उनी (रुबी लामा) मध्य नेपालको अँध्यारो राजमार्गको छेउमा हिँड्छिन्। रिक्सा र मोटरसाइकलमा हुइँकिने मानिसहरूलाई उनको रंगिएको अनुहार उज्यालो पार्ने माध्यम ती ट्रकहरूको हेडलाइटको प्रकाश मात्र हो।

उनलाई राम्ररी थाहा छ कि उनको शरीरको मूल्य चुकाउने हरेक अपरिचित व्यक्तिले उनको जीवन पनि समाप्त पार्न सक्छ। तर, उनलाई यो पनि थाहा छ कि उनीहरूले दिने पैसा नै उनको छातीमा बगिरहेको मृत्युको त्रासलाई टार्ने एक मात्र सहारा हो।

कन्डमका र्‍यापर (खोल) ले छरपस्ट र जंगलले घेरिएको यो ठाउँ उनीकहाँ नौलो भने होइन। रुबी एक पटक यहाँ यौनकर्मीको रूपमा होइन, यौनकर्मीहरूलाई नै सहयोग गर्ने एक अभियानकर्मीको रूपमा आएकी थिइन्।

नौ वर्षसम्म ट्रान्सजेन्डर महिला लामाले नेपालका सीमान्तकृत समुदायमा एचआइभी आउटरिच (सचेतना तथा परीक्षण) कार्यक्रम सञ्चालन गर्न आफ्नो जीवन समर्पित गरिन्। यसमा हरेक रात यही राजमार्गमा ग्राहक पर्खने एलजीबीटीक्यू+ यौनकर्मीहरू पनि पर्छन्। तर, गत वर्ष अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले अमेरिकाले दिँदै आएको वैदेशिक सहायता कोषमा ठुलो कटौती गरेपछि लामा र विश्वभरका दुई लाख ८० हजारभन्दा बढी परियोजनाका कर्मचारीहरूले अचानक आफ्नो जागिर गुमाए।

अमेरिकी वैदेशिक सहायता कटौतीले सहयोग पाइरहेका लाखौँ साधारण मानिसहरूमा पारेको प्रभावबारे धेरै कुरा बाहिर आएका छन्। तर ती अभियानकर्मी आफैँले भोगिरहेको पीडा र प्रभावबारे भने निकै कम मात्र चर्चा भएको छ।

गरिबीले आक्रान्त नेपालमा, जहाँ रूढिवादी संस्कृतिले ट्रान्सजेन्डर व्यक्तिहरूका लागि कानुनी रूपमा सम्मानजनक रोजगारीका अवसरहरू सीमित बनाइदिएको छ, यो कोष कटौतीले ल्याएको संकट झनै दयनीय छ। भोक र असुरक्षाको चपेटामा परेका लामा र अन्य करिब १०० जना एलजीबीटीक्यू+ सहायताकर्मीहरू बाँच्नका लागि बाध्यतावश यौन कार्यमा लाग्न बाध्य भएका छन्। रोचक कुरा के भने उनीहरूले केही समय अगाडि मात्रै जोखिमबाट बचाउन संघर्ष गरेका तिनै सडकका मानिसहरूसँगै आज उनीहरू पनि उभिनु परेको छ।

जनस्वास्थ्यमा यसको प्रभाव व्यापक र दूरगामी छ। अमेरिकी कोष कटौतीले नेपालमा एचआइभी रोकथामसम्बन्धी औषधिहरूको पहुँच घटाउने निश्चित प्रायः छ। स्वास्थ्य विज्ञहरूले यौनकर्मीहरूको संख्यामा भएको वृद्धिसँगै एलजीबीटीक्यू+ समुदायमा एचआइभीको संक्रमण झनै तीव्र रूपमा फैलिन सक्ने भन्दै गम्भीर चिन्ता व्यक्त गरेका छन्।

राजमार्गको छेउमा रातभरि गाडीका हर्न र मातेका मानिसहरूको कोलाहल गुन्जिरहन्छ। २८ वर्षीया लामा, जो स्वभावले मृदुभाषी र लजालु छिन्, ती हुलमा चुपचाप हिँड्छिन्। तर उनको मनमा भने गहिरो हतासा र त्रास व्याप्त छ। एचआइभीको संक्रमणको डरभन्दा पनि उनलाई आफूमाथि हुने हिंसाको ठुलो भय छ, जुन उनी र सडकमा निस्कन बाध्य उनका लगभग सबै पूर्व सहकर्मीहरूले भोग्दै आएका छन्।

समाजका सबैभन्दा कमजोर वर्गको हेरचाह गर्ने त्यो गैर-नाफामुखी संस्थामा फर्किन पाइयो भने उनी आफ्नो सर्वस्व दिन तयार छिन्। तर विडम्बना, आज उनी आफैँलाई हेरचाह र संरक्षणको खाँचो छ, र त्यो प्रदान गर्ने कोही बाँकी छैन।

रातको ११ बजिसकेको छ। अहिलेसम्म उनले जम्मा दुई जना ग्राहक पाएकी छिन्, जसले उनलाई जम्मा ३ अमेरिकी डलर दिएका छन्। यस महिनाको कोठा भाडा र छाक टार्न मात्रै उनलाई कम्तीमा ८० डलर आवश्यक पर्छ।

छायाँझैं बिलाउँदै गएको आफ्नो सानो शरीर लिएर उनी फेरि ग्राहकको प्रतीक्षामा उभिन्छिन्।

संकटको गहिराइ र संस्थागत असर
केही मिनेट अगाडि मात्रै लामा काम गर्ने पुरानो कार्यालयमा पुग्दा, अमेरिकी अन्तर्राष्ट्रिय विकास नियोग (युएसएआईडी) को लोगो अंकित स्टिकरहरू अझै पनि खाली डेस्कहरू, प्रयोगविहीन ल्यापटपहरू र धुलोले ढाकिएका खाली कन्डम वितरण कन्टेनरहरूमा टाँसिएका थिए।

यो पहिले युएसएआईडीको आर्थिक सहयोगमा सञ्चालित ‘फ्रेन्ड्स हेटौँडा’ नामक गैरसरकारी संस्थाको मुख्यालय थियो, जसले मध्य नेपालका एलजीबीटीक्यू+ समुदायलाई एचआइभी परीक्षण, परामर्श र रोकथाम सेवाहरू निःशुल्क उपलब्ध गराउँथ्यो। तर, यो सबै कुरा जनवरी २०२५ मा अकस्मात् बन्द भयो, जब राष्ट्रपति ट्रम्पले युएसएआईडीको कोषमा रोक लगाए। कुनै समय विश्व मानवीय सहायताको अग्रणी दाता रहेको यो संस्था ट्रम्पले ‘पैसाको बर्बादी’ भन्दै बन्द गरेका थिए। अमेरिकाले आफ्नो कुल बजेटको १ प्रतिशत मात्र वैदेशिक सहायतामा खर्च गर्दै आएको थियो।

एसोसिएटेड प्रेस (एपी) लाई दिएको एक विज्ञप्तिमा अमेरिकी विदेश विभागले ट्रम्प प्रशासनले कार्यक्षमता, प्रभावकारिता र साझेदारीमा ध्यान केन्द्रित गर्न सहायता कार्यक्रमहरू पुनर्संरचना गरेको दाबी गरेको छ। विभागले अमेरिकाले अन्य देशको तुलनामा स्वास्थ्य र मानवीय क्षेत्रमा अझै पनि धेरै सहयोग गरिरहेको जनाएको छ।

‘बाँकी विश्वले पनि अब बढी योगदान दिनुपर्छ र जिम्मेवारी बाँड्नुपर्छ,’ विदेश विभागको भनाइ छ।

ग्लोबल हेल्थ कन्सल्टेन्सी चलाउँदै आएकी र विश्वभर रोजगारी गुमाउनेहरूको तथ्यांक राख्दै आएकी साडी हेलीका अनुसार ट्रम्पले युएसएआईडी खारेज गर्दा रोजगारी गुमाउने दुई लाख ८१ हजारभन्दा बढी मानिसमध्ये २३ हजार मात्रै अमेरिकी नागरिक थिए। बाँकी सबै विदेशमा कार्यरत स्थानीय बासिन्दा थिए, जसमध्ये अधिकांश द्वन्द्वग्रस्त वा आर्थिक रूपमा पिछडिएका क्षेत्रका गरिब परिवारका थिए जहाँ रोजगारीका अन्य कुनै विकल्पहरू नै थिएनन्।

गैरसरकारी संस्था महासंघ नेपालका अध्यक्ष अर्जुन भट्टराईका अनुसार युएसएआईडीको यो अनुदान कटौतीका कारण नेपालमा मात्रै करिब ३५ हजार एनजिओकर्मीले रोजगारी गुमाएका छन्। मुलुक पहिले नै उच्च बेरोजगारीको समस्याले ग्रसित रहेको अवस्थामा यसले ल्याएको परिणाम निकै विनाशकारी साबित भयो।

सीमान्तकृत समुदायको बेहाल
लामाको पूर्व रोजगारदाता संस्था ‘ब्लु डायमन्ड सोसाइटी’ ले आफ्नो कुल बजेटको ८५ प्रतिशत हिस्सा युएसएआईडीबाटै प्राप्त गर्दै आएको थियो। यस संस्थामा काम गर्ने अधिकांश कर्मचारीहरू आफैँ पनि लैङ्गिक तथा यौन अल्पसंख्यक समुदायका थिए। उनीहरूले परामर्शदाता, स्वास्थ्य सहायक, तथ्यांक संकलक र क्षेत्रीय कार्यकर्ताको रूपमा देशैभर २० वटा क्लिनिक सञ्चालन गरेका थिए। उनीहरूले एचआइभी संक्रमितहरूलाई एन्टीरेट्रोभाइरल (एआरभी) औषधि वितरण गर्नुका साथै संक्रमण रोक्नका लागि लिने ‘प्रेप’ औषधि पनि निःशुल्क उपलब्ध गराउँदै आएका थिए।

तर कोष कटौतीसँगै यी सबै सेवाहरू पूर्ण रूपमा ठप्प भए। परिणामस्वरूप, एक हजार २०० भन्दा बढी सेवाग्राहीहरू जीवन बचाउने प्रेप औषधिको पहुँचबाट वञ्चित भए भने संस्थामा आबद्ध ३५० जना कर्मचारीमध्ये २६२ जना रातारात बेरोजगार भए।

संस्थाकी कार्यकारी निर्देशक मनीषा ढकालका अनुसार गैरसरकारी संस्था बाहेक नेपालमा खुला रूपमा ट्रान्सजेन्डर व्यक्तिहरूका लागि कानुनी र मर्यादित काम पाउनु लगभग असम्भव जस्तै छ। यही कारणले गर्दा संस्थाका ३५ देखि ४५ प्रतिशतसम्म पूर्व कर्मचारीहरू बाँच्नकै लागि यौन व्यवसायमा लाग्न बाध्य भएको उनी बताउँछिन्।

ढकाल भन्छिन्, ‘भेदभावको डरले अस्पताल गएर नियमित रूपमा एआरभी औषधि लिन नपाउँदा धेरै ट्रान्सजेन्डर व्यक्तिहरूले औषधि सेवन नै छोडेका छन्, जसले उनीहरूको स्वास्थ्यमा गम्भीर खतरा निम्त्याएको छ। लुब्रिकेन्ट र कन्डम महँगो भएका कारण असुरक्षित यौनसम्पर्क बढिरहेको छ र गर्भवती तथा स्तनपान गराउने महिला बाहेक अन्य सबैका लागि प्रेप वितरण पूर्ण रूपमा रोकिएको छ।’

‘एउटा शक्तिशाली राष्ट्रको एउटा मात्रै निर्णयले आज यी सम्पूर्ण जीवन बचाउने सेवाहरू खोसिएका छन्,’ ढकाल दुखेसो पोख्छिन्।

नेपालको राष्ट्रिय एड्स तथा यौन रोग नियन्त्रण केन्द्रका निर्देशक डा. सर्वेश शर्मा पनि यो चिन्तामा सहमति जनाउँछन्। एचआइभीजस्ता भाइरसहरूले कुनै भौगोलिक सीमा नमान्ने चेतावनी दिँदै शर्मा भन्छन्, ‘सिमानाहरू मानिसका लागि हुन्, भाइरसका लागि होइनन्। नेपालमा धेरै वैदेशिक रोजगारीमा जाने कामदार र विद्यार्थीहरू छन्, भारतसँगको सीमा खुला छ। त्यसैले यो केवल नेपालको मात्र समस्या होइन, यो एउटा गम्भीर विश्वव्यापी चिन्ताको विषय हो।’

रुबी लामाको विगत र पहिलो रातको कथा
यौनकर्मीको रूपमा आफ्नो पहिलो रात, लामा आफ्नो अपार्टमेन्टमा अनिर्णय र डरले अक्क न बक्क भइन्। उनलाई मेकअप लगाइएको थियो र विग पनि मिलाइएको थियो। तर उनको दिमाग भने डराइरहेको थियो। तेज दिमाग, कोमल मुस्कान र चस्माभित्र लुकेका नरम खैरो आँखा भएकी लामाले आफ्नो जीवनमा धेरै अवरोधहरूसँग लडेको कुरा सुनाइन्। चरम गरिबीको बिचमा एक रूढिवादी परिवारमा हुर्केकी उनले बाल्यकालमा स्थानीय बजारमा अण्डा बेचेर स्कुलको पहिलो वर्षको फी तिरेकी थिइन्, जहाँ एक शिक्षकबाट उनले यौन दुर्व्यवहार सहनुपरेको थियो।

गरिब विद्यार्थीहरूका लागि सरकारी छात्रवृत्तिको कारण लामाले उच्च माध्यमिक शिक्षा पूरा गरिन्। त्यसपछि उनले विश्वविद्यालयमा शिक्षा शास्त्र अध्ययन गरिन्। तर शिक्षक र सहपाठीहरूको दुर्व्यवहारका कारण उनले डिग्री पूरा गर्न सकिनन्।

उनको जीवनमा मोड तब आयो जब सन् २०१६ मा उनलाई ‘फ्रेन्ड्स हेटौँडा’ ले भर्ती गर्‍यो। लामाले एचआइभीको उच्च जोखिममा रहेका व्यक्तिहरूको खोजी, परामर्श र परीक्षण गरिन्। उनको जागिर र लैंगिक पहिचानप्रति रिसाएका बुबाले उनलाई घरबाट निकालिदिए। तर, पदोन्नतिको क्रमसँगै उनले प्रतिमहिना करिब ३० हजार रुपैयाँ (२०० डलर) कमाउन थालिन्, जसले एक कोठाको अपार्टमेन्ट भाडामा लिन पुग्थ्यो।

तर फेब्रुअरी २०२५ मा एक दिन, कार्यालय पुग्दा ‘फ्रेन्ड्स हेटौँडा’ का संयोजक किरण थापाले कोष सकिएको खबर सुनाइन्। अमेरिकी सहायता कटौतीले लामा र अन्य १३ जनाको जागिर खोसिएको थियो। घर फर्कन सक्ने अवस्था नभएकी लामाको अवस्था दयनीय बन्यो। स्थानीय सरकारी जागिरका लागि आवेदन दिए पनि ट्रान्सजेन्डर भएकै कारण उनलाई अस्वीकार गरियो। एक होटल प्रबन्धकले क्लिनरको काम दिने प्रलोभन देखाएर यौन सम्पर्कको प्रस्ताव राखे, जसलाई उनले ठाडै अस्वीकार गरिन्।

खानसमेत नपाएपछि र घरधनीले कोठाबाट निकाल्ने धम्की दिएपछि, फ्रेन्ड्स हेटौँडाका १४ मध्ये ८ देखि १० जना कर्मचारीझैँ उनी पनि यौन कार्यमा लाग्न बाध्य भइन्।

राति ११:३० बजे उनी जबरजस्ती राजमार्गमा ओर्लिन्। केही समयपछि एक व्यक्ति आएर १ हजार रुपैयाँ दिने वाचा गर्दै आफ्नो मोटरसाइकलमा चढायो। तर काम सकिएपछि उसले जम्मा ७०० रुपैयाँ मात्र दिएर राजमार्गमै छोडिदियो। घर फर्किएपछि उनले मृत्युबारे समेत सोचिन्, तर उनको पुरानो जागिर नै उनको जीवनको वास्तविक उद्देश्य थियो।

हिंसा र त्रासको अर्को पाटो
अन्तर्राष्ट्रिय संस्था र सञ्चार माध्यमसँग कुरा गर्ने अधिकांश पूर्व सहायताकर्मीहरूले आफूले भोगिरहेका गम्भीर जोखिमहरूप्रति स्पष्ट छन्। एचआइभी पोजेटिभ भएकी एक पूर्व सामाजिक कार्यकर्ता रोग फैलिने डरमा बाँचिरहेकी छिन्। तर पनि भोकमरीबाट बच्न उनी हरेक रात सडकमा निस्कन बाध्य हुनुपरेको छ।

धेरैले महिनौँसम्म अन्य वैध जागिर खोज्ने प्रयास गरे, तर रोजगारदाताहरूले उनीहरू ट्रान्सजेन्डर भएको चाल पाउने बित्तिकै कामबाट निकाले। कतिपयलाई ग्राहकहरूसँग बलपूर्वक असुरक्षित यौनसम्पर्क गर्न बाध्य पारिएको छ भने लगभग सबैले सामूहिक बलात्कारजस्ता क्रूर हिंसाको सामना गर्नुपरेको छ।

१६ वर्षसम्म एचआइभी आउटरिचमा काम गरेकी आशिका तामाङ आफ्ना पुराना दिन सम्झँदै भन्छिन्, ‘म उनीहरूलाई दिउँसो भेट्थेँ, तर आज तिनै मानिसहरूलाई रातको समयमा ग्राहकको रूपमा भेट्नुपरेको छ।’

राजमार्गको अन्धकार गल्ली, घना जंगल र होटलका कोठाहरूमा यी श्रमिकहरूको सुरक्षाको कुनै प्रावधान छैन। लामाले आफूमाथि चक्कु देखाएर ज्यान मार्ने धम्की दिइएको स्मरण गराइन्। सुजाता चौधरी र भारती थापा जस्ता थुप्रै महिलाहरूले ग्राहकहरूको समूहबाट सामूहिक बलात्कार, कुटपिट र कुकुर लगाएर आतंकित पारिएका दर्दनाक घटनाहरू भोगेका छन्।

सुजाता चौधरीले ग्राहकहरूलाई एचआइभीको जोखिम बुझाउँदा धेरै पटक पुरुषहरू पछि हट्ने गरे पनि कतिपयले नमान्दा उनलाई सिफिलिससमेत भयो। एक पटक दुई जना पुरुषले चौधरी र एक साथीलाई जबरजस्ती होस्टेलमा लगेर कम्तीमा आठ जना पुरुषबाट सामूहिक बलात्कार गराए। बुबाको मृत्यु भइसकेको र परिवार उनको आम्दानीमा निर्भर रहेकोले उनी यो सब सहन बाध्य छिन्।

त्यस्तै, फ्रेन्ड्स हेटौँडामा १६ वर्ष काम गरेकी वर्षा मगरलाई दुई सैनिकले जंगलमा लगेर बन्दुक तेर्स्याएर बलात्कार गरे। उनी दुई हप्तासम्म सडकमा फर्कन नसक्ने गरी आघातग्रस्त भइन्। पूर्व फिल्ड सुपरभाइजर भारती थापा पनि पहिलो रात नै दुई भारतीय पर्यटकद्वारा गेस्ट हाउसमा लगिएर अन्य आठ जना मातेका पुरुषहरूबाट सामूहिक बलात्कारको सिकार भइन्।

‘मेरो जीवन अहिले जोखिममा छ,’ भारती नरम स्वरमा भन्छिन्, ‘मलाई एचआइभी, यौनजन्य संक्रमण, ग्राहकहरूको कुटपिट र प्रहरीको डर छ। म कसरी डराउन सक्दिन?’

राज्य संयन्त्र र समाजको उपेक्षा, रोजगारीको अभाव र पेटको भोकले गर्दा यी ट्रान्सजेन्डर महिलाहरूसँग यो अँध्यारो बाटोबाहेक अन्य कुनै विकल्प बाँकी छैन। उनीहरूको यो कहालीलाग्दो अवस्थाले राज्य र अन्तर्राष्ट्रिय दातृ निकायहरूको एक अदूरदर्शी निर्णयले कतिसम्म मानवीय क्षति गराउँछ भन्ने कुराको प्रष्ट चित्रण प्रस्तुत गरेको छ। एपी