हिन्दू धर्मावलम्बी महिलाहरूले विशेष श्रद्धा र उत्साहका साथ मनाउने हरितालिका तीज धार्मिक आस्था, पारिवारिक सुख–शान्ति र सामाजिक संस्कृतिसँग जोडिएको पर्व हो ।  

भाद्र शुक्ल तृतीयाका दिन मनाइने तीजमा विवाहित महिलाले पतिको दीर्घायु, सुस्वास्थ्य तथा परिवारको सुख–समृद्धिको कामना गर्दै व्रत बस्ने परम्परा छ । अविवाहित महिलाले भने आफूले चाहेजस्तो योग्य जीवनसाथीको कामना गर्दै व्रत बस्ने धार्मिक मान्यता रहिआएको छ ।

तीजमा व्रत बस्ने परम्परा भगवान् शिव र माता पार्वतीसँग सम्बन्धित धार्मिक कथनमा आधारित छ । ज्योतिष पण्डित मुकुन्द नेपालका अनुसार माता पार्वतीले भगवान् शिवलाई पतिको रूपमा प्राप्त गर्ने उद्देश्यले लामो समय कठोर तपस्या गरेकी थिइन् । पार्वतीको त्यही तपस्या र शिवप्रतिको समर्पणको स्मरण गर्दै तीजमा महिलाहरूले शिवको आराधना र उपासना गर्ने परम्परा बसेको हो ।

‘हरितालिका तीजको धार्मिक सम्बन्ध भगवान् शिव र माता पार्वतीसँग जोडिएको छ । माता पार्वतीले भगवान् शिवलाई पतिको रूपमा प्राप्त गर्न लामो समय कठोर तपस्या गर्नुभएको धार्मिक कथन छ । उहाँको त्यही तपस्या र शिवप्रतिको समर्पणको स्मरण गर्दै तीजमा महिलाहरूले भगवान् शिवको आराधना र उपासना गर्ने परम्परा बसेको हो,’ नेपालले भने ।

उनका अनुसार तीज महिलाका लागि मात्र सीमित पर्व होइन । पुरुषले पनि आफ्नो जीवनसाथी तथा परिवारको सुख, शान्ति र समृद्धिका लागि प्रार्थना तथा साधना गर्न सक्छन् । यद्यपि माता पार्वतीसँगको धार्मिक सम्बन्धका कारण तीज महिलाका लागि विशेष महत्वको पर्वका रूपमा स्थापित भएको हो ।

दरदेखि ऋषिपञ्चमीसम्म

हरितालिका तीजको धार्मिक प्रक्रिया मुख्यतः भाद्र शुक्ल द्वितीयादेखि पञ्चमीसम्म जोडिन्छ । तीजको अघिल्लो दिन अर्थात् द्वितीयामा ‘दर’ खाने परम्परा छ । परम्पराअनुसार महिलाहरूले राति १२ बज्नुअघि विभिन्न परिकार तथा मिष्ठान्न ग्रहण गर्छन् र त्यसको भोलिपल्ट तृतीयाका दिन व्रत बस्ने चलन छ ।

तर पछिल्लो समय तीजको दर खाने परम्परा महिनौँअघिदेखि विभिन्न कार्यक्रमका नाममा मनाउने प्रवृत्ति बढेको छ । पण्डित नेपालले यसलाई पर्वको मौलिक धार्मिक भावनाभन्दा फरक हुँदै गएको प्रवृत्तिका रूपमा लिनुपर्ने बताएका छन् ।

उनका अनुसार व्रत केवल खानपान त्याग्ने कर्म मात्र होइन, आत्मसंयम, साधना र उपासनासँग जोडिएको अभ्यास हो । व्रत बसेर अरूको आलोचना गर्ने वा नकारात्मक गतिविधिमा संलग्न हुने हो भने त्यसको आध्यात्मिक उद्देश्य पूरा नहुने उनको भनाइ छ ।

‘व्रत भनेको सामीप्यता, साधना र उपासना हो,’ नेपालले भने, ‘निस्वार्थ भावले भगवान्‌को आराधना गर्ने र आफूभित्र सकारात्मक भाव विकास गर्ने विषयलाई व्रतसँग जोड्नुपर्छ ।’

तपाईंको व्रत निराहार हो ?

तीजको व्रत धार्मिक आस्थासँग जोडिए पनि स्वास्थ्यलाई बेवास्ता गर्न नहुने पण्डित नेपालको सुझाव छ । शारीरिक रूपमा कमजोर वा बिरामी व्यक्तिले अनिवार्य रूपमा निराहार व्रत बस्नुपर्ने धार्मिक बाध्यता नरहेको उनी बताउँछन् ।

‘शरीरमाद्यं खलु धर्मसाधनम्’ अर्थात् शरीर नै धर्मसाधनाको पहिलो माध्यम भएकाले शरीरलाई कमजोर बनाएर गरिने साधनाको अर्थ नहुने उनको तर्क छ ।

उनका अनुसार आफ्नो स्वास्थ्य र क्षमताअनुसार निराहार, फलाहार वा जलाहारमध्ये उपयुक्त विधि अपनाउन सकिन्छ । निराहार व्रतमा कुनै पनि खानेकुरा तथा पेय पदार्थ नलिने, फलाहारमा फलफूललगायतका आहार लिने र जलाहारमा पानी ग्रहण गर्ने परम्परा छ ।

‘तीजको व्रत बस्दा स्वास्थ्यलाई पनि उत्तिकै ध्यान दिनुपर्छ । शारीरिक रूपमा कमजोर वा बिरामी हुनुहुन्छ भने अनिवार्य रूपमा निराहार व्रत बस्नुपर्छ भन्ने छैन । शरीर नै धर्मसाधनाको पहिलो माध्यम भएकाले आफ्नो स्वास्थ्यअनुसार निराहार, फलाहार वा जलाहारमध्ये उपयुक्त विधि अपनाएर व्रत बस्न सकिन्छ,’ उनले भने ।

स्वास्थ्यका दृष्टिले लामो समयसम्म खाना र पानी दुवै त्याग्दा शरीरमा पानीको कमी, कमजोरी, चक्कर लाग्ने तथा रक्तचिनी घट्नेजस्ता समस्या देखिन सक्ने भएकाले विशेष स्वास्थ्य अवस्था भएका व्यक्तिले सावधानी अपनाउनुपर्ने हुन्छ । मधुमेह, गर्भावस्था, स्तनपान, दीर्घरोग वा नियमित औषधि सेवन गरिरहेका व्यक्तिले चिकित्सकको सल्लाहबिना कठोर निराहार व्रत बस्नु उपयुक्त नहुन सक्छ । धार्मिक आस्था कायम राख्दै स्वास्थ्यअनुकूल विधि अपनाउनु नै सुरक्षित मानिन्छ ।

ऋषिपञ्चमीको धार्मिक महत्व

हरितालिका तीजसँगै ऋषिपञ्चमीको पनि विशेष धार्मिक महत्व छ । भाद्र शुक्ल पञ्चमीका दिन मनाइने ऋषिपञ्चमीमा महिलाहरूले स्नान गरी सप्तऋषिको पूजा गर्ने परम्परा छ ।

रजस्वलासँग सम्बन्धित धार्मिक दोषबाट मुक्ति पाउने उद्देश्यले ऋषिपञ्चमीको व्रत तथा पूजा गर्ने शास्त्रीय मान्यता रहेको पण्डित नेपाल बताउँछन् ।

‘हरितालिका तीजसँगै ऋषिपञ्चमीको पनि विशेष धार्मिक महत्व छ । भाद्र शुक्ल पञ्चमीका दिन महिलाहरूले स्नान गरी सप्तऋषिको पूजा गर्ने परम्परा छ । रजस्वलासँग सम्बन्धित धार्मिक दोषबाट मुक्ति पाउने उद्देश्यले ऋषिपञ्चमीको व्रत तथा पूजा गर्ने शास्त्रीय मान्यता रहिआएको छ,’ उनले भने ।

तीजको अघिल्लो दिन दर, तृतीयाका दिन हरितालिका तीज तथा त्यसपछिको पञ्चमीमा ऋषिपञ्चमी मनाउने भएकाले यी पर्वहरू धार्मिक रूपमा एकअर्कासँग जोडिएका छन् ।

तीजको क्रमसँगै भाद्र शुक्ल चतुर्थीमा मङ्गल चौथी मनाउने परम्परा पनि कतिपय स्थानमा रहेको छ । यस दिन चन्द्रदर्शनसँग सम्बन्धित धार्मिक मान्यता प्रचलित छ ।

चन्द्रमाको दर्शन गरेमा चोरीको झुटो आरोप लाग्ने धार्मिक विश्वासका कारण यस दिन चन्द्रदर्शन नगर्ने चलन कतिपय समुदायमा अझै कायम छ ।

धार्मिक आस्थासँगै सामाजिक र सांस्कृतिक पर्व

नेपालमा तीज धार्मिक पर्वका रूपमा मात्र नभई महिलाहरूको सामाजिक भेटघाट, माइती–घरको सम्बन्ध, दुःख–सुख साटासाट र सांस्कृतिक अभिव्यक्तिको अवसरका रूपमा पनि स्थापित छ । तीजका गीत, नृत्य, पूजा, व्रत र दर खाने परम्पराले यसलाई नेपाली समाजको महत्वपूर्ण सांस्कृतिक पर्व बनाएको छ ।

पछिल्लो समय रोजगारी तथा अध्ययनका कारण नेपालीहरू विश्वका विभिन्न मुलुकमा पुगेपछि तीज नेपालबाहिर पनि नेपाली समुदायको पहिचान र संस्कृतिसँग जोडिएको पर्वका रूपमा मनाइन थालेको छ । विदेशमा रहेका नेपाली महिलाहरूले आफ्नो अनुकूलताअनुसार पूजा, व्रत, सांस्कृतिक कार्यक्रम तथा भेटघाटमार्फत तीज मनाउने गरेका छन् ।

तर तीज मनाउने क्रममा देखिने भड्किलोपन, अनावश्यक खर्च र लामो समयसम्म चल्ने भोज तथा मनोरञ्जनात्मक कार्यक्रमले पर्वको मौलिक धार्मिक तथा सांस्कृतिक पक्ष ओझेलमा पर्न सक्ने चिन्ता पनि व्यक्त हुँदै आएको छ । त्यसैले तीजलाई आस्था, आत्मसंयम, पारिवारिक सद्भाव र सांस्कृतिक पहिचानको पर्वका रूपमा मनाउनुपर्नेमा जोड दिइन्छ ।

पण्डित नेपालले तीज मनाउँदा आफ्नो स्वास्थ्य र परिस्थितिलाई ध्यान दिन आग्रह गरेका छन् । विशेषगरी बिरामी, उपचाररत, शोकमा रहेका वा किरियामा बसेका व्यक्तिले आफ्नो अवस्थाअनुसार धार्मिक कर्म गर्नुपर्ने उनको सुझाव छ ।