नेपाल प्रिमियर लिग (एनपीएल) क्रिकेटमा विदेशी खेलाडीको आकर्षणसँगै विदेशी प्रशिक्षकको प्रभाव पनि बलियो बन्दै गएको छ । प्रतियोगितामा सहभागी आठ फ्रेन्चाइजमध्ये अधिकांशले मुख्य प्रशिक्षकदेखि मेन्टर, उच्च प्रदर्शन प्रशिक्षक, रणनीतिक सल्लाहकार र विभिन्न प्राविधिक भूमिकासम्म विदेशी विज्ञलाई प्राथमिकता दिएका छन् ।

आठ टोलीमध्ये ६ वटा टोलीमा मुख्य प्रशिक्षकको जिम्मेवारी विदेशीलाई दिइएको छ भने सबै टोलीमा कुनै न कुनै रूपमा विदेशी प्रशिक्षक वा प्राविधिक विज्ञको सहभागिता रहेको छ । यसले एनपीएललाई अन्तर्राष्ट्रिय अनुभव र व्यावसायिक प्रशिक्षण पद्धतिसँग जोडेको छ । सँगसँगै नेपाली क्रिकेटलाई राम्रोसँग बुझेका नेपाली प्रशिक्षकले नेतृत्वदायी अवसर किन सीमित गरिएको भन्ने प्रश्न पनि उठाएको छ।

फ्रेन्चाइजहरूको प्राथमिकता हेर्दा यसको मुख्य कारण अन्तर्राष्ट्रिय अनुभव, टी–२० क्रिकेटको आधुनिक ज्ञान, रणनीतिक क्षमता र व्यावसायिक नेटवर्क देखिन्छ । छोटो ढाँचाको क्रिकेटमा खेलको अवस्था केही ओभरमै परिवर्तन हुन्छ । विपक्षीको कमजोरी पहिचान गर्ने, खेलाडीको भूमिकाअनुसार ब्याटिङ क्रम परिवर्तन गर्ने, बलिङ र फिल्डिङको रणनीति बनाउने तथा डाटा र प्रदर्शन विश्लेषणका आधारमा तत्काल निर्णय गर्ने क्षमता प्रशिक्षकका लागि महत्त्वपूर्ण हुन्छ ।

यही कारण विश्व क्रिकेटमा लामो समय बिताएका पूर्वखेलाडी तथा अनुभवी प्रशिक्षकलाई फ्रेन्चाइजहरूले आफ्नो टोलीमा भित्र्याउने गरेका छन् ।

जनकपुर बोल्ट्सले वेस्ट इन्डिजका पूर्वकप्तान तथा अनुभवी ब्याटर शिवनारायण चन्द्रपाललाई मुख्य प्रशिक्षक बनाएको छ । अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेटमा लामो अनुभव हासिल गरेका चन्द्रपालसँगै नेपाली प्रशिक्षक मनोज कटुवाल सहायक प्रशिक्षक छन् भने श्रीलंकाली पुवुदु दासानायके उच्च प्रदर्शन प्रशिक्षकका रूपमा आबद्ध छन् ।

काठमाडौं गोर्खाजले नेपाली राष्ट्रिय टोलीसँग समेत काम गरिसकेका भारतका मोन्टी देसाईलाई मुख्य प्रशिक्षकको जिम्मेवारी दिएको छ । टोलीमा बसन्त शाही ठकुरी सहायक प्रशिक्षक र प्रकाश शर्मा प्राविधिक सहयोगको भूमिकामा छन् ।

लुम्बिनी लायन्सले भारतका पूर्वअन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेटर टिनु योहाननलाई मुख्य प्रशिक्षक बनाएको छ । नेपाली क्रिकेटका पूर्वखेलाडी सुवास खकुरेल सहायक तथा ब्याटिङ प्रशिक्षक र शक्ति गौचन सल्लाहकार प्रशिक्षकका रूपमा आबद्ध छन् ।

पोखरा एभेन्जर्सले भारतका राजीव कुमारलाई मुख्य प्रशिक्षक बनाउँदा दक्षिण अफ्रिकाका पूर्वक्रिकेटर तथा विश्व क्रिकेटका उत्कृष्ट फिल्डरमध्ये एक जोन्टी रोड्सलाई सल्लाहकार तथा मेन्टरको जिम्मेवारी दिएको छ । नेपाली प्रशिक्षक रिजन प्रजु सहायक प्रशिक्षक छन् ।

विराटनगर किङ्सले पनि श्रीलंकाली पुवुदु दासानायके र धम्मिका प्रसादजस्ता अन्तर्राष्ट्रिय अनुभव भएका व्यक्तिलाई प्रशिक्षक संरचनामा समेटेको छ । नेपाली प्रशिक्षक लाक्पा लामा सहायक प्रशिक्षक तथा दीपेन्द्र चौधरी टिम निर्देशक तथा प्राविधिक जिम्मेवारीमा छन् ।

यसको विपरीत चितवन राइनोज, कर्णाली याक्स र सुदूरपश्चिम रोयल्सले मुख्य प्रशिक्षकको जिम्मेवारी नेपालीलाई दिएका छन् । चितवनमा कलाम अली मुख्य प्रशिक्षक छन् भने भारतका उमेश पटवाल वरिष्ठ प्राविधिक प्रशिक्षक र शरद भेषावकर सहायक प्रशिक्षक छन् ।

कर्णाली याक्सले नेपाली राष्ट्रिय टोलीका पूर्वकप्तान ज्ञानेन्द्र मल्ललाई मुख्य प्रशिक्षक बनाएको छ । टोलीले नेपाली क्रिकेटको अनुभव र घरेलु खेलाडीको मनोविज्ञानलाई आधार बनाएर प्रशिक्षक संरचना तयार गर्ने प्रयास गरेको देखिन्छ ।

सुदूरपश्चिम रोयल्सले पनि जगत टमाटालाई मुख्य प्रशिक्षकको जिम्मेवारी दिएको छ । अस्ट्रेलियाका पूर्वक्रिकेटर ब्राड हज मेन्टर तथा रणनीतिक भूमिकामा छन् भने विनोद दाससहित नेपाली प्रशिक्षक टोलीमा आबद्ध छन् ।

विदेशीलाई प्राथमिकता किन ?

फ्रेन्चाइज क्रिकेटको प्रकृति नै परिणाममुखी र व्यावसायिक हुन्छ । टोलीका मालिक र व्यवस्थापन छोटो प्रतियोगितामा उत्कृष्ट नतिजा चाहन्छन् । यस्तो अवस्थामा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा काम गरिसकेको, ठूला खेलाडी र दबाबपूर्ण प्रतियोगिता सम्हालेको अनुभव भएको प्रशिक्षक उनीहरूका लागि तुलनात्मक रूपमा ‘सुरक्षित छनोट’ बन्ने गरेको छ ।

विदेशी प्रशिक्षकसँग आधुनिक प्रशिक्षण पद्धति, खेलाडीको प्रदर्शन विश्लेषण, डाटा प्रयोग, विपक्षीको अध्ययन र टी–२० रणनीतिमा व्यापक अनुभव हुन सक्छ । विश्वका विभिन्न क्रिकेट प्रणालीमा काम गरेका कारण उनीहरूले नयाँ दृष्टिकोण पनि ल्याउन सक्छन् ।

अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष विदेशी प्रशिक्षकको अन्तर्राष्ट्रिय नेटवर्क हो । उनीहरूको सम्पर्क र अनुभवले विदेशी खेलाडी भित्र्याउन, खेलाडीको भूमिकाअनुसार प्रशिक्षण योजना बनाउन तथा टोलीलाई अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेटको अभ्याससँग जोड्न सहयोग पुग्न सक्छ ।

तर यसको अर्थ नेपाली प्रशिक्षकमा क्षमता नभएको भन्ने होइन । नेपाली प्रशिक्षकले लामो समयदेखि घरेलु क्रिकेट, राष्ट्रिय टोली र उमेर समूहका प्रतियोगितामा काम गर्दै आएका छन् । उनीहरू नेपाली खेलाडीको क्षमता, कमजोरी, मानसिकता, घरेलु पिच र स्थानीय क्रिकेट संरचनासँग प्रत्यक्ष रूपमा परिचित छन् ।

यही कारण नेपाली र विदेशी प्रशिक्षकबीच प्रतिस्पर्धाभन्दा पनि तारतम्य आवश्यक देखिन्छ ।

नेपाली प्रशिक्षकको बलियो पक्ष के ?

विदेशी प्रशिक्षकले अन्तर्राष्ट्रिय अनुभव र नयाँ प्रशिक्षण पद्धति ल्याउन सक्छन् भने नेपाली प्रशिक्षकसँग स्थानीय क्रिकेटको गहिरो ज्ञान हुन्छ । कुन खेलाडी कुन परिस्थितिमा राम्रो खेल्छ, घरेलु पिचको प्रकृति कस्तो छ, युवा खेलाडीको विकासक्रम कहाँसम्म पुगेको छ र नेपाली खेलाडीको मानसिकता कस्तो छ भन्ने विषयमा नेपाली प्रशिक्षकको पकड स्वाभाविक रूपमा बलियो हुन्छ ।

विशेषगरी नेपाली क्रिकेटमा खेलाडीको व्यक्तिगत पृष्ठभूमि, घरेलु संरचना र राष्ट्रिय टोलीसम्मको यात्रालाई नजिकबाट बुझेका प्रशिक्षकको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुन्छ । विदेशी प्रशिक्षकले रणनीतिक दृष्टिकोण दिन सक्छन् भने नेपाली प्रशिक्षकले त्यसलाई स्थानीय परिस्थिति र खेलाडीको वास्तविक क्षमतासँग जोड्न सक्छन् ।

यस हिसाबले विदेशी र नेपाली प्रशिक्षकको सम्बन्ध ‘कसले कसलाई विस्थापित गर्ने’ भन्दा पनि ‘कसरी एकअर्काको अनुभवलाई पूरक बनाउने’ भन्ने हुनुपर्ने देखिन्छ ।

चितवन, कर्णाली र सुदूरपश्चिमको प्रशिक्षक संरचनाले यही सम्भावनाको संकेत पनि गर्छ । नेपालीलाई मुख्य जिम्मेवारी दिएर विदेशी विज्ञलाई रणनीतिक वा प्राविधिक भूमिकामा उपयोग गर्न सकिने मोडेलले नेपाली प्रशिक्षकको नेतृत्व क्षमता विकास गर्न मद्दत पुग्न सक्छ ।

अवसर सहायक भूमिकामै सीमित हुने हो ?

एनपीएलमा नेपाली प्रशिक्षकका लागि अवसर शून्य छैन । तर अधिकांश टोलीमा उनीहरू सहायक प्रशिक्षक, ब्याटिङ वा बलिङ प्रशिक्षक तथा प्राविधिक सहयोगीको भूमिकामा सीमित देखिन्छन् । मुख्य निर्णयकर्ता र टोलीको समग्र रणनीति बनाउने जिम्मेवारी भने धेरैजसो विदेशीलाई दिइएको छ ।

यही अवस्था दीर्घकालसम्म रहिरहे नेपाली प्रशिक्षकको विकासमा प्रश्न उठ्न सक्छ । सहायकका रूपमा काम गर्नु सिकाइको अवसर भए पनि कुनै प्रशिक्षकलाई भविष्यमा नेतृत्वदायी भूमिकामा पुग्न स्पष्ट बाटो आवश्यक हुन्छ ।

ज्ञानेन्द्र मल्ल, जगत टमाटा र कलाम अलीले मुख्य प्रशिक्षकको जिम्मेवारी पाउनु यस अर्थमा सकारात्मक संकेत हो । उनीहरूले फ्रेन्चाइज क्रिकेटको उच्च दबाबपूर्ण वातावरणमा टोलीको नेतृत्व गर्ने अवसर पाउँदा आगामी पुस्ताका नेपाली प्रशिक्षकका लागि पनि बाटो खुल्न सक्छ ।

तर नेपाली प्रशिक्षकलाई केवल ‘स्थानीय सहयोगी’को भूमिकामा राखेर विदेशी प्रशिक्षकबाट सिक्ने अवसर मात्र दिने हो भने दीर्घकालमा आत्मनिर्भर प्रशिक्षक उत्पादनको उद्देश्य पूरा नहुन सक्छ । विदेशी विज्ञसँग काम गर्ने नेपाली प्रशिक्षकलाई क्रमशः मुख्य जिम्मेवारीमा उकास्ने प्रणाली आवश्यक देखिन्छ ।

विदेशी अनुभव र नेपाली नेतृत्वको सन्तुलन आवश्यक

एनपीएल नेपाली क्रिकेटको सबैभन्दा ठूलो व्यावसायिक मञ्चमध्ये एक बन्दै जाँदा यसको उद्देश्य केवल विदेशी खेलाडी र चर्चित प्रशिक्षक भित्र्याएर प्रतियोगिताको आकर्षण बढाउनु मात्र हुन हुँदैन । प्रतियोगिताले नेपाली खेलाडी उत्पादनसँगै नेपाली प्रशिक्षक, विश्लेषक, फिजियो, प्रशिक्षक र अन्य प्राविधिक जनशक्ति विकास गर्ने अवसर पनि सिर्जना गर्नुपर्छ ।

विदेशी प्रशिक्षकको उपस्थिति नेपाली क्रिकेटका लागि नकारात्मक मात्र होइन । उनीहरूको अनुभव, प्रशिक्षण पद्धति र अन्तर्राष्ट्रिय दृष्टिकोण नेपाली क्रिकेटका लागि उपयोगी हुन सक्छ । तर त्यो अनुभव नेपाली प्रशिक्षकमा हस्तान्तरण हुने वातावरण बनाउन सकियो भने मात्रै यसको दीर्घकालीन लाभ बढी हुनेछ ।

एनपीएलका फ्रेन्चाइजहरूले तत्कालको नतिजाका लागि विदेशी प्रशिक्षकलाई प्राथमिकता दिनु व्यावसायिक क्रिकेटको स्वाभाविक अभ्यास हुन सक्छ । तर नेपाली क्रिकेटको भविष्यका लागि विदेशी अनुभव र नेपाली नेतृत्वबीच सन्तुलन मिलाउनु उत्तिकै आवश्यक छ ।

विदेशी प्रशिक्षकले अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको ज्ञान ल्याउने र नेपाली प्रशिक्षकले त्यसलाई घरेलु परिस्थिति, खेलाडीको वास्तविकता र स्थानीय क्रिकेट संरचनासँग जोड्ने मोडेल नै एनपीएलका लागि बढी प्रभावकारी हुन सक्छ । यसले प्रतियोगिताको स्तर मात्र होइन, भविष्यमा नेपाली प्रशिक्षकले विदेशीको सहायक होइन, अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमै मुख्य प्रशिक्षकको जिम्मेवारी सम्हाल्ने आधार पनि तयार गर्न सक्छ।