प्रारम्भिक कांस्य युगमा मध्य टर्कीमा बनेको घरको ढोकामुनि रोटीको टुक्रा गाडिएको थियो।

पाँच हजार वर्षपछि पुरातत्वविद्हरूले यो रोटी खनेर निकाले र स्थानीय बेकरीलाई रेसिपी पुनर्जनन गर्न सहयोग गरे। ग्राहकहरू यो रोटी किन्न लाइनमा छन्। यो गोलाकार, प्यानकेकजस्तै समतल, १२ सेन्टिमिटर व्यासको रोटी मध्य एनाटोलियन सहर एस्किसेहिर नजिकैको कुल्लुओबा साइटमा उत्खननमा फेला पर्‍यो। 

‘यो उत्खननमा फेला परेको सबैभन्दा पुरानो पकाएको रोटी हो र यसले आफ्नो आकार धेरै हदसम्म जोगाएको छ,’ पुरातत्वविद् तथा उत्खनन निर्देशक मुरात तुर्कटेकीले भने, ‘रोटी उत्खननमा दुर्लभ हुन्छ। सामान्यतया टुक्रा मात्र भेटिन्छ, तर यहाँ यो जलाइएर गाडिएकोले संरक्षित रह्यो।’ 

रोटी जलेको अवस्थामा थियो र ईसापूर्व ३३०० को आसपास बनेको घरको प्रवेशद्वारमुनि गाडिएको थियो। रोटी जलाउनुअघि एउटा टुक्रा च्यातिएको र घर बनाउँदा गाडिएको थियो। ‘यसले हामीलाई प्रशस्तताको अनुष्ठानबारे सोच्न बाध्य बनाउँछ,’ तुर्कटेकीले भने।

खोजबाट प्रेरित
सन् २०२४ सेप्टेम्बरमा उत्खनन गरिएको जलेको रोटी बुधबारदेखि एस्किसेहिर पुरातत्व सङ्ग्रहालयमा प्रदर्शनमा छ। ‘हामी यो खोजबाट धेरै प्रभावित भयौँ। उत्खनन निर्देशकसँग कुरा गर्दा यो रोटी पुनर्जनन गर्न सकिन्छ कि भनेर मलाई आश्चर्य लाग्यो,’ सहरका मेयर आयसे उनलुसेले भने।

विश्लेषणले रोटी मोटो पिसेको एमर पिठो (गहुँको पुरानो प्रजाति), मसुरो र अज्ञात बिरुवाको पातको खमीरबाट बनेको देखायो। एमरका बीउ अब टर्कीमा छैनन्। मूल रेसिपीको नजिक पुग्न नगरपालिकाले काभिल्का गहुँ, बुल्गुर र मसुरो प्रयोग गर्ने निर्णय गर्‍यो। नगरपालिकाले प्रवर्धन गरेको हल्क एकमेक बेकरीमा कर्मचारीहरूले दैनिक तीन सय कुल्लुओबा रोटी हातले बनाउँछन्।

‘पुर्खाको गहुँको पिठो, मसुरो र बुल्गुरको मिश्रणले समृद्ध, तृप्त, कम ग्लुटेन, प्रिजर्भेटिभमुक्त रोटी बन्छ,’ बेकरी प्रबन्धक सेराप गुलरले भने। पहिलो कुल्लुओबा रोटी ३०० ग्रामको केकका रूपमा ५० टर्की लिरा (लगभग १.२८ डलर) मा बिक्री भयो र केही घण्टामै सकियो। ‘म हतारमा आएँ किनभने बाँकी नरहला भन्ने डर थियो। यो पुरानो रोटीको स्वादबारे म उत्सुक छु,’ ग्राहक सुजान कुरुले भने।

खडेरी प्रतिरोधी
कुल्लुओबाको सभ्यता लिखित प्रमाणको अभावमा रहस्यमय छ। कांस्य युगमा हत्तीहरू (हित्तीभन्दा पहिलेका एनाटोलिया जाति) एस्किसेहिर क्षेत्रमा बस्थे। ‘कुल्लुओबा व्यापार, शिल्प, कृषि र खानीमा संलग्न मध्यम आकारको सहरी समूह थियो। यहाँ पारिवारिक र सामाजिक व्यवस्था थियो,’ पुरातत्वविद् डेनिज सारीले भने।

रोटीको पुनर्जननले खडेरी प्रतिरोधी प्राचीन गहुँ खेतीमा चासो बढाएको छ। पहिले पानीको स्रोतमा धनी रहेको एस्किसेहिर आज खडेरीबाट ग्रस्त छ। ‘हामी जलवायु सङ्कटको सामना गरिरहेका छौँ, तर धेरै पानी चाहिने मकै र सूर्यमुखी खेती गरिरहेका छौँ,’ मेयर उनलुसेले भने, ‘हाम्रा पुर्खाले हामीलाई कम पानी चाहिने बालीतर्फ अघि बढ्न सिकाएका छन्।’

मेयरले खडेरी र रोग प्रतिरोधी काभिल्का गहुँको खेती पुनर्जनन गर्न चाहन्छन्। ‘यस विषयमा बलियो नीति चाहिन्छ। प्राचीन गहुँ खेती यो दिशामा प्रतीकात्मक कदम हुनेछ,’ उनले भने, ‘यी भूमिले यो रोटीलाई पाँच हजार वर्षसम्म सुरक्षित राखे र हामीलाई उपहार दिए। यो सम्पदा जोगाउन र हस्तान्तरण गर्नु हाम्रो कर्तव्य हो।’ एएफपी