कीर्तिपुरस्थित त्रिवि क्रिकेट मैदानमा जारी नेपाल प्रिमियर लिग (एनपीएल) ले क्रिकेटको रोमाञ्चकता मात्रै बढाएको छैन, काठमाडौंको होटल, रेस्टुरेन्ट, यातायात र स्थानीय व्यवसायमा आर्थिक गतिविधि बढाउने अवसरसमेत सिर्जना गरेको छ । मैदानमा छक्काचौका प्रहार भइरहँदा त्यसको प्रभाव मैदानबाहिरको बजारमा पनि देखिन थालेको छ ।

तेस्रो संस्करणको एनपीएलमा सहभागी आठ फ्रेन्चाइज टोलीका खेलाडी, प्रशिक्षक तथा अन्य सदस्यको बसोबासदेखि खेल हेर्न आउने दर्शकको आवागमनसम्मले पर्यटन तथा सेवा क्षेत्रलाई चलायमान बनाएको छ । क्रिकेटप्रतिको बढ्दो आकर्षणलाई आर्थिक गतिविधि र पर्यटन प्रवर्द्धनसँग जोड्न सके एनपीएल नेपालमा खेल पर्यटन विकासको बलियो आधार बन्न सक्ने देखिएको छ ।

नेपाल क्रिकेट संघ (क्यान) ले प्रायोजन, टिकट बिक्रीलगायत स्रोतबाट यस वर्षको एनपीएलमा एक अर्ब ५० करोड रुपैयाँको कारोबार हुने अनुमान गरेको छ । यो अनुमानले प्रतियोगिताको व्यावसायिक सम्भावना देखाए पनि यसको वास्तविक प्रभाव क्रिकेटको व्यावसायिक कारोबारमा मात्र सीमित छैन । खेलसँग जोडिएका होटल, रेस्टुरेन्ट, यातायात, खाद्य तथा पेय पदार्थ र अन्य सेवाको कारोबारले अर्थतन्त्रका विभिन्न क्षेत्रमा अवसर सिर्जना गरेको छ ।

होटल संघ नेपालका अध्यक्ष विनायक शाहका अनुसार एनपीएलमा सहभागी आठवटै फ्रेन्चाइज टोली काठमाडौंका विभिन्न पाँचतारे होटलमा बसेका छन् । यसले होटल व्यवसायमा कारोबार बढाउनुका साथै नेपालमा खेल पर्यटन विस्तारको सम्भावनासमेत उजागर गरेको छ ।

‘आठवटा फ्रेन्चाइज टोलीका सदस्यहरू ठूला पाँचतारे होटलमा बसेका छन् । यसले होटलको व्यापार बढाएको छ । टोलीका सदस्यबाहेक खेल हेर्न आउने दर्शकले पनि होटलमा बस्ने, खाने र यातायात प्रयोग गर्ने भएकाले समग्र आर्थिक गतिविधिमा सकारात्मक प्रभाव पर्छ,’ शाहले भने ।

शाहका अनुसार एनपीएलले तत्कालीन रूपमा होटल व्यवसायमा कारोबार बढाउनुका साथै अन्तरराष्ट्रिय स्तरमा नेपालको पर्यटन प्रवर्द्धन गर्ने अवसर पनि दिएको छ । प्रतियोगिता टेलिभिजनमार्फत अन्तरराष्ट्रिय दर्शकमाझ पुगिरहेकाले त्यसलाई नेपालको पर्यटन प्रचारसँग जोड्न सके दीर्घकालीन लाभ लिन सकिने उनको भनाइ छ ।

नेपालमा अन्तरराष्ट्रिय स्तरका होटल, प्राकृतिक सौन्दर्य, सांस्कृतिक विविधता र साहसिक पर्यटनका आकर्षक गन्तव्य छन् । क्रिकेट हेर्न आउने विदेशी खेलाडी, प्रशिक्षक, समर्थक तथा अन्य पाहुनालाई यी गन्तव्यसँग जोड्न सके खेल प्रतियोगितालाई पर्यटन प्रवर्द्धनको माध्यम बनाउन सकिन्छ । तर, त्यसका लागि प्रतियोगिता आयोजना गरेर मात्र पुग्दैन, खेल र पर्यटनलाई एकीकृत गर्ने योजनासमेत आवश्यक हुन्छ ।

शाहले एनपीएललाई खेल पर्यटनको माध्यम बनाउन होटल व्यवसायी, सरकार, नेपाल पर्यटन बोर्ड र क्रिकेट संघले संयुक्त योजना बनाएर अघि बढ्नुपर्ने बताए ।

शाहले भने, ‘हामीसँग विश्वस्तरीय होटल छन् र निजी क्षेत्र लगानी गर्न तयार छ । अब सरकार, पर्यटन बोर्ड, क्रिकेट संघ र होटल व्यवसायी मिलेर योजना बनाउनुपर्छ । राम्रो योजना बनाउन सके अहिलेको आर्थिक प्रभावलाई अझ बढाउन सकिन्छ।’

मैदानबाहिर पनि बढ्दै आर्थिक गतिविधि

एनपीएलको आर्थिक प्रभाव ठूला होटलमा मात्र सीमित छैन । कीर्तिपुरस्थित त्रिवि क्रिकेट मैदानमा खेल हेर्न पुग्ने दर्शकका कारण मैदान आसपासका खाजा पसल, रेस्टुरेन्ट तथा अन्य साना व्यवसायले पनि ग्राहक बढाउने अवसर पाएका छन् ।

खेल हुने दिन मैदानमा जम्मा हुने दर्शकको भीडले स्थानीय क्षेत्रमा खानेकुरा तथा पेय पदार्थको माग बढाएको छ । प्रतियोगिताको अवधिभर अस्थायी रूपमा खाजा पसल सञ्चालन गर्ने व्यवसायीले समेत दर्शकको आवागमनबाट लाभ लिने अवसर पाएका छन् ।

मैदानबाहिर खाजा पसल सञ्चालन गरिरहेका स्थानीय व्यवसायी खेल हुने दिन दर्शकको चहलपहलले व्यापार गर्ने अवसर बढाएको बताउँछन् । सामान्य अवस्थाको तुलनामा प्रतियोगिताका कारण मैदान आसपास केन्द्रित हुने भीडले स्थानीय व्यवसायलाई ग्राहकसम्म पुग्ने अवसर दिएको छ ।

यस्ता प्रतियोगिताले ठूला व्यावसायिक प्रतिष्ठानदेखि साना पसलसम्मलाई आर्थिक गतिविधिमा सहभागी गराउने सम्भावना देखाएका छन् । खेल हेर्न आउने दर्शकले खाना, खाजा र पेय पदार्थमा गर्ने खर्चदेखि आवागमनका लागि प्रयोग गर्ने सवारीसाधनसम्मले स्थानीय बजारमा माग सिर्जना गर्छन् ।

एनपीएलजस्ता खेलकुद गतिविधिले युवा वर्गलाई उत्साहित बनाउनुका साथै निजी क्षेत्रको बजार चलायमान बनाउन र पर्यटन प्रवर्द्धन गर्न सहयोग पुग्ने नेपाल उद्योग वाणिज्य महासंघका उपाध्यक्ष कृष्णप्रसाद शर्माको भनाइ छ ।  

उनले भने, ‘यस्ता गतिविधिले आर्थिक क्षेत्रलाई बलियो बनाउन सहयोग गर्छन् । बजार चलायमान हुन्छ र खेलकुद क्षेत्रमा युवाको उत्साह बढ्छ। तर एकपटक प्रतियोगिता गरेर रोकिनु हुँदैन । नियमित रूपमा यस्ता खेलकुद गतिविधि भइरहनुपर्छ ।’

शर्माका अनुसार खेलकुदप्रति रुचि राख्ने दर्शकको आवागमनले स्थानीय व्यापारसँगै पर्यटन क्षेत्रलाई पनि लाभ पुर्‍याउन सक्छ । विशेषगरी सीमावर्ती क्षेत्रबाट समेत दर्शक आकर्षित गर्न सके होटल, रेस्टुरेन्ट तथा अन्य सेवाको माग बढ्ने सम्भावना रहन्छ ।

आठ टोली, देशभरका समर्थक र काठमाडौंको बजार

यस वर्षको एनपीएलमा सुदूरपश्चिम रोयल्स, कर्णाली याक्स, लुम्बिनी लायन्स, पोखरा एभेन्जर्स, चितवन राइनोज, काठमाडौं गोर्खाज, जनकपुर बोल्ट्स र विराटनगर किङ्स गरी आठ टोली सहभागी छन् ।

विभिन्न भौगोलिक क्षेत्रको प्रतिनिधित्व गर्ने यी टोलीले आआफ्ना समर्थकलाई क्रिकेटसँग जोड्ने अवसर दिएका छन् । टोलीप्रतिको समर्थन र खेलप्रतिको आकर्षणले काठमाडौंमा दर्शकको आवागमन बढाउन सक्छ । यसबाट होटल तथा रेस्टुरेन्टसँगै सार्वजनिक यातायात र राइड सेयरिङ सेवाले पनि लाभ लिन सक्ने देखिन्छ ।

एनपीएलको विशेषता भनेको खेल हेर्न आउने दर्शकलाई एउटै मैदानमा केन्द्रित गर्नु मात्र होइन, विभिन्न क्षेत्रका मानिसलाई एउटै खेलकुद उत्सवमा जोड्नु पनि हो । खेल हेर्न काठमाडौं आउने दर्शकले प्रतियोगितासँगै अन्य पर्यटकीय गन्तव्यको भ्रमण गर्ने वातावरण बनाउन सके उनीहरूको खर्च र बसाइ अवधि दुवै बढाउन सकिन्छ ।

यसका लागि होटल तथा पर्यटन व्यवसायीले क्रिकेट समर्थक लक्षित विशेष प्याकेज ल्याउन सक्छन् । प्रतियोगिताको टिकटसँगै होटल बसाइ, काठमाडौं उपत्यकाका सम्पदा क्षेत्रको भ्रमण, स्थानीय खानाको अनुभव र आसपासका पर्यटकीय गन्तव्यको यात्रालाई जोड्न सकिन्छ । विदेशी दर्शकलाई लक्षित गरी यस्ता प्याकेजको अन्तरराष्ट्रिय प्रचार गर्न सके एनपीएलको पर्यटन प्रभाव थप विस्तार हुन सक्छ ।

तत्कालको व्यापारभन्दा दीर्घकालीन खेल पर्यटन महत्त्वपूर्ण

एनपीएलले होटल तथा पर्यटन व्यवसायमा कति प्रतिशत कारोबार वृद्धि गर्‍यो भन्ने यकिन तथ्याङ्क उपलब्ध नभए पनि प्रतियोगिताले आर्थिक गतिविधि बढाउने अवसर सिर्जना गरेको होटल संघ नेपालका अध्यक्ष शाह बताउँछन् । उनका अनुसार यस अवसरलाई व्यवस्थित रूपमा विस्तार गर्न सके प्रतियोगिताबाट प्राप्त हुने लाभ अझ बढाउन सकिन्छ ।

नेपालमा क्रिकेटको लोकप्रियता बढ्दै गएको अवस्थामा एनपीएललाई नियमित र व्यवस्थित प्रतियोगिताका रूपमा विकास गर्नु महत्त्वपूर्ण छ । प्रतियोगिताको गुणस्तर, दर्शकको अनुभव, पूर्वाधार, यातायात व्यवस्थापन र अन्तरराष्ट्रिय प्रचारमा सुधार गर्न सके यसले खेलकुदको व्यावसायिक विकाससँगै पर्यटन क्षेत्रमा पनि योगदान पुर्‍याउन सक्छ ।

यसका लागि सरकारले खेल पर्यटनलाई पर्यटन विकासको नीतिमा समेट्ने, नेपाल पर्यटन बोर्डले अन्तरराष्ट्रिय प्रचार गर्ने, क्रिकेट संघले प्रतियोगिताको व्यावसायिक विस्तार गर्ने र निजी क्षेत्रले दर्शक तथा पर्यटक लक्षित सेवा विकास गर्ने गरी सहकार्य गर्न आवश्यक देखिन्छ ।

त्यसैगरी, खेलकुद पूर्वाधारको विकास, अन्तरराष्ट्रिय प्रतियोगिता आयोजना गर्ने क्षमता विस्तार र खेलसँग सम्बन्धित सेवा उद्योगमा लगानी बढाउन सके नेपाललाई खेल पर्यटनको गन्तव्यका रूपमा स्थापित गर्ने सम्भावना छ ।

एनपीएलले अहिले काठमाडौंको होटल, रेस्टुरेन्ट र स्थानीय व्यवसायमा आर्थिक गतिविधि बढाउने अवसर दिएको छ । तर, यसको वास्तविक सफलता प्रतियोगिताको अवधिमा भएको कारोबारमा मात्र मापन हुनु हुँदैन । क्रिकेट हेर्न आएका दर्शकलाई पर्यटकमा रूपान्तरण गर्ने, विदेशी पाहुनाको बसाइ लम्ब्याउने, नेपालको पर्यटन अन्तरराष्ट्रिय बजारमा चिनाउने र खेलकुदसँग सम्बन्धित व्यवसाय विस्तार गर्ने दीर्घकालीन योजना नै नेपालमा खेल पर्यटन विकासको महत्त्वपूर्ण आधार बन्न सक्छ ।

क्रिकेटको लोकप्रियतालाई पर्यटनसँग जोड्न सकिए एनपीएल खेलाडीको प्रतिस्पर्धा र समर्थकको उत्साहमा मात्र सीमित रहने छैन । यो नेपालको पर्यटन बजार विस्तार गर्ने, निजी क्षेत्रको लगानी प्रोत्साहित गर्ने र स्थानीय अर्थतन्त्रलाई चलायमान बनाउने प्रभावकारी माध्यमसमेत बन्न सक्छ ।