नेपाली राजनीतिमा पछिल्लो समय एउटा नयाँ राजनीतिक शैली देखिन थालेको छ, चर्चा पनि बटुल्न थालेको छ । जहाँ ठाडो बोल्ने, आक्रामक प्रश्न गर्ने, कसैसँग नझुक्ने र आफ्नो भनाइ राख्दा मर्यादाको परम्परागत घेरासमेत भत्काउन खोज्ने गरिन्छ । राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा)का सांसद खगेन्द्र सुनार यस शैलीका पछिल्ला चर्चित पात्र बनेका छन्।

सुनारको बोल्ने शैलीमा एउटा आकर्षण छ। उनी घुमाउरो कुरा गर्दैनन्। भाषणमा राजनीतिक शब्दजालभन्दा जनताले बुझ्ने भाषा प्रयोग गर्छन्। प्रश्न सोध्दा पनि सोझै विषयको केन्द्रमा पुग्न खोज्छन्। त्यसैले उनका अभिव्यक्ति सामाजिक सञ्जालमा छिट्टै फैलिन्छन्, समर्थकले ताली बजाउँछन् र विरोधीले आलोचना गर्छन्।

तर सांसदले कति आक्रामक भएर बोल्न पाउँछ? र आक्रामक हुनु तथा अराजक हुनुबीचको सीमा कहाँबाट सुरु हुन्छ? भन्ने प्रश्नले अहिले ‘खगेन्द्र शैली’लाई बहसको विषय बनाएको छ।

खगेन्द्र सुनारको राजनीतिक यात्रा सामान्य राजनीतिक पृष्ठभूमिबाट आएको यात्रा होइन। पत्रकारिता गरेका सुनारले केही समय मेनपावर व्यवसायसमेत सञ्चालन गरे। नेपाली युवालाई रोजगारीका लागि विदेश पठाउने कामसँग उनको प्रत्यक्ष सम्बन्ध रह्यो। त्यसपछि दलित अधिकारको आन्दोलनमा उनी सडकमा देखिए। दलितमाथिको विभेदविरुद्ध उनले सांकेतिक रूपमा साङ्लो लगाएर आन्दोलनमा सहभागिता जनाए।

अर्थात्, उनको सार्वजनिक जीवनमा आवाज उठाउने अभ्यास नयाँ होइन।

पत्रकार हुँदा प्रश्न उठाउने भूमिका थियो। मेनपावर व्यवसाय गर्दा वैदेशिक रोजगारीको कठिनाइसँग जोडिएका युवाका कथा नजिकबाट देखे। सामाजिक अभियन्ताका रूपमा अधिकारका लागि सडकमा उत्रिए। अहिले भने उनी जनताबाट निर्वाचित सांसद हुन्। भूमिका फेरिएको छ। जिम्मेवारी झन् ठूलो भएको छ।

सडकमा आन्दोलन गर्ने नागरिक र संसद्मा कानुन बनाउने सांसदको अधिकार र दायित्व एउटै हुँदैन। आन्दोलनमा नाराले स्थान पाउन सक्छ। आक्रोश अभिव्यक्त गर्न सकिन्छ। सत्ता वा संस्थामाथि दबाब सिर्जना गर्न सकिन्छ। तर संसद्मा पुगिसकेपछि त्यही आवाज कानुन, प्रक्रिया, प्रमाण र संस्थागत मर्यादासँग जोडिनुपर्छ।

जनताबाट निर्वाचित भएर आएका खगेन्द्र तालीका लागि होइन नतिजाका लागि मैदानमा उत्रनुपर्छ । नतिजामुखी कामका लागि उनको वास्तविक परीक्षा सुरु भएको छ । अर्थात कानुन बनाउने ठाउँमा पुगेका उनी गफ भन्दा काममा ध्यान दिएर जनमुखी काम गर्ने कानुन निर्माणमा जुट्नुपर्छ ।  

बिहीबार सार्वजनिक लेखा समितिको बैठकमा सुनारले प्रहरी प्रधान कार्यालय निश्चित बिचौलियाको कब्जामा पुगेको आरोप लगाए। प्रहरीका स्रोत–साधन खरिदमा अनियमितता भइरहेको दाबी गर्दै उनले प्रहरी नेतृत्वमाथि प्रश्न उठाए।

समितिले यसअघि १५ दिनभित्र खरिदसम्बन्धी सम्पूर्ण कागजात बुझाउन निर्देशन दिएको भए पनि ती कागजात नबुझाई प्रहरीले फेरि करोडौँको नयाँ टेन्डर आह्वान गरेको भन्दै उनले समितिको ध्यानाकर्षण गराए। खरिद प्रक्रियामा भएको भनिएको अनियमितताको हिसाबकिताब खोजिनुपर्ने उनको माग थियो।

उनले आफूले उठाएका प्रश्नबाट कसैको मानमर्दन भएको भए अदालत जानसमेत चुनौती दिए।

उनले भने, ‘कहीँकतै कोही साथीहरूलाई मेरो मानमर्दन भयो भन्ने लाग्छ भने उतापट्टी अदालत छ, गएर मुद्दा हाल्नुहोला। म जुनसुकै कठघरामा उभिएर जवाफ दिन तयार छु।’

यहाँसम्म उनको भनाइलाई संसदीय प्रश्न र जवाफदेहिताको खोजीका रूपमा बुझ्न सकिन्छ। सार्वजनिक निकायको खर्च र खरिद प्रक्रियामाथि प्रश्न उठाउनु लेखा समितिको मूल दायित्वसँग पनि जोडिन्छ। सांसदले प्रश्न उठाउनैपर्छ। शंका लागेमा कागजात माग्नैपर्छ। अनियमितताको आशंका भए छानबिनको माग गर्नैपर्छ।

तर प्रश्न उठाउने शैलीमा पनि लोकतान्त्रिक मर्यादा हुन्छ।

कसैलाई भ्रष्टाचारी भन्नुअघि प्रमाण खोजिनुपर्छ। कुनै संस्थालाई बिचौलियाको कब्जामा पुगेको आरोप लगाउँदा त्यसको आधार प्रस्तुत गर्नुपर्छ। व्यक्ति र संस्थाबीचको अन्तर छुट्याउनुपर्छ। प्रश्नलाई कठोर बनाउन सकिन्छ, तर आरोपलाई प्रमाणले बलियो बनाउनुपर्छ।

किनभने संसद् आक्रोश पोख्ने थलो मात्र होइन, राज्यका निकायलाई उत्तरदायी बनाउने संवैधानिक मञ्च हो।

‘चाकडी गर्न आएको होइन’

सुनारले आफ्नो बोल्ने शैलीबारे उठेका प्रश्नको पनि बिहीबार जवाफ दिए। भ्रष्टाचारको छानबिन ‘भैलो खेलेको शैलीमा’ नरम भएर गर्न नसकिने उनको तर्क थियो। उनले आफ्ना प्रश्न निर्मम र गहिरा हुने दाबी गरे।

उनले भने, ‘मेरो वक्ता शैली अस्वाभाविक र अमर्यादित लाग्यो भने सभापतिले आजै घर पठाइदिनुहोला, म दैलेखको नाइट बस चढ्न तयार छु। तर, यो ठाउँमा बस्ने बेलासम्म मेरो प्रश्न निर्मम हुन्छ। कसैको चाकडी गर्न म यहाँ आएको होइन।’

यो अभिव्यक्तिको सकारात्मक पक्ष भनेको सांसद आफ्नो भूमिकालाई प्रश्न उठाउने र सरकार तथा सार्वजनिक संस्थालाई जवाफदेही बनाउने जिम्मेवारीसँग जोडिरहेका छन्। जनप्रतिनिधिले शक्तिशाली निकायसँग प्रश्न गर्न डराउनु हुँदैन। संसद्मा प्रश्न उठाउने साहस लोकतन्त्रको आवश्यकता हो।

तर अर्को महत्त्वपूर्ण पाटो भनेको चाकडी र मर्यादा विपरीतको काम एउटै हो ?

कठोर प्रश्न गर्न सकिन्छ। निर्मम तथ्य प्रस्तुत गर्न सकिन्छ। सरकार, प्रहरी, कर्मचारीतन्त्र वा कुनै पनि सार्वजनिक संस्थाको चर्को आलोचना गर्न सकिन्छ। तर त्यसका लागि अपमानजनक भाषा, व्यक्तिगत आक्षेप वा उत्तेजक शैली नै आवश्यक हुन्छ भन्ने छैन।

संसदीय मर्यादा आलोचनाको शत्रु होइन। बरु मर्यादित आलोचनाले प्रश्नलाई अझ बलियो बनाउँछ।

‘खगेन्द्र शैली’को आकर्षण

खगेन्द्र सुनारको शैली किन लोकप्रिय भइरहेको छ भन्ने बुझ्न पनि जरुरी छ।

नेपाली राजनीतिमा लामो समयदेखि एउटै प्रकारको भाषाशैली हाबी रह्यो, लामो भाषण, घुमाउरा जवाफ, अस्पष्ट प्रतिबद्धता र राजनीतिक शब्दावलीको प्रयोग। त्यसको विपरीत सुनार जस्ता नयाँ अनुहार सोझो भाषामा बोल्छन्। उनीहरू रिसाएको जस्तो देखिन्छन्, आक्रोशित सुनिन्छन् र जनताको दैनिक भाषासँग नजिक देखिन्छन्।

त्यसैले उनको अभिव्यक्तिले तत्काल प्रतिक्रिया जन्माउँछ।

सामाजिक सञ्जालको युगमा यो शैली झन् प्रभावकारी हुन्छ। छोटो भिडियो बन्यो, एउटा वाक्य काटियो र सामाजिक सञ्जालमा भाइरल भयो। राजनीतिक विचारभन्दा प्रस्तुति चर्चामा आउन थाल्यो।

यहीँ ‘खगेन्द्र शैली’को शक्ति पनि छ र जोखिम पनि।

यदि आक्रामकता तथ्यसँग जोडियो भने त्यसले सत्तालाई जवाफदेही बनाउन सक्छ। तर आक्रामकता नै राजनीतिक पहिचान बन्न थाल्यो भने प्रश्नको गहिराइभन्दा आवाजको चर्कोपन ठूलो हुन सक्छ।

सुनारको विगतलाई हेर्दा उनी अधिकारका लागि सडकमा उत्रिएका व्यक्ति हुन्। दलित अधिकारको प्रश्नमा साङ्लो लगाएर आन्दोलनमा होमिनु प्रतीकात्मक रूपमा राज्य र समाजलाई चुनौती दिने शैली थियो।

त्यतिबेला साङ्लो विद्रोहको प्रतीक थियो।

आज उनी संसद्मा छन्।

अब उनको हातमा साङ्लो होइन, कानुन बनाउने अधिकार छ। सडकमा आवाज उठाउने व्यक्ति आज कानुनी शासन सञ्चालन गर्ने संस्थाको सदस्य बनेका छन्। यही परिवर्तनले उनीबाट अझ परिपक्व शैलीको अपेक्षा गर्छ।

संसद्मा बसेर राज्यसँग प्रश्न गर्नु आफैँमा विद्रोह होइन; त्यो जनप्रतिनिधिको जिम्मेवारी हो। तर त्यही जिम्मेवारीलाई प्रभावकारी बनाउन प्रमाण, प्रक्रिया र कानुनी भाषाको सहारा लिनुपर्ने हुन्छ।

हिजो व्यवस्था बदल्न सडकमा उत्रिएको व्यक्ति आज व्यवस्था सञ्चालन गर्ने ठाउँमा पुगेपछि उसको विद्रोही स्वभावको रूप पनि बदलिनुपर्छ।

सडकको आक्रोश संसद्को विवेकमा रूपान्तरण हुनुपर्छ।

यही नै सुनारका लागि सबैभन्दा ठूलो राजनीतिक परीक्षा हो।

जनताले सांसदबाट निडर आवाज चाहेका छन्। तर उनीहरूले अराजकता चाहेका छन् कि छैनन् भन्ने प्रश्न पनि त्यत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ।

सांसदले प्रहरीलाई प्रश्न गर्नुपर्छ। प्रहरीको खरिद प्रक्रियामा अनियमितता भए त्यसको छानबिन माग्नुपर्छ। सार्वजनिक सम्पत्तिको दुरुपयोग भएको भए दोषीलाई कारबाहीको माग गर्नुपर्छ। तर संसद्मा बसेर राज्यका निकायलाई प्रश्न गर्ने शैलीले राज्यप्रतिको नागरिक विश्वास पनि बलियो बनाउनुपर्ने हुन्छ।

यदि जनप्रतिनिधिको भाषा नै व्यक्तिगत गाली, आरोप र उत्तेजनामा सीमित हुन थाल्यो भने त्यसले एउटा गलत सन्देश दिन सक्छ। कानुन बनाउने ठाउँमा पुगेपछि पनि नियमभन्दा माथि आक्रोश हुन्छ।

यो सन्देश खतरनाक हुन सक्छ।

किनभने लोकतन्त्रमा व्यक्ति शक्तिशाली हुने होइन, संस्था शक्तिशाली हुने हो। सांसद शक्तिशाली हुनुको अर्थ उसले जस्तोसुकै भाषा प्रयोग गर्न पाउने होइन। उसको शक्ति प्रश्न गर्ने अधिकारमा छ, प्रमाण माग्ने अधिकारमा छ, छानबिन गराउने अधिकारमा छ र कानुन निर्माण गर्ने अधिकारमा छ।

खगेन्द्रले जोगाउनुपर्ने सीमा

खगेन्द्र सुनारले आफ्नो शैली परिवर्तन गर्नुपर्छ भन्ने तर्कले उनको आवाज कमजोर पार्न खोजेको अर्थ लाग्नु हुँदैन। बरु उनको आवाजलाई अझ प्रभावकारी बनाउने प्रश्न हो।

उनको आक्रामकता तथ्यमा आधारित भयो भने त्यसले संसद्लाई जीवन्त बनाउँछ। उनको निर्ममता प्रमाणमा आधारित भयो भने भ्रष्टाचारविरुद्धको लडाइँ बलियो हुन्छ। उनको स्पष्टता कानुनी प्रक्रियासँग जोडियो भने उनी प्रभावशाली जनप्रतिनिधि बन्न सक्छन्।

तर गाली, व्यक्तिगत आक्षेप र उत्तेजना नै उनको शैलीको पर्याय बन्न थाल्यो भने उनको राजनीतिक सन्देश कमजोर हुन सक्छ।

जनताले उनलाई सडकबाट संसद्मा पठाएका हुन्। सडकको आवाज संसद्मा पुर्‍याउनका लागि। तर संसद्मा पुगेपछि त्यो आवाज कानुनमा परिणत गर्ने जिम्मेवारी पनि उनकै हो।

त्यसैले खगेन्द्र सुनार कति ठूलो स्वरमा बोल्छन् भन्ने होइन। उनी कति बलियो तर्कसहित बोल्छन् भन्ने हो। उनी कति निर्मम छन् भन्ने होइन। उनी कति प्रमाणसहित निर्मम हुन सक्छन् भन्ने हो।

र उनी कसैको चाकडी गर्छन् कि गर्दैनन् भन्ने मात्र पनि होइन। उनी कानुनी शासन, संसदीय मर्यादा र जनताको विश्वासप्रति कति इमानदार रहन्छन् भन्ने पनि हो।

नेपाली राजनीतिमा ‘खगेन्द्र शैली’को चर्चा त्यसैले महत्त्वपूर्ण छ। यो केवल एउटा सांसदको बोल्ने शैलीको बहस होइन। यो नयाँ राजनीतिक पुस्ताले पुरानो राजनीतिक संस्कारलाई चुनौती दिँदा आफूले कस्तो संस्कार निर्माण गर्ने भन्ने प्रश्न पनि हो।

हिजो साङ्लो लगाएर सडकमा उत्रिएको आवाज आज संसद्मा पुगेको छ। अब त्यो आवाजले साङ्लो तोड्ने मात्र होइन, कानुनको साङ्लोभित्र लोकतान्त्रिक स्वतन्त्रता, उत्तरदायित्व र मर्यादालाई पनि सुरक्षित राख्न सक्नुपर्छ।

त्यसपछि मात्रै खगेन्द्र सुनारको आक्रोश राजनीतिक शैलीबाट राजनीतिक संस्कारमा रूपान्तरण हुनेछ।