वि.सं. २०७२ साल नेपाली समाजका लागि कहिल्यै नबिर्सिने वर्ष बन्यो। वैशाख १२-त्यो शनिबार, जसले केही सेकेन्डमै देशको जनजीवन तहसनहस बनायो। बिहान ११ बजेर ५६ मिनेट जाँदा गएको शक्तिशाली ७.८ म्याग्निच्युडको भूकम्पले नेपाललाई गहिरो रूपमा हल्लायो, जसको केन्द्रविन्दु गोरखाको बारपाक थियो।

त्यो क्षण केवल पृथ्वी हल्लिएको थिएन-हजारौं घरहरू ढले, सयौं वर्ष पुराना सम्पदाहरू भग्नावशेष बने, विद्यालय, अस्पताल र कार्यालयहरू क्षतविक्षत भए। मानिसहरूले एकैछिनमा आफ्नो घर मात्र होइन, सुरक्षित जीवनको आधार पनि गुमाए।  

सरकारी तथ्यांकअनुसार करिब ९ हजार मानिसले ज्यान गुमाए भने २२ हजारभन्दा बढी घाइते भए। लाखौं नागरिक विस्थापित भए। काठमाडौं उपत्यका, सिन्धुपाल्चोक, गोरखा, धादिङ, नुवाकोट, दोलखा, रसुवा र काभ्रे लगायतका जिल्लाहरू सबैभन्दा बढी प्रभावित बने। कतिपय ठाउँमा त बस्ती नै उजाडियो।

त्यो दिन संरचना मात्र ढलेनन्-मानिसहरूको मनोबल पनि चकनाचुर भयो। आफ्नै आफन्तलाई भग्नावशेषबाट निकाल्न नसक्ने पीडा, घाइतेलाई समयमै उपचार गर्न नसक्ने असहाय अवस्था, र निरन्तर परकम्पको डरले समाजलाई मानसिक रूपमा थिलथिलो बनायो। धेरै बालबालिकाले अभिभावक गुमाए, वृद्धहरू सहाराविहीन भए, र हजारौं मानिस आज पनि त्यो दिन सम्झँदा भावनात्मक रूपमा विचलित हुन्छन्।

काठमाडौंको ऐतिहासिक धरहरा ढलेको दृश्य अझै धेरैका आँखामा ताजै छ। बसन्तपुर, भक्तपुर र पाटन दरबार क्षेत्र, स्वयंम्भू र चाँगुनारायणजस्ता सांस्कृतिक सम्पदाहरूमा भएको क्षति केवल भौतिक थिएन-यो हाम्रो इतिहास, पहिचान र सांस्कृतिक आत्मामाथिको गहिरो चोट थियो।

भूकम्पपछि सुरु भएका दिनहरू झनै कठिन थिए। खुला चौर, सडक किनार र टेन्टमा रात बिताउने बाध्यता, खानेपानी र औषधिको अभाव, राहतका लागि लामो लाइन र अनिश्चित भविष्य-यी सबैले जनजीवन अस्तव्यस्त बनायो।

तर विपत्तिको बीचमा मानवताको उज्यालो पक्ष पनि देखियो। छिमेकीले छिमेकीलाई बचाए, युवाहरू स्वयंसेवक बने, सुरक्षा निकायहरू दिनरात उद्धारमा खटिए। अन्तर्राष्ट्रिय समुदायबाट पनि ठूलो सहयोग आयो। त्यसपछि पुनर्निर्माणको यात्रा सुरु भयो, जसले देशलाई विस्तारै उठ्न मद्दत गर्‍यो।

एक दशकभन्दा बढी समय बितिसक्दा धेरै संरचना पुनर्निर्माण भएका छन्। धरहरा पुनः उभिएको छ, धेरै सम्पदाहरू पुनर्स्थापित भएका छन्, हजारौं घरहरू पुनर्निर्माण भएका छन्। तर पुनर्निर्माणको यात्रा अझै अधुरो छ। केही ग्रामीण क्षेत्रका विद्यालय, स्वास्थ्य संस्था र सार्वजनिक संरचनाहरू अझै पूर्ण रूपमा सुरक्षित बन्न सकेका छैनन्। कतिपय परिवार अझै जोखिमयुक्त आवासमै बसिरहेका छन्।

यससँगै एउटा गम्भीर प्रश्न अझै जीवित छ-के नेपाल अर्को ठूलो भूकम्पका लागि तयार छ? विज्ञहरूका अनुसार देश अझै उच्च भूकम्पीय जोखिममा छ। अव्यवस्थित शहरीकरण, कमजोर भवन निर्माण अभ्यास र पूर्वतयारीको कमीले भविष्यमा जोखिम अझ बढाउन सक्छ।

२०७२ को भूकम्पले हामीलाई स्पष्ट पाठ दिएको छ-प्रकृतिसँग लड्न सकिँदैन, तर तयारीले क्षति कम गर्न सकिन्छ। बलियो संरचना मात्र होइन, सचेत नागरिक, प्रभावकारी नीति र व्यवहारिक कार्यान्वयन पनि उत्तिकै आवश्यक छन्।

आज पनि वैशाख १२ आउँदा देश केही क्षणका लागि मौन हुन्छ। कतै आँसु बग्छ, कतै सम्झनाहरू ताजा हुन्छन्, कतै अधुरा सपनाहरू फेरि ब्युँझिन्छन्। त्यो शनिबार केवल इतिहास होइन-आज पनि बाँचिरहेको अनुभव हो।

२०७२ को भूकम्प एउटा प्राकृतिक विपत्ति मात्र थिएन; यो नेपाली समाजको साझा पीडा, पुनर्जागरणको कथा र भविष्यका लागि चेतावनी पनि हो। समय बित्दै जाँदा घाउ निको हुने आशा गरिन्छ, तर त्यो ११ बजेर ५६ मिनेट-त्यो क्षण-अझै पनि हाम्रो स्मृतिमा हल्लिरहेकै छ।