नेपालबाट यस वर्षको मनसुन पूर्ण रूपमा बाहिरिएसँगै तत्काल देशभर ठूलो वर्षा गराउने मौसमी प्रणालीको सम्भावना न्यून देखिएको छ। मौसमविद्का अनुसार आगामी केही दिन देशका अधिकांश भूभागमा मौसम सामान्यतया अनुकूल रहने र घाम लाग्ने सम्भावना छ।

यद्यपि, स्थानीय वायु र पश्चिमी वायुको प्रभावले पहाडी तथा हिमाली क्षेत्रका केही स्थानमा छिटपुट वर्षा हुन सक्ने भएकाले यात्रामा निस्कँदा मौसमको पछिल्लो पूर्वानुमानमा ध्यान दिन आवश्यक छ।

जल तथा मौसम विज्ञान विभागको मौसम पूर्वानुमान महाशाखाले बुधबार असोज २८ मा मनसुन पूर्ण रूपमा बाहिरिएको जनाएको छ। यस वर्ष मनसुन औसत मितिभन्दा १२ दिन ढिलो गरी बाहिरिएको हो। सामान्यतया अक्टोबर २ मा मनसुन बाहिरिने भए पनि यस वर्ष जुन १९ मा पूर्वी नेपालबाट प्रवेश गरेको मनसुन अक्टोबर १४ मा मात्र पूर्ण रूपमा बाहिरिएको हो।

मनसुन बाहिरिनु दशैंको यात्राका लागि अनुकूल सङ्केत भए पनि यसले वर्षाको सम्भावना पूर्ण रूपमा समाप्त भएको भने जनाउँदैन। मनसुन बाहिरिएपछि पनि स्थानीय वायु, पश्चिमी वायु र अन्य मौसमी प्रणालीका कारण केही स्थानमा वर्षा हुन सक्छ। त्यसैले मौसम सामान्य देखिएकै आधारमा जोखिमयुक्त सडकमा यात्रा गर्न हतार गर्नु उपयुक्त हुँदैन।

दशैंमा मौसम कस्तो रहला?

मौसमविद् रोजन लामिछानेका अनुसार आगामी दुईदेखि तीन दिनमा देशका अधिकांश भूभागमा उल्लेख्य वर्षा गराउने प्रणालीको सम्भावना छैन। पश्चिमी वायुको प्रभावले कर्णाली, लुम्बिनी र सुदूरपश्चिम प्रदेशका केही पहाडी तथा हिमाली क्षेत्रमा हल्कादेखि मध्यम वर्षा हुन सक्ने पूर्वानुमान छ। कोशी र बागमती प्रदेशका हिमाली भूभागमा पनि कतैकतै हल्का वर्षा हुन सक्ने उनले बताएका छन्।

‘तत्कालका लागि ठूलो पानी पर्ने खालको मौसमी प्रणाली देखिएको छैन। वर्षा भए पनि कतैकतै थोरै समयका लागि हल्कादेखि मध्यम खालको हुन सक्छ,’ लामिछानेले भने।

उनका अनुसार वर्षाको सम्भावना मुख्यतः बिहीबार दिउँसोपछि देखिएको हो। बिहानको तुलनामा दिउँसोपछि केही स्थानमा बादल लाग्ने र कतैकतै छिटपुट वर्षा हुन सक्छ। लुम्बिनी र सुदूरपश्चिम प्रदेशका तराई क्षेत्रमा आंशिक बादल लाग्न सक्ने भए पनि उल्लेख्य वर्षाको सम्भावना कम छ।

यस आधारमा दशैंमा घर फर्किने यात्रुका लागि देशका अधिकांश क्षेत्रमा मौसमले साथ दिने अपेक्षा गर्न सकिन्छ। तर, दशैंको मुख्य बिदा र टीकाको दिनसम्मको अवस्था अहिलेको पूर्वानुमानले मात्रै सुनिश्चित गर्दैन। यात्राको मिति नजिकिँदै जाँदा मौसम पूर्वानुमान अद्यावधिक गरेर योजना बनाउनु आवश्यक हुन्छ।

विश्वमा मौसमको फेरबदल, नेपालमा कस्तो असर ?

नेपालमा मनसुन बाहिरिने क्रमसँगै विश्वका विभिन्न क्षेत्रमा भने फरक–फरक मौसमी जोखिम देखिएका छन्। विश्व मौसम सङ्गठन (डब्लूएमओ) का पछिल्ला आकलनअनुसार प्रशान्त महासागरमा विकसित भइरहेको एल निनो अवस्था बलियो बन्ने क्रममा छ। यसले विश्वका विभिन्न क्षेत्रमा तापक्रम र वर्षाको ढाँचामा प्रभाव पार्न सक्छ। कतिपय क्षेत्रमा अत्यधिक गर्मी र खडेरीको जोखिम बढ्न सक्छ भने अन्य क्षेत्रमा अत्यधिक वर्षाको सम्भावना रहन सक्छ।

यद्यपि, एल निनोको विश्वव्यापी प्रभावका आधारमा नेपालमा दशैंका दिन वर्षा हुन्छ वा हुँदैन भनेर सीधै निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन। नेपालमा दशैंको मौसमबारे निर्णय गर्दा जल तथा मौसम विज्ञान विभागको स्थानीय तथा अल्पकालीन पूर्वानुमानलाई नै आधार मान्नुपर्छ।

विश्व मौसम सङ्गठनले पनि मौसम तथा जलवायुजन्य जोखिमबाट बच्न समयमै सूचना प्राप्त गर्ने र पूर्वतयारी गर्ने विषयलाई महत्त्व दिँदै आएको छ। मौसम अनुकूल देखिए पनि स्थानीय स्तरमा अचानक हुने परिवर्तनलाई बेवास्ता नगर्नु यसको मुख्य सन्देश हो।

दशैंको यात्रामा के–के कुरामा ध्यान दिने ?

दशैंमा सार्वजनिक यातायातमा यात्रुको चाप बढ्ने, लामो दूरीका सवारीसाधन धेरै चल्ने र पहाडी सडकमा आवागमन बाक्लिने गर्छ। यस्तो अवस्थामा मौसम सामान्य भए पनि सडक दुर्घटना, पहिरो र सडक अवरुद्ध हुने जोखिम रहन्छ।

मौसमविद् लामिछानेले यात्रा गर्नुअघि गन्तव्यको मौसम, बाटोको अवस्था र पहिरोको जोखिमबारे जानकारी लिन सुझाव दिएका छन्। उनका अनुसार गन्तव्यको मौसम मात्र नभई बाटोमा पर्ने विभिन्न स्थानको अवस्था पनि यात्राका लागि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

दशैंको यात्रामा यी कुरामा ध्यान दिनुहोस् :

मौसमको पछिल्लो पूर्वानुमान हेर्नुहोस्: यात्रा सुरु गर्नुअघि जल तथा मौसम विज्ञान विभागको आधिकारिक सूचना हेर्नुहोस्। लामो दूरीको यात्रा गर्दा बाटोमा पर्ने जिल्लाको मौसमसमेत बुझ्नुहोस्।

सडकको अवस्था बुझ्नुहोस्: पहिरो, बाढी, सडक भासिएको वा मर्मतका कारण अवरुद्ध भएका सडकबारे ट्राफिक प्रहरी तथा सम्बन्धित निकायको सूचना लिनुहोस्।

दिनको समयमा यात्रा गर्न प्राथमिकता दिनुहोस्: विशेषगरी पहाडी तथा हिमाली सडकमा रातिको यात्रा गर्दा पहिरो, कमजोर दृश्यता र आकस्मिक अवरोधको जोखिम बढ्न सक्छ।

सवारीसाधन जाँच गर्नुहोस्: ब्रेक, टायर, बत्ती, वाइपर र अन्य आवश्यक उपकरण ठीक अवस्थामा छन् कि छैनन् भन्ने सुनिश्चित गर्नुहोस्।

अत्यधिक यात्रु नराख्नुहोस्: सवारीसाधनको क्षमताभन्दा बढी यात्रु नराख्ने, चालकलाई आराम गर्ने समय दिने र तीव्र गतिमा सवारी नचलाउने कुरामा ध्यान दिनुहोस्।

आवश्यक सामग्री साथमा राख्नुहोस्: पानी, सामान्य प्राथमिक उपचार सामग्री, मोबाइल चार्जर र आवश्यक औषधि साथमा राख्नुहोस्। पहाडी तथा हिमाली क्षेत्रतर्फ जाँदा न्यानो कपडा र वर्षाबाट जोगिने सामग्री पनि लैजानुहोस्।

जोखिम देखिए यात्रा रोक्नुहोस्: भारी वर्षा, पहिरोको सङ्केत वा सडकमा पानीको बहाव देखिए सुरक्षित स्थानमा रोकिनुहोस्। बगिरहेको पानी वा पहिरो गएको सडक पार गर्ने प्रयास नगर्नुहोस्।

मौसम सामान्य रहने पूर्वानुमान भए पनि यात्राको सुरक्षामा सम्झौता नगर्नु नै दशैंलाई सुरक्षित र सहज बनाउने मुख्य उपाय हो।

धान भित्र्याउने किसानलाई पनि मौसमको चासो

दशैंको यात्रासँगै धानबाली भित्र्याउने तयारीमा रहेका किसानका लागि पनि मौसम महत्त्वपूर्ण छ। धान काट्ने, खेतबाट उठाउने र सुकाउने समयमा पानी परेमा बाली भिज्ने, गुणस्तर घट्ने र भण्डारणमा समस्या आउन सक्छ।

मौसमविद् लामिछानेका अनुसार आगामी दिनमा ठूलो वर्षाको सम्भावना कम देखिए पनि स्थानीय रूपमा हल्का वर्षा हुन सक्ने भएकाले किसानले आफ्नो क्षेत्रको पूर्वानुमान हेरेर कृषि कार्यको योजना बनाउनुपर्छ।

धान पाकिसकेको अवस्थामा मौसम अनुकूल हुँदा कटानी गर्ने, काटेको धानलाई सम्भव भएसम्म सुरक्षित र छिटो सुकाउने तथा वर्षाको सम्भावना देखिएमा भिज्न नदिने गरी भण्डारणको व्यवस्था गर्नु उपयुक्त हुन्छ।

समग्रमा, मनसुन बाहिरिएसँगै दशैंको यात्रा र कृषि कार्यका लागि मौसम अनुकूल हुने अपेक्षा गरिएको छ। तर, मौसमको पूर्वानुमान परिवर्तन हुन सक्ने भएकाले यात्रु, किसान र सर्वसाधारणले पछिल्लो आधिकारिक सूचना हेरेर मात्रै आवश्यक निर्णय लिनु उचित हुन्छ।