर देखेन भने समाजको आत्मविश्वास कमजोर हुन्छ। परिवार टुक्रिन्छ। गाउँ खाली हुन्छ। रेमिट्यान्स आउँछ, तर समाजको ऊर्जा बाहिरिन्छ।

स्वदेशी बिजुलीमा आधारित उद्योग र सेवा क्षेत्र विकास गर्न सकियो भने युवाका लागि नयाँ अवसरहरू सिर्जना गर्न सकिन्छ। विद्युतीय सवारी मर्मत, चार्जिङ स्टेशन, ऊर्जा-कुशल उपकरण, कृषि प्रशोधन, कोल्ड स्टोरेज, डिजिटल सेवा, स्थानीय उत्पादन, पर्यटन सेवा र साना उद्योग—यी सबै क्षेत्रमा नयाँ सीप र रोजगारीका सम्भावना छन्।

रोजगारी केवल सरकारी जागिर होइन। सम्मानजनक आय दिने सीप, उद्यम र सेवा पनि रोजगारी हो। यदि नेपालले स्वदेशी बिजुलीलाई स्थानीय उद्यमशीलतासँग जोड्न सक्यो भने मेगावाटहरू मानिसहरूको जीवनमा देखिन थाल्नेछन्।

ऊर्जा उत्पादनले गर्व दिन्छ, तर ऊर्जा उपयोगले आशा दिन्छ।

मिडिया, नागरिक र व्यवहार परिवर्तन

ऊर्जाबाट समृद्ध राष्ट्र बनाउन सरकार र निजी क्षेत्र मात्र पर्याप्त छैनन्। नागरिक व्यवहार परिवर्तन पनि आवश्यक छ। मानिसहरू नयाँ प्रविधि प्रयोग गर्न चाहन्छन्, तर उनीहरूलाई भरोसा चाहिन्छ। उनीहरू सुविधा चाहन्छन्, लागत बुझ्न चाहन्छन् र जोखिम कम भएको देख्न चाहन्छन्।

यही ठाउँमा सञ्चार र मिडियाको भूमिका महत्वपूर्ण हुन्छ। ऊर्जा खपतको सन्देश केवल प्राविधिक भाषामा दिइयो भने आम मानिस जोडिँदैनन्। तर यसलाई घर खर्च, स्वास्थ्य, प्रदूषण, रोजगारी, आयात, उद्यमशीलता र राष्ट्रिय आत्मनिर्भरतासँग जोडेर बुझाइयो भने नागरिक सहभागी हुन्छन्।

नेपालमा ऊर्जा खपतलाई राष्ट्रिय अभियान बनाउनुपर्छ। यसको अर्थ केवल नारा होइन। यसको अर्थ हो—सरल भाषा, सही उदाहरण, व्यावहारिक योजना, वित्तीय सुविधा, स्थानीय सहभागिता र निरन्तर संवाद।

“स्वदेशी बिजुली प्रयोग गरौँ” भन्ने सन्देश त्यतिबेला प्रभावकारी हुन्छ, जब नागरिकले त्यसको लाभ आफ्नो जीवनमा देख्छ।

समन्वय नै मुख्य व्यवस्थापन चुनौती

नेपालमा योजनाको कमीभन्दा समन्वयको कमी बढी देखिन्छ। ऊर्जा एकातिर, उद्योग अर्कोतिर, वित्त अर्कोतिर, शिक्षा अर्कोतिर, स्थानीय सरकार अर्कोतिर र नागरिक व्यवहार अर्कोतिर—यसरी अलग-अलग दिशामा हिँडेर राष्ट्रिय समृद्धि आउँदैन।

ऊर्जालाई नयाँ आर्थिक पहिचान बनाउने हो भने उत्पादन, प्रसारण, खपत, उद्योग, वित्त, सीप, सञ्चार र स्थानीय कार्यान्वयनलाई एउटै राष्ट्रिय फ्रेममा जोड्नुपर्छ।

सरकारले नीति र पूर्वाधार दिनुपर्छ। निजी क्षेत्रले लगानी र नवप्रवर्तन ल्याउनुपर्छ। बैंकहरूले उत्पादनमूलक ऊर्जा उपयोगमा वित्तीय साधन उपलब्ध गराउनुपर्छ। शैक्षिक संस्थाहरूले नयाँ सीप विकास गर्नुपर्छ। मिडियाले जनचेतना र राष्ट्रिय संवाद अघि बढाउनुपर्छ। स्थानीय तहहरूले व्यवहारिक कार्यक्रम चलाउनुपर्छ। नागरिकले स्वदेशी ऊर्जा प्रयोगलाई आफ्नो जीवनशैलीको हिस्सा बनाउनुपर्छ।

यही समन्वयबाट मात्र ऊर्जा समृद्धिमा रूपान्तरण हुन्छ।

निष्कर्ष : नेपालको नयाँ कथा

नेपालको भविष्य केवल अभावको कथा हुन सक्दैन। अब देशले सम्भावनालाई परिणाममा बदल्ने कथा लेख्नुपर्छ। स्वदेशी ऊर्जा त्यही कथाको बलियो आधार बन्न सक्छ।

अब नेपालको ऊर्जा बहस “कति मेगावाट उत्पादन भयो?” मा मात्र सीमित हुनु हुँदैन। अब बहस हुनुपर्छ—त्यो बिजुलीले कति उद्योग चलायो? कति रोजगारी सिर्जना गर्‍यो? कति आयात घटायो? कति युवा देशमै अडिए? कति परिवारको खर्च घट्यो? कति सहर स्वच्छ भए? कति गाउँ उत्पादनशील बने?

ऊर्जाबाट समृद्ध राष्ट्र बनाउने सपना सम्भव छ। तर यो सपना केवल आयोजनाले पूरा गर्दैन। यसका लागि व्यवस्थापन चाहिन्छ, बजार चाहिन्छ, नीति स्थिरता चाहिन्छ, निजी क्षेत्रको विश्वास चाहिन्छ, नागरिक सहभागिता चाहिन्छ र राष्ट्रिय संकल्प चाहिन्छ।

नेपालले अँध्यारोबाट उज्यालतर्फको यात्रा गरिसकेको छ। अब उज्यालोबाट समृद्धितर्फ यात्रा गर्ने समय आएको छ।

यदि हामीले स्वदेशी ऊर्जालाई स्वदेशी उद्योग, स्वदेशी रोजगारी, स्वदेशी जीवनशैली र स्वदेशी आत्मविश्वाससँग जोड्न सक्यौँ भने नेपालले विश्वसामु नयाँ आर्थिक पहिचान बनाउन सक्छ।

त्यो पहिचान हुनेछ—ऊर्जाबाट समृद्ध राष्ट्रको पहिचान।

त्यो कथा हुनेछ—स्वदेशी बिजुलीले स्वदेशी भविष्य बनाएको कथा।

र त्यो यात्रा हुनेछ—नेपाललाई सम्भावनाको देशबाट परिणामको देश बनाउने यात्रा।