नेपालको खेलकुद भन्नेबित्तिकै धेरैले क्रिकेट, फुटबल र भलिबललाई मात्र सम्झन्छन् । मैदानमा नेपाली खेलाडीको संघर्ष, जितको खुसी र हारको पीडा पनि यिनै खेलसँग जोडिएर आउने गरेका छन् । तर पछिल्लो समय नेपाली खेलकुदको आकाशमा अर्को एक खेलले पनि आफ्नो उज्यालो भविष्य खोजिरहेको छ, त्यो खेल हो, खो-खो।

कुनै समय विद्यालयको मैदानमा सीमित खो-खो आज विश्वको ठुलो मञ्चसम्म पुगेको छ। अझ महत्वपूर्ण कुरा, त्यो मञ्चमा नेपाल केवल सहभागी भएर फर्किएको छैन। नेपालले विश्वलाई आफ्नो क्षमता देखाएको छ।

सन् २०२५ मा भारतमा भएको पहिलो खो-खो विश्वकप नेपाली खेलकुदका लागि एउटा ऐतिहासिक क्षण बन्यो। पहिलोपटक आयोजना भएको विश्वकपमा नेपाली महिला र पुरुष दुवै टोली फाइनलसम्म पुगे। उपाधि जित्न नसके पनि विश्वकपको फाइनलसम्म पुग्ने नेपालको यात्रा आफैंमा यस्तो सफलता थियो, जसले नेपाली खेलकुदमा नयाँ सम्भावनाको ढोका खोलिदियो।

नेपालका पुरुष खेलाडीले विश्वकपमा आफ्नो दम देखाए। समूह चरणदेखि नकआउट चरणसम्मको यात्रामा नेपाली टोलीले निरन्तर उत्कृष्ट प्रदर्शन गर्‍यो। विपक्षी टोलीका खेलाडीलाई पछि पार्दै नेपाल सेमिफाइनलसम्म पुग्यो। सेमिफाइनलमा पनि नेपाली खेलाडीले आत्मविश्वासका साथ प्रदर्शन गर्दै फाइनलको टिकट काटे।

महिला टोलीको यात्रा पनि त्यत्तिकै गर्व गर्नलायक रह्यो। सेमिफाइनलमा नेपालले युगान्डालाई फराकिलो अन्तरले पराजित गर्दै फाइनलमा स्थान बनायो। विश्वकपको पहिलो संस्करणमै नेपालका महिला र पुरुष दुवै टोली फाइनलमा पुग्नु सामान्य उपलब्धि थिएन। यो नेपाली खेलाडीमा रहेको क्षमता, मेहनत र सम्भावनाको प्रमाण थियो।

फाइनलमा भने दुवै नेपाली टोली भारतसँग रोकिए। पुरुष टोली ५४–३६ र महिला टोली ७८–४० ले पराजित भयो। उपाधि हात नपरे पनि त्यो दिन नेपाली खेलकुदले एउटा महत्वपूर्ण सन्देश पायो-नेपालले चाहेमा नयाँ खेलमा पनि विश्वका बलिया टोलीसँग काँधमा काँध मिलाएर उभिन सक्छ।

यही सफलताले खो-खोलाई लिएर एउटा ठुलो प्रश्न जन्माएको छ;- यदि सीमित सुविधा, सीमित लगानी र सीमित अवसरका बीच नेपाली खेलाडी विश्वकपको फाइनलसम्म पुग्न सक्छन् भने पर्याप्त लगानी र व्यवस्थित प्रशिक्षण पाएको अवस्थामा नेपाल कहाँ पुग्न सक्छ? उत्तर खोज्न धेरै टाढा जानुपर्दैन। नेपालको सम्भावना मैदानमै देखिइसकेको छ।

खो-खोको सबैभन्दा ठुलो शक्ति यसको सरलता हो। क्रिकेटका लागि ठुलो मैदान चाहिन्छ। फुटबलका लागि पनि व्यवस्थित मैदान आवश्यक हुन्छ। तर खो-खो खेल्नका लागि त्यति ठुलो पूर्वाधार आवश्यक पर्दैन। सामान्य मैदान, केही खेल सामग्री र प्रशिक्षित खेलाडीबाटै यसको अभ्यास तथा प्रतियोगिता सञ्चालन गर्न सकिन्छ।

नेपालजस्तो विकासोन्मुख देशका लागि यो ठुलो अवसर हो। नेपालका गाउँगाउँमा खेलाडी छन्। विद्यालयका मैदानमा दौडिरहेका बालबालिका छन्। अवसरको खोजीमा रहेका हजारौं युवा छन्। उनीहरूलाई उचित प्रशिक्षण र प्रतियोगिताको वातावरण दिन सकियो भने त्यही मैदानबाट भविष्यका अन्तर्राष्ट्रिय खेलाडी जन्मिन सक्छन्। खो-खोको विकासको सबैभन्दा ठुलो केन्द्र विद्यालय बन्न सक्छ। विद्यालयस्तरमै नियमित खो-खो प्रतियोगिता सञ्चालन गर्ने हो भने देशभरबाट प्रतिभा खोज्न सकिन्छ। एउटा गाउँको विद्यालयमा खेलिरहेको बालक वा बालिकाले एक दिन राष्ट्रिय टोली हुँदै विश्वकपको मैदानमा नेपालको झन्डा बोकेर उभिन सक्ने सम्भावना खो-खोले देखाइसकेको छ।  

यही कारण अब खो-खोलाई केवल विद्यालयको खेल भनेर हेर्ने समय सकिएको छ। यसलाई करिअरका रूपमा विकास गर्ने समय आएको छ। यसका लागि सबैभन्दा पहिले खेलाडीको भविष्य सुरक्षित गर्नुपर्छ। प्रतिभावान् खेलाडीले खेल खेलेरै आफ्नो जीवन चलाउन सक्ने वातावरण बनाउन नसकिएसम्म कुनै पनि खेल लामो समयसम्म व्यावसायिक बन्न सक्दैन।  

नियमित प्रतियोगिता, पुरस्कार, पारिश्रमिक, रोजगारी र प्रायोजनको व्यवस्था आवश्यक छ। खो-खोमा निजी क्षेत्रको प्रवेश पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ। क्रिकेटमा फ्रेन्चाइज प्रतियोगिताले खेलाडीलाई नयाँ अवसर दिएको छ। फुटबलमा क्लब संरचनाले खेलाडीलाई व्यावसायिक बाटो दिएको छ। खो-खोमा पनि यस्तै संरचना विकास गर्न सकियो भने खेलाडीको प्रतिभा मैदानमै हराएर जाने अवस्था अन्त्य हुन सक्छ।

नेपालमा व्यावसायिक खो-खो लिग सञ्चालन गर्ने सम्भावना पनि छ। प्रदेश तथा शहरका आधारमा टोली बनाएर नियमित प्रतियोगिता सञ्चालन गर्न सके दर्शक, प्रायोजक र सञ्चारमाध्यमको ध्यान आकर्षित गर्न सकिन्छ। खेलाडीले नियमित प्रतिस्पर्धा पाउँछन्।  

प्रशिक्षकले आफ्नो क्षमता देखाउने अवसर पाउँछन्। नयाँ प्रतिभाले राष्ट्रिय टोलीसम्म पुग्ने बाटो पाउँछन्। तर त्यसका लागि योजनाबद्ध काम आवश्यक छ। खो-खो संघले मात्र सबै काम गर्न सक्दैन। सरकार, राष्ट्रिय खेलकुद परिषद्, स्थानीय तह, विद्यालय, निजी क्षेत्र र सञ्चारमाध्यम सबैको भूमिका आवश्यक हुन्छ।

एउटा खेलाडीलाई विश्वस्तरको खेलाडी बनाउन केवल उसको प्रतिभा पर्याप्त हुँदैन। उसको पछाडि प्रशिक्षक, चिकित्सक, पोषणविद्, व्यवस्थापन र आर्थिक सहयोगको बलियो संरचना आवश्यक हुन्छ। अन्तर्राष्ट्रिय सफलताले नेपाली खेलाडीलाई सपना देख्ने साहस दिएको छ।  

विश्वकपको फाइनलमा पुगेपछि अब नेपाली खेलाडीका लागि लक्ष्य पनि बदलिनुपर्छ। फाइनल पुग्नु ठुलो सफलता हो। तर त्यही सफलता अन्तिम गन्तव्य हुनु हुँदैन। अब लक्ष्य उपाधि हुनुपर्छ।

विश्वकपको फाइनलमा पुगेर उपाधिबाट चुकेका नेपाली महिला र पुरुष टोलीले आगामी प्रतियोगितामा अझ ठुलो तयारीका साथ मैदानमा उत्रिनुपर्छ। नेपालले पहिलो विश्वकपमा पाएको अनुभवलाई अर्को प्रतियोगिताको तयारीमा प्रयोग गर्न सक्नुपर्छ। बलिया टोलीसँग नियमित अभ्यास खेल खेल्ने, विदेशी प्रशिक्षणको अवसर पाउने र अन्तर्राष्ट्रिय प्रतियोगितामा निरन्तर सहभागी हुने वातावरण बनाउनुपर्छ।

नेपालका महिला खेलाडीका लागि खो-खो अझ ठुलो अवसर बन्न सक्छ। पहिलो विश्वकपमै महिला टोली फाइनल पुगेको घटनाले नेपाली महिलामा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा प्रतिस्पर्धा गर्ने क्षमता रहेको देखाएको छ।  

अब उनीहरूलाई अझ राम्रो प्रशिक्षण र अवसर दिन सकियो भने महिला खो-खोमा नेपालले लामो समयसम्म आफ्नो प्रभाव जमाउन सक्छ।

खो-खोको अर्को सम्भावना ग्रामीण नेपालसँग जोडिएको छ। शहरमा मात्र केन्द्रित खेलकुद संरचनाले देशको सबै प्रतिभा खोज्न सक्दैन। नेपालका पहाडी, हिमाली र तराईका गाउँमा पनि खेल प्रतिभा छन्। स्थानीय तहले विद्यालयसँग सहकार्य गरेर खो-खो प्रतियोगिता सञ्चालन गर्न सके हजारौं नयाँ खेलाडीको पहिचान गर्न सकिन्छ।

यसका लागि ठुलो बजेट पनि आवश्यक छैन। एउटा मैदान, केही खेल सामग्री, प्रशिक्षक र नियमित प्रतियोगिताबाटै सुरुवात गर्न सकिन्छ। तर सुरुवातपछि निरन्तरता भने चाहिन्छ। नेपालको खेलकुदमा सबैभन्दा ठुलो समस्या यही हो।  

कुनै खेलाडी अन्तर्राष्ट्रिय प्रतियोगितामा सफल भयो भने केही दिन चर्चा हुन्छ। पुरस्कार घोषणा हुन्छ। सामाजिक सञ्जालमा बधाईको ओइरो लाग्छ। तर केही समयपछि त्यो खेलाडी फेरि प्रशिक्षणका लागि आर्थिक स्रोत खोज्दै हिँड्नुपर्ने अवस्था आउँछ।

खो-खोमा भने यस्तो समस्या कदापि हुनु हुँदैन। विश्वकपमा प्राप्त सफलता एउटा समाचार बनेर सकिनु हुँदैन। त्यसलाई नीतिमा बदल्नुपर्छ। लगानीमा बदल्नुपर्छ। संरचनामा बदल्नुपर्छ। प्रशिक्षणमा बदल्नुपर्छ। र सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा, त्यसलाई आगामी पुस्ताका खेलाडीको सपनामा बदल्नुपर्छ।

नेपालमा खेलाडीको कमी छैन। कमी छ त अवसरको। गाउँमा दौडिरहेका बालबालिकाको गति कसैले देखेको छैन। विद्यालयको मैदानमा खेलिरहेका किशोरकिशोरीको क्षमता कसैले नापेको छैन। सही प्रशिक्षक र सही अवसर पाउने हो भने त्यही बालबालिका भोलि नेपालको जर्सी लगाएर विश्वका ठूला खेलाडीका अगाडि उभिन सक्छन्।

खो-खोले यही सम्भावना प्रमाणित गरिसकेको छ। विश्वकपको फाइनलमा पुगेका नेपाली खेलाडीले केवल एउटा खेल जितेका थिएनन्। उनीहरूले नेपाली खेलकुदलाई एउटा नयाँ बाटो देखाएका थिए। उनीहरूले भनेका थिए–हामीसँग पनि क्षमता छ।  

अब त्यो क्षमतालाई विश्वासमा बदल्ने जिम्मेवारी राज्य र खेलकुद संरचनाको हो। खो-खो आज नेपाली खेलकुदको सबैभन्दा ठुलो खेल नहुन सक्छ। यसको चर्चा क्रिकेटजति नहुन सक्छ। यसमा फुटबलजस्तो ठुलो बजार नहुन सक्छ। तर यसमा एउटा ठुलो शक्ति छ-कम स्रोतसाधनमा पनि विश्वस्तरमा पुग्न सक्ने क्षमता छ।  

पहिलो विश्वकपमै फाइनलसम्म पुगेको नेपालले त्यो प्रमाणित गरिसकेको छ। अब प्रश्न नेपाल खो-खोमा सफल हुन सक्छ कि सक्दैन भन्ने होइन। प्रश्न अब यति मात्रै हो–नेपालले त्यो सफलतालाई कति टाढासम्म पुर्‍याउन सक्छ? यदि विद्यालयबाट प्रतिभा खोजियो, स्थानीय तहबाट खेलाडी तयार पारियो, प्रदेशस्तरमा प्रतिस्पर्धा बढाइयो, राष्ट्रिय टोलीलाई नियमित प्रशिक्षण दिइयो, अन्तर्राष्ट्रिय अनुभव दिलाइयो र खेलाडीको भविष्य सुरक्षित गरियो भने खो-खो नेपालका लागि अर्को पदकको आशा बन्न सक्छ।

कहिल्यै चर्चाको केन्द्रमा नपरेको एउटा खेलले विश्वकपको फाइनलमा पुगेर नेपाली खेलकुदलाई झस्काइसकेको छ। अब पालो नेपालको हो।

खो-खोको मैदानमा नेपालको झन्डा फेरि फहरिनुपर्छ। यसपटक फाइनलसम्म पुग्नका लागि होइन, उपाधि उचाल्नका लागि। किनकि सपना देख्ने अधिकार नेपाललाई पनि छ। र त्यो सपना पूरा गर्ने क्षमता नेपाली खेलाडीले विश्वलाई देखाइसकेका छन्।