अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पको इरानका तीन आणविक केन्द्रमा हमला गर्ने निर्णयले मध्य पूर्वलाई अस्थिर बनाएको छ। सबैको ध्यान अब तेहरानको अर्को कदममा छ। 

इरानले अब चाल्ने कदम उसका सहयोगी रुस, चीनजस्ता देशहरूको सहकार्यमा पनि निर्भर रहने देखिन्छ। इस्तानबुलमा बोल्दै इरानका विदेशमन्त्री अब्बास अराघचीले आइतबार अमेरिकी आक्रमणको जवाफ कसरी दिने भन्नेमा आफ्नो देशसँग ‘विभिन्न विकल्प’ रहेको बताएका थिए। 

इरानसँग साे क्षेत्रमा रहेका अमेरिकी सैन्य अड्डामा आक्रमण गर्नेदेखि विश्वव्यापी ढुवानीको प्रमुख जलमार्ग बन्द गर्नेसम्म विकल्प तेहरानसँग छन्। इरानले चाल्ने कुनै पनि कदमले इजरायल र संयुक्त राज्य अमेरिकाका लागि जोखिम बोकेका छन्। इरानको सम्भावित ६ जवाफी कदम:  

अमेरिकी सैन्य अड्डामा आक्रमण
द्वन्द्वमा अमेरिकाको प्रत्यक्ष संलग्नताले इरानको इस्लामिक रिभोलुसनरी गार्ड कोर्प्स (आईआरजीसी) ले इराक, यमन र सिरियामा रहेका प्रोक्सी समूहलाई सक्रिय गर्न सक्छ। यी क्षेत्रमा इजरायल र मध्य पूर्वमा अमेरिकी सम्पत्तिमाथि आक्रमण भइरहेको छ। इरानको बलियो सहयोगी लेबनानको हिजबुल्लाह थियो, तर इजरायली आक्रमणले यो समूह अहिले कमजोर भएको छ।  

अमेरिकाको विदेश सम्बन्ध परिषद् (सीएफआर) ले क्षेत्रभर १९ स्थानमा अमेरिकी उपस्थिति रहेको बताएको छ, जसमध्ये ८ स्थानमा स्थायी उपस्थिति छ। जुन १३ सम्म सीएफआरको अनुमानअनुसार करिब ४० हजार अमेरिकी सेना मध्य पूर्वमा थिए। इराकमा गत वर्षको अन्त्यसम्म २ हजार ५ सय अमेरिकी सेना थिए। यी सैनिकमाथि इरानी आक्रमण असम्भव छैन। सन् २०२० मा अमेरिकी चौकीमा इरानी क्षेप्यास्त्र आक्रमणले एक सयभन्दा बढी सैनिकलाई चोट लागेको थियो। 

इरानीले ‘धेरै पटक’ भनेका छन्, ‘यदि अमेरिका यो युद्धमा सामेल भयो र आणविक केन्द्रमा आक्रमण गर्‍यो भने, क्षेत्रमा रहेका अमेरिकी सेना र हितविरुद्ध बदला लिन्छ,’ विश्लेषक बाराक रविदले भने।  

यमनबाट अमेरिकी सम्पत्तिविरुद्ध आक्रमणको चर्चा छ। यमनका इरान समर्थित हुथी विद्रोहीले अमेरिका इरानसँगको इजरायलको द्वन्द्वमा सामेल भएमा लाल सागर (रेड सी) मा अमेरिकी जहाजमा आक्रमण गर्ने वाचा गरेका थिए। एक हुथी अधिकारीले सामाजिक सञ्जालमा इरानी आणविक केन्द्रमा अमेरिकी हवाई आक्रमणको ‘ट्रम्पले परिणाम भोग्नुपर्छ’ भनेका थिए। हुथीले जुन १३ मा इजरायलको बेन गुरियन विमानस्थलमा क्षेप्यास्त्र आक्रमण गरेको पुष्टि गरे, जुन इजरायली र अमेरिकी हवाई रक्षा प्रणालीले रोकेको थियो।

मे महिनामा भएको अमेरिका-हुथी युद्धविरामको अवस्था स्पष्ट छैन। वासिङ्टनले हुथीविरुद्ध सैन्य अभियान रोक्ने बताएको थियो। समूहले क्षेत्रमा अमेरिकी हितमाथि आक्रमण बन्द गर्ने भनिएको थियो। इजरायल र अमेरिकाविरुद्ध पूर्ण जित्न नसक्ने थाहा पाएर विज्ञले तेहरानले हारको युद्धमा संलग्न हुन सक्ने बताए। यसले प्रतिद्वन्द्वीको क्षमता लामो र हानिकारक द्वन्द्वमा लडेर समाप्त पार्ने प्रयास गर्छ।  

विश्वव्यापी तेल व्यापारमा बाधा
यदि इरानले होर्मुज जलमार्ग बन्द गर्ने निर्णय गर्‍यो भने, ‘खाडीमा सम्पूर्ण व्यावसायिक ढुवानी प्रभावित हुने शक्ति इरानसँग छ,’ रविद भन्छन्। अहिलेसम्म विश्वव्यापी तेल प्रवाहमा भौतिक अवरोध आएको छैन, तर मूल्यमा असर परिरहेको छ। यदि तेल निर्यातमा अवरोध आयो वा इरानले होर्मुज जलमार्ग बन्द गर्ने प्रयास गर्‍यो भने विश्वव्यापी तेल बजारले संकट सामना गर्न सक्छ।  

यो जलमार्गले फारसको खाडीलाई खुला महासागरसँग जोड्छ। यो मध्य पूर्वबाट विश्व बजारमा तेल र तरल प्राकृतिक ग्यास निर्यातको प्रमुख माध्यम हो। अमेरिकी ऊर्जा सूचना प्रशासनअनुसार हरेक दिन करिब २ करोड ब्यारेल तेल जलमार्गबाट जान्छ। इरानका सर्वोच्च नेता आयतोल्लाह सय्यद अली होसैन खामेनीका सल्लाहकारले क्षेप्यास्त्र आक्रमण र होर्मुज जलमार्ग बन्द गर्न आह्वान गरेका छन्।  

‘फोर्डो आणविक प्रतिष्ठानमा अमेरिकाको आक्रमणपछि, अब हाम्रो पालो हो,’ कयान पत्रिकाका सम्पादक होसेन शरियातमदारीले चेतावनी दिए। उनले आफूलाई खामेनीको ‘प्रतिनिधि’ भनेर चिनाएका छन्।  

विश्वव्यापी ढुवानीमा भौगोलिक प्रभावले इरानलाई ‘तेल बजारमा धक्का दिने, तेलको मूल्य बढाउने, मुद्रास्फीति बढाउने, ट्रम्पको आर्थिक एजेन्डा ध्वस्त पार्ने क्षमता दिन्छ,’ इरान विज्ञ मोहम्मद अली शबानीले भने।  

आणविक हतियार बनाउन तीव्रता
विज्ञले वर्तमान शासन पतन भएर नयाँ नेताले सत्ता लिए पनि इरानले आणविक बमका लागि तीव्रता दिन सक्ने सम्भावना देखेका छन्। ‘इरान आगामी पाँचदेखि १० वर्षमा आणविक हतियार भएको देश हुनेछ,’ क्विन्सी इन्स्टिच्युटका त्रिता पारसीले एक्समा भने, ‘विशेष गरी शासन परिवर्तन भयो भने।’  

पारसीले खामेनीको शासन पतन भएर नयाँ सैन्य तत्वले सत्ता लिए पनि ती वर्तमान शासनभन्दा कट्टर हुन सक्ने बताए। नयाँ सरकारको एकमात्र लक्ष्य आणविक हतियार बनाउनु हुन सक्छ।  

विज्ञले इजरायली आक्रमणको बीचमा इरानले प्रमुख आणविक केन्द्रबाट समृद्ध युरेनियमको भण्डार सारेको हुन सक्ने आशंका व्यक्त गरेका छन्। बिजुली उत्पादन गर्ने आणविक ऊर्जा प्लान्टले ३.५ देखि ५ प्रतिशत समृद्ध युरेनियम प्रयोग गर्छ। उच्च स्तरमा समृद्ध युरेनियम आणविक बम बनाउन प्रयोग हुन्छ। इजरायल र अमेरिकाले इरानलाई आणविक हतियार बनाउन लागेको आरोप लगाउँछ। तर तेहरानले आफ्नो कार्यक्रम शान्तिपूर्ण रहेको दाबी गर्छ। इरानले फोर्डो, नतान्ज र इस्फाहानजस्ता आणविक केन्द्रमा हमला भए पनि यी केन्द्र गहिरो पहाडमुनि रहेकाले पूर्ण क्षति नभएको दाबी गरेको छ।  

इरानले आणविक अप्रसार सन्धि (एनपीटी) बाट पछि हट्ने सम्भावना पनि छ। सन्धिअन्तर्गत उसले आणविक हतियार विकास नगर्ने प्रतिज्ञा गरेको थियो। ‘इरानको प्रतिक्रिया सैन्य प्रतिशोधमा सीमित छैन। एनपीटीबाट फिर्ता हुने सम्भावना छ,’ इन्टरनेशनल क्राइसिस ग्रुपका अली वैजले एक्समा भने।  

इजरायलमाथि थप आक्रमण
अमेरिकाले आणविक स्थलमा गरेको आक्रमणको जवाफमा इरानको पहिलो प्रतिक्रिया इजरायलमा आक्रमण थियो। इजरायलको स्वास्थ्य मन्त्रालयअनुसार आइतबार इरानी क्षेप्यास्त्रले तेल अभिभका भवनमा प्रहार गरेका छन्। 

युद्ध सुरु भएदेखि अहिलेसम्म इजरायलाम २४ जना मारिएका छन् भने सयौं घाइते छन्। याे क्षति इरानमा भने धेरै रहेकाे छ। इरानमा करिब एक हजार जना मारिएको जनाइएको छ। अमेरिकासँग पूर्ण टकराव कायम राख्न नसक्ने थाहा पाएर इरानले इजरायलमाथि थप आक्रमण गर्न सक्छ। 

आइतबारको हमलापछि ट्रम्प पछि हट्ने आशा गर्दै इजरायलसँग लड्दै यथास्थिति कायम राख्न खोजेको आंकलन भइरहेको छ। ट्रम्पले सन् २०२० मा इरानी कमान्डर कासिम सुलेमानीको हत्या भएको आक्रमणमा जस्तै रणनीति अपनाउन सक्छन। त्यतिबेला ट्रम्प ‘ठूलो सन्देश पठाउन, हेडलाइन प्राप्त गर्न, अमेरिकी संकल्प देखाउन चाहन्थे, तर व्यापक युद्धबाट बच्न चाहन्थे,’ शबानीले भने।  

इरानले बदला लिनुपर्ने महसुस गर्न सक्छ। तर यो रक्तपातरहित प्रतिक्रिया हुन सक्छ, जुन सन् २०२० को जस्तै हुन सक्छ। त्यसबेला इरानले इराकमा अमेरिकी अड्डामा क्षेप्यास्त्र प्रहार गरेको थियो। परिणामस्वरूप एक सय अमेरिकी सैनिकलाई मस्तिष्कमा चोट लाग्यो, तर मानवीय क्षति भएन।  

साइबर आक्रमण
इजरायली आक्रमणले इरानको सैन्य क्षमता घटाएकाले अमेरिकाविरुद्ध बदला लिन इरानले ‘असममित’ उपायमा आतंकवाद वा साइबर आक्रमण अपनाउन सक्ने विश्लेषकले बताएका छन्। ‘आईआरजीसीले बाँकी क्षमता पत्ता लगाउने प्रयास गरिरहेको छ,’ डेभिड स्याङ्गरले भने। प्रो-इजरायली ह्याकर समूह प्रिडेटरी स्प्यारोले इरानको बैंक सेपाहमा साइबर आक्रमण गरेको दाबी गरेको छ। तर इरानले ठूलो साइबर प्रतिक्रिया नदेखाएको देखिएकाे छ। 

‘आईआरजीसी होसियार हुनेछ, साइबर र आतंकवादजस्ता असममित कुरामा लैजानेछ, जहाँ अमेरिकाले परम्परागत रक्षा राख्न सक्दैन,’ उनले थपे।  जेम्स ‘स्पाइडर’ मार्क्सले इजरायलले ‘इरानको क्षेप्यास्त्र प्रक्षेपण क्षमतालाई क्षति पुर्‍याएको’ बताए। तर, ‘कमजोर भए पनि, आईआरजीसीसँग ठूलो क्षमता छ,’ उनले भने। ‘उसँग क्षेत्रभित्र र बाहिर क्षमता छ। हामी कमजोर छौं, जहाँ आईआरजीसीको प्रभाव वा असममित कुरा हुन सक्छ।’ इजरायलले इरानको एक तिहाइ लामो दूरीका क्षेप्यास्त्र प्रक्षेपक नष्ट गरेको दाबी गरेको छ। तर इरानसँग अझै २ हजारसम्म क्षेप्यास्त्र बाँकी रहेको अनुमान छ।  

पुन: आणविक वार्ता सुरु
इजरायली आक्रमणको सामना गरिरहँदा इरानले वार्तामा फर्कन अस्वीकार गरेको छ। आइतबार अराघचीले अमेरिकी सैन्य हमलापछि ‘कूटनीतिका लागि ठाउँ बाँकी छ कि’ थाहा नभएको बताए। ‘आणविक केन्द्रमा आक्रमण गरेर ठूलो रातो रेखा (रेड लाइन) पार गरे। हामीले आत्मरक्षाको वैध अधिकारमा रहेर प्रतिक्रिया दिनुपर्छ,’ उनले भने। पारसीका अनुसार इरानीले आफूलाई कुनामा पुर्‍याएका छन्। 

‘उनीहरूको उद्देश्य ट्रम्पलाई नेतान्याहूको युद्ध रोक्न बाध्य पार्नु हो, अमेरिकी प्रभाव प्रयोग गर्ने क्षमता देखाउनु हो,’ पारसीले लेखे। ‘तर तेहरानले इजरायललाई अमेरिका-इरान कूटनीतिमा भिटो दिएको छ। युद्ध जारी राखेर, इजरायलले अमेरिका र इरानबीचको वार्ता रोक्न सक्षम भएको छ।’ इरानी र युरोपेली अधिकारीले शुक्रबार जेनेभामा वार्ता गरे, जुन तनावपूर्ण भए पनि ‘सकारात्मक’ भएको स्रोतले बताए। आइतबार अराघचीले अमेरिकाले कूटनीति ‘उडाएको’ बताए।

‘गत हप्ता हामी अमेरिकासँग वार्तामा थियौं, इजरायलले कूटनीति धज्जी उडायो। यो हप्ता, हामीले ई३(युरोपेली मन्त्रीहरूको समूह) ईयूसँग वार्ता गर्‍यौं तब अमेरिकाले त्यो कूटनीतिलाई उडायो,’ उनले एक्समा भने। अली वैजले भनेका छन्, ‘इरानी टाउकोमा बन्दुक राखेर वार्ता गर्न अनिच्छुक थिए, त्यो बन्दुक चलाइएको छ। वार्ता अहिलेलाई समाप्त भएको छ।’ ट्रम्पले इरानलाई आणविक सम्झौताका लागि ‘दोस्रो मौका’ रहेको बताए, तर इरानले ओमानमा हुने भनिएको वार्ता रद्द गरेको छ। एजेन्सीको सहयाेगमा