गत हप्ता पाकिस्तानको ब्रड पिकमा आएको हिमपहिरोमा परी छ जना नेपालीले ज्यान गुमाए। उनीहरूले दर्जनौं पटक सगरमाथाको सफल आरोहण गरे र पहिले असम्भव ठानिएका अनेक उपलब्धि हासिल गरे। पूरक अक्सिजन बिना ८,००० मिटरभन्दा अग्ला हिमालहरू आरोहण गर्ने तथा जाडोको कठोर मौसममा विश्वका सबैभन्दा घातक हिमालमध्ये एक केटु चढ्ने जस्ता उपलब्धिले उनीहरूलाई विश्व पर्वतारोहण इतिहासमा विशेष स्थान दिलायो।

तर यी उपलब्धिभन्दा पनि महत्त्वपूर्ण कुरा ज्यान गुमाएका छ जना नेपालीले लामो समयसम्म केवल सहयोगीका रूपमा हेरिएका नेपाली पर्वतारोहण पथप्रदर्शक (शेर्पा) हरूको अन्तर्राष्ट्रिय पहिचानलाई नयाँ उचाइमा पुर्‍याए।

मृत्यु हुनेमध्ये सम्मानित ब्रिटिस–नेपाली पर्वतारोही निर्मल पुर्जा (निम्स) पनि थिए। उनी केवल छ महिनाभन्दा केही बढी समयमा विश्वका ८,००० मिटरभन्दा अग्ला सबै १४ वटा हिमाल सफलतापूर्वक आरोहण गर्ने कीर्तिमानका लागि विश्वभर परिचित थिए।

उनीसँगै रहेका अन्य गाइडहरूको निधनले नेपालको पर्वतारोहण समुदायलाई गहिरो र अपूरणीय क्षति पुगेको छ।

‘उनको पुस्ताकै सर्वश्रेष्ठ’

४३ वर्षीय निर्मल पुर्जा (निम्सदाई) हिमपहिरो गएको बेला विश्वको १२औँ अग्लो हिमाल ब्रड पिक आरोहण गर्न गएको १० सदस्यीय अन्तर्राष्ट्रिय टोलीका प्रमुख सदस्य थिए।

आउटसाइड म्यागजिनका लामो समयदेखि एभरेस्ट रिपोर्टर रहेका बेन एयर्सका अनुसार, ‘निम्स निःसन्देह प्रतिष्ठित व्यक्तित्व थिए र आफ्नो पुस्ताका उत्कृष्ट पर्वतारोहीहरूमध्ये एक थिए।’

उनका अनुसार ब्रड पिक अभियानको नेतृत्व गरिरहेका किली पेम्बा शेर्पा र पुरबहादुर गुरुङ पनि अत्यन्त अनुभवी र बलिया पर्वतारोही थिए।

४६ वर्षीय किली पेम्बाले जुलाईको सुरुमै ८,००० मिटरभन्दा अग्ला सबै १४ हिमालको आरोहण पूरा गर्दै प्रतिष्ठित पर्वतारोहण ‘ग्रान्ड स्ल्याम’ उपलब्धि हासिल गरेका थिए।

त्यसभन्दा पहिले नै उनी जनवरी २०२१ मा निर्मल पुर्जाको नेतृत्वमा केटुको पहिलो सफल शीतकालीन आरोहण गर्ने नेपाली टोलीका सदस्य थिए।

त्यतिबेला विश्वको दोस्रो अग्लो हिमाल केटु (८,६११ मिटर) जाडोयाममा अझै कसैले सफलतापूर्वक आरोहण गर्न नसकेको एकमात्र ८,००० मिटरभन्दा अग्लो हिमाल थियो। सगरमाथाभन्दा बढी ठाडो, अप्रत्याशित र जोखिमपूर्ण मानिने केटुको सफल आरोहणलाई पर्वतारोहण इतिहासको एक महत्त्वपूर्ण उपलब्धि मानिन्छ।

धेरैले किली पेम्बालाई आफ्ना ग्राहकप्रति अत्यन्त समर्पित, विनम्र र जिम्मेवार गाइडका रूपमा सम्झिन्छन्। उनले फरक–फरक समयमा दुवै खुट्टा गुमाएका दुई पर्वतारोहीलाई सगरमाथा तथा विश्वको आठौँ अग्लो हिमाल मनास्लुको चुचुरोसम्म सफलतापूर्वक पुर्‍याएका थिए।

तीमध्ये एक आरोहणका क्रममा सगरमाथा आधार शिविरमा रहेका सरकारी अधिकारी ज्ञानेन्द्र श्रेष्ठ भन्छन्, ‘कुनै पनि गाइडका लागि त्यो सबैभन्दा कठिन जिम्मेवारीमध्ये एक थियो। किली पेम्बाले त्यो काम अत्यन्त सावधानीपूर्वक सम्पन्न गरे।’

अनुभवी गाइडहरूको अपूरणीय क्षति

३७ वर्षीय पुरबहादुर गुरुङले विश्वका १४ अग्ला हिमालमध्ये १२ वटा सफलतापूर्वक आरोहण गरिसकेका थिए। उनी अन्तर्राष्ट्रिय पर्वतीय गाइड संघबाट प्रमाणित करिब १०० नेपाली गाइडमध्ये एक थिए।

नेपालको पर्यटन विभागका प्रवक्ता हिमाल गौतम भन्छन्, ‘पर्वतीय गाइड संघबाट प्रमाणित गाइड बन्न धेरै पैसा, अथक मेहनत, जोश र समर्पण आवश्यक पर्छ। यसले पुरबहादुरको पर्वतारोहणप्रतिको समर्पण स्पष्ट देखाउँछ।’

उनले थपे, ‘यसले ब्रोड पिकमा हामीले भोगेको अभूतपूर्व क्षतिको गम्भीरतालाई पनि देखाउँछ।’

सन् २०२४ मा पुरबहादुर सगरमाथामा करिब एक शताब्दी पुरानो बुट फेला पार्ने टोलीका सदस्य थिए। उक्त बुट सन् १९२४ मा सगरमाथामा बेपत्ता भएका ब्रिटिश पर्वतारोही एन्ड्रयू इरभिनको भएको विश्वास गरिन्छ।

ब्रड पिक दुर्घटनामा ज्यान गुमाउने अन्य नेपाली गाइडमध्ये ग्याल्जेन शेर्पा पनि थिए। उनी एकै सिजनमा विश्वको तेस्रो अग्लो हिमाल कञ्चनजंघा तीन पटक आरोहण गर्ने उपलब्धिका लागि परिचित थिए। उनका केही सहकर्मीले यो उपलब्धिलाई गिनिज वर्ल्ड रेकर्डका लागि योग्य मान्छन्।

यसैगरी ३६ वर्षीय निमा शेर्पाले सन् २०२६ मा मात्र चार वटा ८,००० मिटरभन्दा अग्ला हिमाल सफलतापूर्वक आरोहण गरेका थिए।

मृत्यु हुनेमध्ये २० वर्षीय नवाङ थिन्डु शेर्पा पनि थिए, जसलाई नेपालको नयाँ पुस्ताका आशालाग्दा पर्वतीय पथप्रदर्शकमध्ये एक मानिन्थ्यो।

पाकिस्तानलाई पर्वतारोहणको विश्व नक्सामा ल्याउने योगदान

प्रत्येक वसन्तमा नेपाली पर्वतीय पथप्रदर्शकहरूले अन्तर्राष्ट्रिय पर्वतारोहीलाई नेपालको हिमालहरूमा गाइड तथा भरियाका रूपमा सहयोग गर्छन्।

जुनदेखि सेप्टेम्बरसम्म मनसुन सुरु भएपछि उनीहरूमध्ये धेरैजना पाकिस्तानको उत्तरी काराकोरम क्षेत्रमा पुग्छन्, जहाँ विश्वका पाँच वटा ८,००० मिटरभन्दा अग्ला हिमाल रहेका छन्।

यो क्षेत्र अझै पनि निकै दुर्गम भएकाले अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटकको संख्या तुलनात्मक रूपमा कम भए पनि माग भने निरन्तर बढिरहेको छ। प्रत्येक वर्ष १० लाखभन्दा बढी साहसिक पर्यटक हिमालय क्षेत्रमा पुग्ने गर्छन् भने पाकिस्तानको काराकोरम क्षेत्रमा वार्षिक करिब १५ हजार पदयात्री मात्र पुग्ने अनुमान छ।

कतिपयले निर्मल पुर्जाले छ महिनाभन्दा केही बढी समयमा १४ वटा ८,००० मिटरभन्दा अग्ला हिमाल आरोहण गरेपछि पाकिस्तानलाई विश्व पर्वतारोहणको केन्द्रबिन्दु बनाउन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको बताउँछन्। यो उपलब्धिलाई पछि नेटफ्लिक्सको एक वृत्तचित्रमा पनि समेटिएको थियो।

नेपाल पर्वतारोहण संघका कार्यवाहक अध्यक्ष ईश्वरी पौडेल भन्छिन्, ‘निम्सको सफलताले धेरै नेपाली गाइड र विदेशी पर्वतारोहीलाई १४ वटा हिमाल आरोहण गर्ने सपना सम्भव छ भन्ने विश्वास दिलायो।’

उनले थप भनिन्, ‘यसले पाकिस्तानलाई नेपाली शेर्पाहरूको प्रमुख विदेशी कार्यक्षेत्र बनाएको छ। विदेशी पर्वतारोहीलाई सपना पूरा गर्न सहयोग गर्दै धेरै नेपाली गाइडले आफैं पनि १४ वटा हिमालको आरोहण पूरा गरेका छन्।’

बेन एयर्सका अनुसार निर्मल पुर्जाले ‘पर्वतारोहणको नयाँ युग’ सुरु गर्न योगदान दिए, जसले एकातिर पर्वतारोहणलाई धेरै मानिससम्म पहुँचयोग्य बनायो भने अर्कोतर्फ यसको व्यावसायीकरण र जोखिम पनि बढायो।

पाकिस्तानका हिमाल किन अझ चुनौतीपूर्ण ?

पाकिस्तानका हिमालहरू अत्यन्त दुर्गम भएकाले त्यहाँ अभियान सञ्चालन गर्नु निकै कठिन मानिन्छ। अनुभवी शेर्पाहरूका अनुसार त्यहाँ सफल अभियान सञ्चालन गर्न अत्यन्त दक्ष गाइड आवश्यक पर्छ।

२० वर्षीय निमा रिन्जी शेर्पा, जसले सन् २०२४ मा विश्वका सबै १४ वटा ८,००० मिटरभन्दा अग्ला हिमाल आरोहण गर्ने सबैभन्दा कान्छा पर्वतारोहीको कीर्तिमान बनाएका थिए। उनी भन्छन्, ‘हामीले आफ्नै डोरी फिक्स गर्नुपर्छ, बरफमा पाइला काट्नुपर्छ र अघि बढ्दै जाँदा क्याम्प स्थापना गर्नुपर्छ।’

उनले थप भने, ‘व्यावसायिक पर्वतारोहणको युगमा पनि पाकिस्तानमा हामीले वास्तविक, पुरानो शैलीको पर्वतारोहण अनुभव गर्छौं।’

दुर्गम भूगोलका कारण पर्वतारोहीहरूले सामान्यतया एउटै यात्रामा दुईदेखि तीन हिमाल आरोहण गर्ने प्रयास गर्छन्, जसले अभियानलाई अझ कठिन बनाउँछ।

यसको विपरीत नेपालमा पर्वतारोहण पूर्वाधार धेरै विकसित छ। सगरमाथा जाने मुख्य पदमार्गमा परिवारद्वारा सञ्चालित लज, खानपान, आवास तथा अन्य आवश्यक सुविधा उपलब्ध छन्।

हिमालय क्षेत्रमा उच्च उचाइमा हेलिकप्टर उद्धार सेवा तथा सहायता चौकीको सञ्जाल रहेकाले उद्धार कार्य अपेक्षाकृत सहज हुन्छ। तर काराकोरम क्षेत्र बढी दुर्गम भएकाले हेलिकप्टर अवतरण गर्न सकिने स्थान सीमित छन्।

‘पाकिस्तानका हिमालमा हेलिकप्टरलाई आधार शिविरसम्म पुर्‍याउन नै निकै कठिन हुन्छ, त्यसभन्दा माथिका शिविरमा उडाउन त झन् चुनौतीपूर्ण हुन्छ,’ निमा रिन्जी भन्छन्।

उनका अनुसार यही कारण उच्च दबाबमा काम गर्न सक्ने, बहुआयामिक सीप भएका र विविध अनुभव भएका शेर्पाहरूले पाकिस्तानमा काम गर्छन्।

जोखिम नै आकर्षणको कारण

ब्रड पिकको यो दुःखद घटनापछि सुरक्षा मापदण्ड थप कडा बनाउनुपर्ने आवाज उठ्न सक्छ। तर धेरै विज्ञले यसले उच्च हिमाली पर्यटनमा ठूलो परिवर्तन ल्याउने सम्भावना कम रहेको बताएका छन्।

बेन एयर्स भन्छन्, ‘यस्ता दुर्घटनाले केही समयका लागि चिन्ता बढाउँछन्। तर त्यसपछि सबै कुरा फेरि पहिलेकै अवस्थामा फर्किन्छ। पहाडमा हुने प्रत्येक दुर्घटना रोक्न सकिन्छ भनेर निश्चित रूपमा भन्न सकिँदैन, किनकि जोखिम आफैं अत्यन्त उच्च हुन्छ। र त्यही जोखिम नै यसको आकर्षणको एउटा हिस्सा हो।’

उच्च हिमाली पर्वतारोहणमा अध्ययन गरिरहेकी अनुसन्धानकर्ता मेधावी गुलाटीका अनुसार धेरै मानिसलाई मृत्युको जोखिम र चुनौतीले नै पर्वतारोहणतर्फ आकर्षित गर्छ। उनले भनिन्,‘अहिलेको पुस्ताका पर्वतीय पथप्रदर्शकहरू आफ्ना अग्रजले कमाएको विश्वव्यापी प्रतिष्ठा र विश्व कीर्तिमानलाई निरन्तरता दिन चाहन्छन्। मलाई लाग्दैन यो आकर्षण कहिल्यै समाप्त हुनेछ’।

विज्ञ पर्वतारोही तथा लेखक एलन अर्नेटले सन् २०१४ मा सगरमाथामा हिमपहिरोमा परी १६ शेर्पाको मृत्यु भएको घटना तथा सन् २००८ मा केटुमा ठूलो बरफको टुक्रा खस्दा ११ पर्वतारोहीको ज्यान गएको घटनालाई स्मरण गर्दै भन्छन्, ‘हामीले यस्ता विपत्ति पहिले पनि देखेका छौं, तर धेरै कुरा परिवर्तन भएन। इतिहासलाई हेर्दा ब्रड पिक घटनाले पनि ठूलो परिवर्तन ल्याउनेछ भन्नेमा मलाई शंका छ। यद्यपि, म गलत सावित होऊँ भन्ने आशा गर्दछु।’ (बीबीसीको सहयोगमा)