बिपी, पिएल र ‘छु मतलम’ ?

बुधबार, ०४ साउन २०७४, ०८ : ५४ नरेन्द्रजंग पिटर

गत साता निष्ठा राजनीतिका पहिलो पुस्ताका अन्तिम व्यक्तित्व रामहरि जोशी बिते । भ्रष्टाचारको कीर्तिमान आरोपी चुडामणि शर्मा अदालतमा पेस भए । किड्नी काण्ड सदनमा प्रवेश गर्‍यो । पत्रकार स्टिङ अपरेसन छताछुल्ल भयो । राज्यको ठूलो धनराशि एक हप्तैमा खर्च भयो, भूकम्पपीडितका वेदना ज्युँका त्युँ रहे । दान–व्यवसाय मौलाए । सप्तरीमा बाढी बौलायो । अन्यन्त्र निर्वाचित स्थानीय सत्ताले काम सुरु गर्न थाल्दा पनि २ नम्बर प्रदेशमा चुनावै हुन पाएन । राष्ट्रिय जनता पार्टी निर्वाचन आयोगमा दर्ता भने भयो । सबभन्दा नजिकका छिमेकी चीन र भारत भुटानको दोकलाम पठारमा आमनेसामने भिडन्ते मुडमा छन् । तर ती गम्भीर विषय सतहमा आए पनि यथोचित बहसमा भने देखिएनन् वा योजनाबद्ध खारेजीमा परे ।

अहिले हरेक विषय, व्यक्तित्व, इतिहास र संवेदनशील घटनालाई अत्यन्तै सहज र सरल तरिकाले बुभ्mन र बुझाउन थालिएको छ । यो एउटा खतरा सामाजिक रोग ‘छु मतलम’ ? (मलाई केको वास्ता ?) बनेर फैलिँदो छ । यो भनेको गम्भीर विषयलाई सरलीकृत गर्ने वा बहसहीन बनाउने वा त्यो बहसथलो कब्जा गरिदिने खतरनाक खेल हो । आफ्ना गम्भीर गल्तीको ध्यान अन्त मोड्न तैले पनि त त्यो गल्ती गरेको थिइस् भनेर चोरीजुहारी त्यत्तिकै चल्दो छ । अरुका अपराध बचाउने कोसिस आफ्नो अपराध छिपाउने तरिका पनि हो । त्यसैले हरेक संवेदनशील विषय, इतिहास र नायकको बेवास्ता र सामाजिक मौनता भनेको पनि दुर्भाग्यपूर्ण समय हो । आफैं समस्यामा नपरेसम्म ‘छु मतलम’ भन्ने सोच समाज तीव्र गतिमा टुट्दै गएको निशान हो । 

जब कांग्रेस, कांगेस रहेन् न कम्युनिस्ट कम्युनिस्ट नै रहे तब जय नेपाल र लालसलामका ट्रेडमार्कमा टिकेको राजनीतिलाई कोइराला र पिएलको याद श्रद्धा नभई सराद्धे हुने नै भयो । 
 

साउन ६ र ७ गते बिपी र पुष्पलाल जयन्ती पर्ने हुँदा उहाँहरूबारे नै केन्द्रित हौँ । नेपाली राजनीतिका श्रेष्ठ पुरुषद्वय बिपी कोइराला र पुष्पलाल हुन् । जब कांग्रेस, कांगेस रहेन् न कम्युनिस्ट कम्युनिस्ट नै रहे तब जय नेपाल र लालसलामका ट्रेडमार्कमा टिकेको राजनीतिलाई कोइराला र पिएलको याद श्रद्धा नभई सराद्धे हुने नै भयो । गम्भीर विषयलाई कसैले ‘छु मतलम’ भनेर वास्ता नगरे पनि घटनाहरूले भने सबैलाई वास्ता गर्दोरहेछ ।

समाज परिवर्तनको गम्भीर मोडमा इतिहास सम्झँदै नायकलाई याद गरिनु भनेको उनीहरूको आदर्शीय भूमिका वर्तमानमा झन् खट्किएको संकेत हो । नायक ‘देवता’ हैनन्, उनीहरूका पनि सीमा र समस्या हुन्छन् ।  इतिहासलाई कहिल्यै पनि एकांकी र आग्रहले अध्ययन गर्न हुँदैन् । त्यसैले बिपी र पिएलबारे अहिले चर्चाको झन् आवश्यकता र अर्थ भनेको बजारको दबाब झेल्न नसकेर आर्दशहीन बन्दै गएको राजनीति र समाजलाई जहिले पनि नायक र इतिहासले शक्ति र सोच दिन्छन् भनेर हो ।   

बीसौँ शताब्दीको नेपाली राजनीतिमा सर्वाधिक महत्व राख्ने दिवंगत नेताहरूमा बिपी कोइराला, पुष्पलाल र राजा महेन्द्र नै हुन् । अझ सत्ता राजनीतिको असली द्वन्द्व बिपी र महेन्द्रबीच भयो, श्रेष्ठको त लाससमेत देशमा ल्याउन प्रतिबन्ध लाग्यो । बिपी र महेन्द्र दुवैको द्वन्द्वमा समकालीन नेपाली राजनीतिमात्रै हैन, क्षेत्रीय शक्ति सन्तुलनका साथै शीतयुद्धको झझल्को र रडाकोले समेत काम ग¥यो । तीनैजनाका समान गुण भनेका आआप्mना सिद्धान्त, संस्कृति, मान्यता र आदर्शअनुरूपको राजनीतिक अभ्यास गर्नु थियोे । अहिले सबभन्दा खड्किएको विषय भनेकै सिद्धान्तको राजनीतिले निर्देशन गरेको आचरण र सक्रियताभन्दा पनि हावी भएको बजार सिद्धान्त सुविधाअनुसारको सिद्धान्तको व्याख्या र गरिने आचरण नै हुन् । कांग्रेस र कम्युनिस्टमा एकातर्फ मौलिक सिद्धान्तमा टिक्न नसक्नु अर्कातर्फ पार्टीको  नाम र झण्डा छोड्न पनि नसक्नाले बिपी र पुष्पलालका योगदान बहस अहिले झन् सान्दर्भिक भएका हुन् ।

बिपीले सत्ता र संघर्ष दुवै मोर्चाको अभ्यास गरे भने पुष्पलालले नेपाली समाजको वर्ग विश्लेषण, नेपाली इतिहासको भौतिकवादी अध्ययन, सिद्धान्त, संस्कृति, आचरण, प्रतिबद्धता, संगठन र संघर्षमै जीवन बिताए । नायकको परीक्षा सत्ता र सुविधामा कसरी जीवन–व्यवहार र सिद्धान्त निर्देशित आचरण गर्दोरहेछ भन्ने परीक्षा हुँदोरहेछ । त्यो परीक्षा भने पिएलले दिन पाएनन् । 

वर्गीय समाजमा सोचजस्तै इतिहासको पनि व्यवस्थापन हुने गर्छ । महेन्द्र आधुनिककालको सामन्ती सक्रिय राजतन्त्रात्मक सिद्धान्त अभ्यास गर्थे, बिपीको सामाजिक प्रजातन्त्र अभ्यास थियो, पुष्पलालको कम्युनिस्ट । प्रजातन्त्र र राष्ट्रियताको नाममा एकअर्काको अन्तरविरोधमा खुब खेल्थे, प्रयोग गर्थे । आज जस्तो अर्थराजनीति हावी नभई सिद्धान्तको आदर्शले पार्टीहरू चल्ने, आन्दोलन बन्ने र अन्तर्राष्ट्रिय द्वन्द्व पनि सिद्धान्तकै कारणले विश्व दुई ध्रुवमा बाँडिएको अवस्थामा त्यसको प्रयोग भूसंवेदनशील क्षेत्र नेपालमा हुनु स्वाभाविकै थियो । ती सामाजिक, राजनीतिक सांस्कृतिक द्वन्द्व बनेर देखापर्थे । द्वन्द्व कतिपय सन्दर्भमा विपरित सिद्धान्तबीच कार्यनीतिक एकतामा पनि देखिन्थ्यो भने मूलतः संर्घषमा ।  

बिपीबारे चर्चा गर्दा समयको नाडी छामेर कार्यनीतिमा फेरबदल गरिरहन सक्ने र शक्तिको केन्द्रमा आपूmलाई नै राख्ने नेताका रूपमा हेर्नुपर्छ । त्यसै आधारमा नियाल्ने विषय भनेको कुनै पनि कार्यनीति असफल हुने लक्षण देख्नेबित्तिकै अर्को तरिका अपनाउनु र सत्रु पक्षसग पनि कलामय तरिकाले संघर्षरत हुनु, दुई सत्रुबीच छान्नुपर्दा राष्ट्रियतालाई प्रधानता दिनु, आन्दोलनको राष्ट्रिय÷अन्तर्राष्ट्रिय  सम्बन्धको भरपुर उपयोग गर्नुमा देखिन्छ । राजा र भारतप्रतिको उनको दृष्टिकोणलाई सूक्ष्म नियाल्नुपर्छ । ७ सालको सशस्त्र संर्घष, मात्रिका, महेन्द्र र उनीबीचको द्वन्द्व, पहिलो निर्वाचित सरकार, १७ सालको कु, जेल जीवन र संघर्ष, १८ साल र ओखलढुंगा सशस्त्र संघर्ष, राष्ट्रिय मेलमिलाप, स्वदेश आगमन, अदालती बयान, जनमत संघर्ष जस्ता विषयमा उनको रणनीति मातहत कार्यनीतिलाई जोडेर हेर्न सकिन्छ । 

बिपी पार्टीको प्रत्यक्ष वा परोक्ष वैचारिक र संगठनात्मक सदाबहार केन्द्रमै रहे ।  प्रजातान्त्रिक कांग्रेसको अगुवामा सुवर्णशमशेर र सूर्यप्रसाद उपाध्याय भूमिकामै देखिए तापनि कालान्तरमा उनीहरू ओझल पर्दै गए । सरकार बाहिर, भित्र, प्रवास, जेल, पदहीन वा स्वतन्त्र भूमिकामा पनि पार्टी अन्तरसंर्घषमा होस् या समग्र देशको राजनीतिमा आफूलाई बिपीले केन्द्रमै राखे । उनको टकराहट एकातर्फ महेन्द्रवादी सामन्ती सत्तासँग थियो भने अर्कातर्फ शीतयुद्धको चरमकालमा कम्युनिस्टविरुद्धको उग्रचिन्तन । सोभियत रुस समर्थित भारतीय हेपाहा शक्तिको विपक्षमा रहँदा अर्को महाशक्ति अमेरिकाको अघोषित सहयोगी बन्न पु¥यायो । त्यसैले एशियामै इजरायललाई पहिलो समर्थन दिन पुगे भने इन्डोनेसियाको सैनिक कू र तानाशाह सुहार्तोलाई समर्थन दिन डि.एन. अडिट (दिपा नुसान्तारा अडिट नोभेम्वर २२, १९६५मा सैन्य कुमा हत्या) अर्थात कम्युनिस्टको हाउगुजीमा अडिटवाद खडा गर्दा सोसल डमोक्रेट छविमा असर पु¥यायो । त्यसले नेपाली प्रजातान्त्रिक आन्दोलनमा समेत असर पा¥यो ।  

अब पुष्पलालको चर्चा गरौँ । प्रजातान्त्रिक कांग्रेसबाट राजनीति सुरु गरेका सहिद गंगालालका भाइ पुष्पलाल नेपाली कम्युनिस्ट पार्टीका संस्थापक महासचिव, नेपाली इतिहासको भौतिकवादी धारका पहिलो विश्लेषक हुन् । नेपाली समाजको वर्ग विश्लेषण, अन्तरविरोध र सत्रु एवं मित्र किटान गर्दै संघर्षको दिशा निर्धारक अग्रणी नेता । समय गुज्रँदै जाँदा पार्टीमा स्वत्वका टकराहट बढेर सत्ता संघर्षमा हुत्याइँदै गए तापनि आन्दोलनबाट हुत्याउन भने   नसकिएका । राजतन्त्रसँगको संघर्ष प्रधान मान्ने पुष्पलाल राजतन्त्रप्रति नरम धारणा राख्ने साड्दाजु मनमहोन अधिकारीसँग उनको जीवनपर्यन्त मेल खाएन । पिएलको  प्रजातान्त्रिक आन्दोलन कांग्रेस र कम्युनिस्ट सहकार्यमा मात्रै समाज रूपान्तरण हुन सक्छ भन्ने धारणा रहिरह्यो । १७ सालको महेन्द्रशाही ‘कू’ पछाडि त यसमा उनी अझ दृढ रहे । आफन्तबाट प्रताडित हुँदै गएका पिएल मोहनविक्रमबाट ‘गद्धार पुष्पलाल’ भनिए, त्यस्तै आरोप र अस्वस्थतामै सहयात्री जीवराज आश्रित, मोदनाथ प्रश्रित, मदन भण्डारी र वामदेव गौतमले मुक्ति मोर्चा समूह बनाएर निरन्तरता दिए । बिपी राष्ट्रिय मेलमिलाप नीति लिएर फर्किएपछि पिएललाई पनि राजाको राष्ट्रवादी अभियानमा सहयोग पुर्‍याउन सन्देश लिएर बनारस पुगेका टंकप्रसाद आचार्यको प्रस्ताव उनले स्वीकारेनन् । २०३५ साउन ६ गते बितेका पिएलले प्रजातान्त्रिक आन्दोलनमा कांग्रेस–कम्युनिस्ट सहकार्य गर्नुपर्छ भन्ने आफ्नोे विचारको सफलता जीवनकालमै देख्न भने पाएनन् । 

यी दुवैको राजनीति आफ्ना सिद्धान्त निर्देशित आचरण, आदर्शलाई जनताले स्पष्ट अनुभूति गर्न पाएको र त्यसलाई निरन्तरता दिएकाले सार्वजनिक अपिल गर्ने नैतिक हक थियो । त्यसैले हिजो गाली गरेर नथाक्नेले समेत कालान्तरमा उनीहरूलाई पछ्याउनु वा प्रशंसा गर्नुप¥यो । आज नेपाली राजनीतिमा सिद्धान्तहीन, आदर्शहीन सक्रियताले नेताहरूमा सार्वजनिक अपिल गर्न सक्ने नैतिक पँुजी हराउँदै जाँदा बिपी र पिएललाई सम्झनु अनिवार्य र सान्दर्भिक भएको हो ।  








यसमा तपाईको मत

अन्य समाचार

निगमको जहाजमा जेष्ठ नागरिकलाई ५०% छुट

निगमको जहाजमा जेष्ठ नागरिकलाई ५०% छुट

जेष्ठ नागरिकको सम्मानस्वरुप नेपाल वायुसेवा निगमले ७० वर्ष नाघेका जेष्ठ नेपाली नागरिकका लागि आन्तरिक उडानको भाडामा ५० प्रतिशत छुट दिने...

संविधान दिवसमा टेलिकमको छुट

संविधान दिवसमा टेलिकमको छुट

संविधान दिवसका अवसरमा नेपाल टेलिकमले ग्राहकलाई सय रुपैयाँमा तीन जिबी डाटा प्याक योजना सार्वजनिक गरेको छ । ...

बागलुङ मालपोतमा प्रभुको काउन्टर

बागलुङ मालपोतमा प्रभुको काउन्टर

प्रभु बैंकले बागलुङ नगरपालिकास्थित मालपोत कार्यालयमा एक्सटेन्सन काउन्टर सञ्चालनमा ल्याएको छ । ...

स्काइवर्थको ‘ग्रान्ड छुट उत्सव’

स्काइवर्थको ‘ग्रान्ड छुट उत्सव’

केएल दुगड ग्रुपअन्तर्गतको स्मार्ट अप्लायन्सेसले दसैं–तिहारको अवसरमा स्काइवर्थ होम अप्लायन्सेसमा ‘स्काइवर्थ ग्रान्ड छुट उत्सव’ सार्वजनिक गरेको छ । ...

सगरमाथा प्रिकास्ट सोलुसन्सको ड्राइमिक्स मोटार बजारमा

सगरमाथा प्रिकास्ट सोलुसन्सको ड्राइमिक्स मोटार बजारमा

त्रिवेणी गु्रपको कर्पोरेट छायाँअन्तर्गत रहेको सगरमाथा प्रिकास्ट सोलुसन्सको ड्राइमिक्स मोटार प्रोडक्ट बजारमा ल्याएको छ । ...

एनआइबिएल–रेडक्रस सहमति

एनआइबिएल–रेडक्रस सहमति

नेपाल इन्भेस्टमेन्ट बैंक लिमिटेड (एनआइबिएल) र नेपाल रेडक्रस सोसाइटीबीच बैंकको सामाजिक उत्तरदायित्वअन्तर्गत स्वास्थ्य हेरचाह र साक्षरता प्रवद्र्धनका लागि सहमतिपत्रमा हस्ताक्षर...

एनआइसी एसिया बैंकको पिओएस सेवा सुरु

एनआइसी एसिया बैंकको पिओएस सेवा सुरु

प्राविधिक कारणले अन्य बैंकको एटिएम र पिओएस मेसिनमा नचल्ने एनआइसी एसिया बैंकका डेबिट तथा क्रेडिट कार्ड पुनः सबै बैंकको एटिएम...

डोल्मा इम्प्याक्ट फन्डको पाँचौं वार्षिकोत्सव

डोल्मा इम्प्याक्ट फन्डको पाँचौं वार्षिकोत्सव

डोल्मा इम्प्याक्ट फन्डको पाँचौं वार्षिकोत्सव सम्पन्न भएको छ । ...

Ncell Footer Ad