नेपालगन्जबाट जुफाल हुँदै सदरमुकाम दुवै महिला उद्यमी संघ डोल्पा, स्थापना गरी फोक्सुन्डोतिर लाग्यौं। एउटै उद्देश्य थियो - उत्थानशीलताको अवसर र चुनौती के के छन्? त्यसमा राज्यको दृष्टि कसरी पुर्‍याउने? पर्यटनका हिसाबले हेर्ने हो भने हामीसँग प्रचुर मात्रामा पर्यटकीय क्षेत्र छन्। यी क्षेत्रहरूलाई विकास गर्ने अनि राज्यको तर्फबाट बाटोघाटो, पानी, बत्तीको व्यवस्था साथै सूचनाको व्यवस्था पुर्‍याउने हो भने नेपालले पर्यटन क्षेत्रमा निकै नै विकास गर्ने थियो। संसारमा नेपालको नाम चिनाउने  थियो।

जहाँ विश्वका प्राकृतिक सम्पदाहरू अन्धाधुन्ध व्यवसायीकरण, प्रदूषण र सतही प्रचारको सिकार बन्दै गएका छन्, त्यही सन्दर्भमा डोल्पाको फोक्सुन्डो ताल आज पनि अस्पर्शित, अविकृत र आध्यात्मिक रूपमा पवित्र स्वरूपमा उभिएको छ। से–फोक्सुन्डो राष्ट्रिय निकुञ्जभित्र अवस्थित यो नीलाभ रत्न नेपालको सबैभन्दा गहिरो ताल मात्र होइन, यो त राष्ट्रको आत्मा, सहनशीलता र उत्तरदायित्वको जीवित प्रतीक हो।

समुद्री सतहबाट ३,६११ मिटर उचाइमा अवस्थित फोक्सुन्डो तालले यात्रुलाई सहज आमन्त्रण गर्दैन। यहाँ पुग्न धैर्य, विनम्रता र प्रकृतिप्रति सम्मान अपरिहार्य हुन्छ। यही कारणले फोक्सुन्डो संरक्षणयोग्य छ, शोषणयोग्य होइन।

मापनभन्दा परको प्राकृतिक चमत्कार

हिमनदीय खनिज तत्त्वका कारण उत्पन्न भएको फोक्सुन्डोको अद्वितीय निलो रङ प्रकृतिको अनुपम कला हो। अग्ला भिर, उच्च हिमाली घाँसे मैदान र हिमपानीबाट पोषित जलस्रोतले यसलाई घेरिरहेका छन्। मोटरबोट, प्लास्टिकजन्य फोहोर र अनियन्त्रित संरचनाबाट मुक्त फोक्सुन्डो आजको पर्यावरणीय संकटबिच पनि संरक्षण सफल हुन सक्छ भन्ने प्रमाण हो।

यो ताल नेपालको पारिस्थितिक सन्तुलनको महत्त्वपूर्ण आधार हो। हिमचितुवा, नीलगाईजस्ता दुर्लभ वन्यजन्तुहरूको वासस्थान रहेको नेपालकै सबैभन्दा ठुलो राष्ट्रिय निकुञ्जभित्र यो अवस्थिति छ।

फोक्सुन्डोको क्षति केवल स्थानीय क्षति होइन, त्यो राष्ट्रिय असफलता हुनेछ।

पवित्र जल, जीवित सभ्यता

फोक्सुन्डो ताल प्राचीन बोन धर्म र तिब्बती बौद्ध परम्पराका लागि पवित्र मानिन्छ। रिङ्मोलगायतका बस्तीका स्थानीय समुदायले पुस्तौंदेखि यस ताललाई सम्पत्ति होइन, देवताका रूपमा सम्मान गर्दै आएका छन्। यही आध्यात्मिक चेतनाले कानुनभन्दा पनि प्रभावकारी संरक्षण गरेको छ।

स्थानीय ज्ञान र संस्कृतिलाई बेवास्ता गर्ने कुनै पनि विकास मोडल यहाँ सफल हुन सक्दैन। डोल्पाका समुदायहरू विकासका अवरोध होइनन्, उनीहरू नेपालका अन्तिम सुरक्षित हिमाली सभ्यताका संरक्षक हुन्। फोक्सुन्डोको भविष्य उनीहरूको स्वामित्व र सहभागिताबिनाको कल्पना गर्न सकिँदैन।

उत्तरदायी पर्यटनको अपार सम्भावना

नेपालमा पर्यटन वृद्धिको चर्चा धेरै हुन्छ तर पर्यटन अनुशासनको अभ्यास कम देखिन्छ। फोक्सुन्डोले फरक बाटो देखाउँछ - उच्च मूल्य तर न्यून प्रभाव पर्ने दिगो पर्यटन मोडल। एभरेस्ट र अन्नपूर्णजस्ता क्षेत्रमा देखिने भिड यहाँ छैन, सौन्दर्यको अभावले होइन, उत्तरदायित्वको आवश्यकताले हो।

स्वच्छ ऊर्जामा आधारित लज, सीमित र नियन्त्रित ट्रेकिङ अनुमति, स्थानीय उद्यमशीलता र कडा वातावरणीय मापदण्डमार्फत फोक्सुन्डो आयस्रोतको माध्यम पनि बन्न सक्छ र यसले पहिचान पनि जोगाउन सक्छ। कर्णालीका महिला र युवालाई सिप, वित्त र बजार पहुँच उपलब्ध गराइएमा उनीहरू स्वयं दिगो पर्यटनका अगुवा बन्न सक्छन्।

विकास नैतिकताको कठघरामा फोक्सुन्डो

फोक्सुन्डो तालले गम्भीर प्रश्न सोधिरहेको छ - हामी अमूल्य सम्पदाको संरक्षण गर्छौं कि सस्तो मूल्यमा बेचिदिन्छौं?

अन्धाधुन्ध सडक, भिड पर्यटन र क्षणिक लाभले केही तथ्यांक त बढ्लान्, तर फोक्सुन्डोको मौलिकता नष्ट हुनेछ। वास्तविक विकास प्रकृतिमाथि प्रभुत्व होइन, त्यो त सहअस्तित्व, सम्मान र दीर्घकालीन राष्ट्रिय हित हो।

राष्ट्रिय उत्तरदायित्व

फोक्सुन्डो ताल डोल्पाको मात्र सम्पत्ति होइन, कर्णालीको दौलत मात्र पनि होइन, यो सम्पूर्ण नेपाली र भावी पुस्ताको साझा धरोहर हो। यसले हामी राष्ट्रका रूपमा कस्ता छौं र कस्तो भविष्य चाहन्छौं भन्ने ऐना देखाइरहेको छ।

फोक्सुन्डोको संरक्षण गर्नु भनेको हतारभन्दा धरोहरलाई, लोभभन्दा विवेकलाई र नाराभन्दा दिगोपनलाई प्राथमिकता दिने राष्ट्रिय प्रतिबद्धता हो।

फोक्सुन्डो सधैंजस्तै शुद्ध, शक्तिशाली र स्वतन्त्र रहोस्।