कोहलपुरस्थित हवल्दारपुरबाट पश्चिमतर्फ अलिकति हिँड्ने हो भने सडकछेउमै लहरै देखिन्छन्, ‘त्रिपालले बनाइएका टेन्टहरू ।’ टाढाबाट हेर्दा अस्थायी शिविर जस्तै लाग्ने ती टेन्ट वास्तवमा एउटा बस्ती हुन् । यहाँ १८ वटा टेन्ट छन्, र ती सबैमा मगन्त समुदायका परिवार बसिरहेका छन् । कुनै योजना, कुनै संरचनाबिना टाँगिएका ती त्रिपालहरू नै उनीहरूको घर, छाना र ओत बनेका छन् ।

तर ती घरहरू पनि सुरक्षित छैनन् । त्रिपालमा प्वाल परेका छन्, सिलाइ छैन, टालटुल पनि छैन । सानो हावाले पनि भित्रसम्म चिसो पस्छ । पुसको कठ्यांग्रिने चिसोमा ती प्वालहरूबाट पस्ने हावा उनीहरूका लागि केवल हावा होइन, रातभरको पीडा हो । एउटा टेन्टभित्र पाँचदेखि सातजनासम्म कोचिएर बस्छन् । सुत्न ठाउँ कम छ, ओढ्न त झन् छैन ।

जफरुद्दीन मुस्लिमको टेन्टभित्र सातजनाको परिवार बस्छ । श्रीमती र छोराछोरी । पुसको चिसोमा ओढ्न एउटा पनि सिरक छैन । भएको एउटा पुरानो कम्बल सातजनाले बाँड्नुपर्छ । ‘एउटाले ताने अर्कोलाई पुग्दैन,’ उनी गह्रौं स्वरमा भन्छन् । रातभर कोही न कोही नांगैैजस्तै बस्नुपर्छ । चिसोले निद्रा लाग्दैन, निद्रा लागे पनि झसंग उठाइदिन्छ । रात कटाउनु नै यहाँ सबैभन्दा ठूलो संघर्ष हो । बिहान घाम चाँडै लाग्दैन । कुहिरोले बस्ती ढाकेको हुन्छ । ओछ्याएको पराल भिजेको, चिसो माटो र भोक तीनैसँग जुध्दै उनीहरू बिहानी कुर्छन् । बिहान उज्यालो हुनासाथ अर्को चिन्ता सुरु हुन्छ, ‘आज चुलो कसरी बाल्ने ? के पकाउने ? के खाने ?’

दिउँसो करिब दुई बजेतिर बस्तीमा सैमुल मुस्लिम भित्रिन्छिन् । नजिकैको झन्डहवाको बजारबाट मागेर ल्याएका सामान बोकेकी हुन्छिन् । झोलाभित्र हेर्दा कुहिन थालेका खुर्सानी र आलु छन् । मुस्किलले आधा किलो बराबरको चामल । ‘बिहान आठ बजेदेखि माग्दै हिँडेर जम्मा गरेको,’ उनी भन्छिन् । दिनभर हिँड्दा पाएको यही हो । सैमुल बस्तीमा पुग्नासाथ उनको परिवारले घेरिहाल्छ । बालबालिकाको नजर उनको हातमा रहेको झोलामै अडिएको हुन्छ । उनले मागेर ल्याएका पकौडी झिकेर सबैलाई बाँड्छिन् । त्यो पकौडी उनीहरूका लागि केवल खाना होइन, दिनभरको आशा हो । पेटभर त हुँदैन, तर भोक केही समय चुप लाग्छ ।

मोहम्मद अहिमको अवस्था पनि फरक छैन । उनको परिवार पनि त्रिपालमुनि नै छ । पानी पर्दा भित्र पस्छ, हावा चल्दा टेन्ट हल्लिन्छ । राति सुत्दा सर्प, मुसा वा अन्य जनावरको डर । “घर भन्नु नै यही हो,” उनी हाँस्न खोज्छन्, तर त्यो हाँसोमा पीडा लुकेको छ ।

समानी अहिमद पनि गरिबीले घेरिएका छन् । पुस्तौंदेखि उनीहरूको आफ्नै नाममा कुनै जग्गा छैन । बस्ने ठाउँ स्थायी छैन । आज यहाँ, भोलि अर्को ठाउँ । करिब दुई हप्ता जति एउटै ठाउँमा बस्छन् । फेरि त्रिपाल बोकेर अर्को ठाउँतर्फ लाग्छन् । काम गर्न उनीहरू इच्छुक छन्, तर काम पाउँदैनन् । सीप छैन, अवसर छैन । मागेर खानेबाहेक अरू विकल्प उनीहरूसँग छैन । तर माग्न जाँदा पनि अहिले सजिलो छैन । पहिलेपहिले केही न केही पाइन्थ्यो, अहिले धेरैले फर्काइदिन्छन् । ‘सबैलाई आफैंलाई गाह्रो छ भन्छन्,’ जफरुद्दीन भन्छन् ।

बालबालिकाको अवस्था झन् दयनीय छ । उनीहरू विद्यालय जाँदैनन् । किताब, कपडा, झोला त परै जाओस्, चप्पलसमेत सबैसँग हुँदैन । चिसो जमिनमा नांगो खुट्टा दौडिरहेका बालबालिका देख्दा पनि कसैको मन पग्लिँदैन । उनीहरूका लागि बाल्यकाल खेल होइन, संघर्ष हो ।

बस्तीमा स्वास्थ्य सुविधा भन्ने केही छैन । बिरामी परे अस्पताल जान पैसा छैन । चिसोले खोकी, ज्वरो, छाती दुख्ने समस्या धेरैमा देखिन्छ । महिलाहरूका लागि झन् कठिन छ । सुरक्षित बसोबास र सरसफाइको अभावले उनीहरूको स्वास्थ्य जोखिममा छ । मगन्त समुदायका यी परिवारहरू राज्यको नजरमा प्रायः देखिँदैनन् । न उनीहरूको तथ्यांक छ, न स्थायी ठेगाना । सहायता वितरण हुँदा पनि उनीहरू छुट्छन् । कम्बल बाँड्दा, राहत दिँदा टेन्टभित्रका यी मानिससम्म पुग्दैन । यही कारण सिंगो बस्तीमा एक थान कम्बल पनि पर्याप्त छैन ।

उनीहरू भन्छन्, राज्यले यदि सीपमूलक तालिम दिइ रोजगारी सिर्जना गरिदिए आफ्ना सन्तानको भविष्य सहज हुन्थ्यो । मागेर होइन, काम गरेर खान पाउँदा आत्मसम्मान बाँच्ने थियो । स्थायी बसोबास र न्यूनतम सुविधा पाए जीवन फेरिन सक्थ्यो । तर अहिलेको यथार्थ कठोर छ । पुसको चिसो रातमा त्रिपालमुनि कँपिरहेका ती परिवारहरूका लागि भोलि पनि आजजस्तै हुनेछ । न कम्बल छ, न निश्चित खाना । सिंगो बस्ती चिसोसँग लडिरहेको छ, र त्यो लडाइँमा उनीहरू एक्ला छन् ।

राष्ट्रिय तथ्यांक कार्यालयको तथ्यांकअनुसार बाँकेमा गरिबी दर २६ दशमलब ९२ प्रतिशत पुगेको छ । जिल्लाको कुल जनसंख्या पाँच लाख ९७ हजार २ सय ८३ रहेको छ । एक लाख २९ हजार २ सय २९ घरधुरी रहेको बाँकेमा गरिब जनसंख्या एक लाख ६० हजार ८ सय १७ रहेको तथ्यांकले देखाएको छ ।