तिब्बती क्षेत्रमा नदी थुनिएर बनेको ताल फुट्दा बुधबार बिहान रसुवाको भोटेकोसी नदीमा आएको भीषण बाढीले टिमुरे बजारदेखि रसुवागढी नाकासम्म ठूलो विनाश मच्चाएको छ।  

बाढीले घर, पसल, सरकारी कार्यालय, प्रहरी चौकी, भन्सार यार्ड, पुल तथा सडक संरचनामा क्षति पुर्‍याएको छ भने ठूलो संख्यामा मानिस सम्पर्कविहीन भएका छन्। बाढीको प्रभाव नुवाकोट, धादिङ हुँदै त्रिशूली नदी आसपासका क्षेत्रमा समेत फैलिएको छ।

विपद्को यो घटनाले नेपालसँग पूर्वसूचना प्रणाली हुँदाहुँदै र चीनतर्फबाट समेत नदी तथा हिमाली क्षेत्रमा जोखिम पहिचान गर्न सक्ने प्रविधि हुँदाहुँदै तिब्बती क्षेत्रमा उत्पन्न विपद्को सूचना नेपालका अधिकारी र जोखिममा रहेका नागरिकसम्म समयमै किन पुग्न सकेन?

प्रारम्भिक विवरणअनुसार रसुवागढीभन्दा करिब २५ किलोमिटर माथि ल्हेन्दे खोलामा हिमपहिरो खसेर नदी थुनिएको र त्यसबाट बनेको ताल फुटेपछि बाढी आएको हुन सक्ने अनुमान गरिएको छ। विपद्विज्ञ डा. वसन्तराज अधिकारीका अनुसार उपलब्ध सीमित सूचना र नेपाल तथा चीनका वैज्ञानिकसँगको छलफलबाट यस्तो प्रारम्भिक निष्कर्ष निकालिएको हो। भूउपग्रहीय दृश्यको थप अध्ययन भइरहेको र घटनाको वास्तविक कारण तथा पानीको अवस्थाबारे थप स्पष्ट हुन बाँकी रहेको उनले बताएका छन्।

जलवायु परिवर्तनविज्ञ अरुणभक्त श्रेष्ठले पनि प्रारम्भिक सूचनाका आधारमा हिमपहिरोका कारण ल्हेन्दे नदी थुनिएर बाढी भोटेकोसीमा आएको हुन सक्ने बताएका छन्। उच्च हिमाली क्षेत्रमा यस्ता आकस्मिक घटना बढ्दै गएको अवस्थामा प्रभावकारी पूर्वसूचना प्रणालीको महत्व झन् बढेको उनको भनाइ छ।

तर समस्या प्रणालीको अस्तित्वमा मात्रै देखिँदैन, सूचना कसरी, कति छिटो र कसलाई पुर्‍याइन्छ भन्ने प्रश्न अझ महत्वपूर्ण बनेको छ।

तीन–चार घण्टाको समय कहाँ गयो?

तिब्बती भूभागमा उत्पन्न भएको बाढीलाई नेपाली भूभागमा आइपुग्न केही घण्टा लागेको हुन सक्ने प्रारम्भिक अनुमान छ। यदि नदी थुनिएको, ताल बनेको वा त्यसको पानी असामान्य रूपमा बढेको सूचना केही समयअघि नै पहिचान भएको थियो भने त्यसको प्रभावको पूर्वानुमान गरेर सीमावर्ती नेपाली बस्ती, सुरक्षा निकाय, भन्सार कार्यालय तथा नदी आसपासका संरचनालाई सतर्क गराउन सकिने अवस्था थियो कि थिएन भन्ने प्रश्न अहिले उठेको छ।

विशेषगरी रसुवागढी–टिमुरे क्षेत्र चीनसँगको प्रमुख व्यापारिक नाका हुनुका साथै भोटेकोसी नदीको प्रत्यक्ष जोखिममा रहेको क्षेत्र हो। त्यहाँ ठूलो संख्यामा सुरक्षाकर्मी, सरकारी कर्मचारी, व्यवसायी, चालक तथा यात्रुहरूको नियमित आवतजावत हुन्छ।

तर टिमुरेमा बाढी आउनुअघि कुनै प्रभावकारी सूचना नपुगेको प्रत्यक्षदर्शीको भनाइ छ।

रसुवा भन्सार कार्यालयका भन्सार अधिकृत राजेन्द्र ढुंगानाका अनुसार बाढी आउनुअघि कार्यालयमा रहेका कर्मचारीलाई कुनै पूर्वसूचना प्राप्त भएको थिएन। उनका अनुसार अचानक भुइँचालो आएजस्तो गरी जमिन हल्लिएपछि बाहिर निस्कँदा माथिबाट ठूलो छालसहित बाढी आएको देखिएको थियो। धुलो र पानीको मुस्लोले केही समय अन्धकारजस्तो अवस्था बनेको र ज्यान जोगाउन जंगलतिर भाग्नुपरेको उनले बताएका छन्।

उनका अनुसार बाढीले टिमुरे बजारका घर, पसल र कार्यालयहरूमा ठूलो क्षति पुर्‍याएको छ। भन्सार यार्डमा रहेका सयौँ विद्युतीय गाडी तथा ट्रकसमेत बगाएको प्रारम्भिक विवरण छ। नेपाल–चीन मितेरी पुलमा ड्युटीमा रहेका कर्मचारीसँग समेत तत्काल सम्पर्क हुन नसकेको उनले बताएका छन्।

यदि यस्तो अवस्थामा केही घण्टाअघि नै जोखिमको सूचना पुगेको भए, कम्तीमा मानिसलाई नदी किनार र जोखिमयुक्त संरचनाबाट हटाउने, सवारीसाधन अन्यत्र सार्ने तथा सुरक्षाकर्मी र सरकारी कार्यालयका कर्मचारीलाई सुरक्षित स्थानमा पठाउने अवसर उपलब्ध हुन सक्थ्यो।

त्यसैले अहिले उठेको प्रश्न केवल ‘पूर्वसूचना प्रणाली थियो कि थिएन?’ भन्ने होइन। प्रश्न हो—पूर्वसूचना उत्पन्न भएपछि त्यसलाई सीमापार तत्काल साझेदारी गर्ने संयन्त्र कति प्रभावकारी छ?

पूर्वसूचना प्रणालीमा मानवीय संवेदना कहाँ हरायो?

पूर्वसूचना प्रणालीको उद्देश्य सूचना उत्पादन गर्नु मात्रै होइन, सम्भावित क्षति हुनुअघि मानिसलाई सुरक्षित स्थानमा पुर्‍याउनु हो।

नेपालमा जल तथा मौसम विज्ञान विभागले जोखिमयुक्त नदीका लागि सूचना तथा चेतावनी जारी गर्ने प्रणाली विकास गरेको छ। तर सीमा पारिबाट उत्पन्न हुने आकस्मिक विपद्का घटनामा राष्ट्रिय पूर्वसूचना प्रणालीको प्रभावकारिता त्यसबेला मात्र देखिन्छ, जब सम्बन्धित देशबाट प्राप्त सूचना तत्काल स्थानीय प्रशासन, सुरक्षा निकाय र नागरिकसम्म पुग्छ।

रसुवाको घटनाले यही कडी कमजोर रहेको संकेत गरेको छ।

जलवायु परिवर्तनविज्ञ श्रेष्ठका अनुसार नेपालसँग उच्च हिमाली क्षेत्रमा भइरहेका सबै गतिविधि तत्काल निगरानी गर्ने पर्याप्त भूगर्भीय तथा सूचना प्रणाली छैन। चीनसँग त्यस्ता क्षेत्रमा निगरानी गर्न सक्ने प्रविधि र संरचना भएकाले नेपाल र चीनबीच यस्ता जोखिमसम्बन्धी सूचना तत्काल आदानप्रदान गर्ने स्थायी संयन्त्र आवश्यक रहेको उनको भनाइ छ।

सीमावर्ती नदीमा हुने विपद्को सूचना राजनीतिक वा प्रशासनिक औपचारिकतामा अड्किने विषय होइन। केही मिनेटको सूचना र केही घण्टाको अग्रिम चेतावनीबीच सयौँ मानिसको जीवनको अन्तर हुन सक्छ।

त्यसैले रसुवाको घटनापछि नेपाल–चीनबीच सीमापार पूर्वसूचना प्रणाली, जल तथा मौसमसम्बन्धी तथ्यांक आदानप्रदान र आकस्मिक सम्पर्क संयन्त्रको पुनरावलोकन अपरिहार्य देखिएको छ।

टिमुरेमा विनाश, प्रहरी चौकीसमेत बगे

रसुवामा बाढीबाट तीनवटा प्रहरी चौकी प्रभावित भएका छन्। प्रहरी प्रधान कार्यालयका अनुसार रसुवागढी गाउँपालिका–२ स्थित इलाका प्रहरी कार्यालय टिमुरे, प्रहरी चौकी रसुवागढी र स्याफ्रुबेसी प्रहरी चौकीमा क्षति पुगेको छ। टिमुरेस्थित इलाका प्रहरी कार्यालय नै बाढीले बगाएको प्रारम्भिक विवरण छ।

बुधबार बिहानसम्मको प्रारम्भिक विवरणअनुसार तीन स्थानमा कार्यरत ४३ प्रहरीमध्ये १७ जना सम्पर्कमा आएका थिए भने २६ जना सम्पर्कविहीन थिए। टिमुरेमा कार्यरत २५ प्रहरीमध्ये १२ जना सम्पर्कमा आएका र १३ जना सम्पर्कविहीन रहेको, रसुवागढी प्रहरी चौकीका नौमध्ये एक जना सम्पर्कमा आएको र आठ जना सम्पर्कविहीन रहेको तथा स्याफ्रुबेसीका नौमध्ये चार जना सम्पर्कमा आएको र पाँच जना सम्पर्कविहीन रहेको प्रहरीले जनाएको छ।

यस्ता विवरण निरन्तर अद्यावधिक भइरहेका छन् र खोजी तथा उद्धार अभियान जारी छ।

त्रिशूलीसम्म फैलियो जोखिम

भोटेकोसीमा आएको बाढीको असर त्रिशूली नदीमा समेत परेको छ। नुवाकोटको त्रिशूली बजार, ढुंगे बजार, देवीघाट, बेत्रावती र टुप्चेलगायत क्षेत्रमा बाढीको प्रभाव देखिएको छ। नुवाकोट कारागारमा समेत पानी पसेको प्रारम्भिक जानकारी छ।

विभिन्न पुलमा क्षति पुगेको र धादिङको पृथ्वीराजमार्गअन्तर्गत महेशखोलामा डुबान भएको बताइएको छ। बाढीको बहाव गल्छी गाउँपालिका–२ मलेखुसम्म पुगेको प्रहरीले जनाएको छ। जलविद्युत् आयोजनामा भएको क्षतिको पूर्ण विवरण भने अझै यकिन भइसकेको छैन।

यसले रसुवामा सुरु भएको विपद् तत्कालै एउटा जिल्लाको सीमाभित्र सीमित नहुने र नदीको तल्लो तटीय क्षेत्रमा समेत व्यापक जोखिम सिर्जना गर्ने तथ्य स्पष्ट पारेको छ।

जोखिम अझै टरेको छैन

सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा, खतरा समाप्त भइसकेको छैन।

चीनतर्फबाट प्राप्त पछिल्लो सूचनाअनुसार नदी थुनिएको स्थानमा बनेको ताल पूर्ण रूपमा नखुलेका कारण भोटेकोसी र त्रिशूली नदी आसपासको जोखिम अझै कायम रहेको छ।

जल तथा मौसम विज्ञान विभागले भदौ १० गते दिउँसो १:३० बजे अत्यन्त जरुरी सूचना जारी गर्दै अर्को सूचना जारी नभएसम्म भोटेकोसी र त्रिशूली नदी आसपासका बासिन्दालाई नदीबाट टाढा सुरक्षित स्थानमा रहन आग्रह गरेको छ। विभागले तल्लो तटीय क्षेत्रमा थप जोखिम हुन सक्ने भन्दै नदी आसपास अनावश्यक आवतजावत नगर्न र सुरक्षित स्थानमा बस्न अनुरोध गरेको छ।

यसको अर्थ बाढीको पहिलो झट्का बित्दैमा जोखिम सकिएको छैन। नदीमा पानीको बहाव, माथिल्लो क्षेत्रमा बाँधिएको पानीको अवस्था र सम्भावित थप पानीको निकासबारे निरन्तर निगरानी आवश्यक छ।

उद्धारमा सेना, प्रहरी र सशस्त्र प्रहरी परिचालन

सरकारले प्रभावित क्षेत्रमा नेपाली सेना, नेपाल प्रहरी र सशस्त्र प्रहरी बल परिचालन गरेर खोजी तथा उद्धार कार्यलाई तीव्रता दिएको छ। त्रिशूली बाढीमा परी घाइते भएका तीन जनालाई नेपाली सेनाको हेलिकप्टरमार्फत उद्धार गरिएको छ। उनीहरूको काठमाडौंस्थित महाराजगञ्जस्थित शिक्षण अस्पतालमा उपचार भइरहेको छ। अस्पतालका सहायक निर्देशक डा. पवन आचार्यका अनुसार घाइतेमध्ये एक जनाको अवस्था सामान्य र दुई जनाको अवस्था गम्भीर छ।

प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहले पनि रसुवा, नुवाकोट, धादिङ, गोरखा र चितवनका संघीय सांसदसँग प्रभावित क्षेत्रको अवस्था, क्षति, उद्धार तथा राहतबारे छलफल गरेका छन्। यसअघि उनले विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन राष्ट्रिय परिषद्को बैठक बोलाएर प्रभावित क्षेत्रको पछिल्लो अवस्थाबारे जानकारी लिएका थिए।

प्रधानमन्त्रीले तल्लो तटीय क्षेत्रमा थप सतर्कता अपनाउन र विस्थापित नागरिकलाई तत्काल सुरक्षित स्थानमा सार्न निर्देशन दिएको सरकारको भनाइ छ।

राहतभन्दा पहिले जीवन जोगाउने चुनौती

अहिले प्रभावित क्षेत्रमा राहत सामग्री पुर्‍याउनुका साथै सम्पर्कविहीनहरूको खोजी, घाइतेको उद्धार र विस्थापितलाई सुरक्षित स्थानमा सार्नु तत्कालको प्राथमिकता हो। तर नदीको जोखिम अझै कायम रहेकाले उद्धारमा खटिएका टोली र स्थानीय बासिन्दाले समेत उच्च सावधानी अपनाउनुपर्ने अवस्था छ।

बाढीले सडक, पुल र सञ्चार संरचनामा क्षति पुर्‍याएको अवस्थामा प्रभावित क्षेत्रको यकिन विवरण संकलन गर्नसमेत कठिनाइ भइरहेको छ। त्यसैले क्षतिको पूर्ण मूल्यांकन हुन अझै समय लाग्ने देखिन्छ।

रसुवाको विपद्ले नेपालमा पूर्वसूचना प्रणाली केवल उपकरण, सर्भर र सूचना जारी गर्ने प्रणाली मात्र होइन त्यो अन्ततः मानिसको ज्यान जोगाउने संयन्त्र हो र त्यसै गरी परिचालन गर्नुपर्छ भन्ने सन्देश दिएको छ।

नेपाल र चीनबीच हिमाली क्षेत्रमा हुने बाढी, हिमपहिरो, नदी थुनिने घटना तथा आकस्मिक ताल फुट्ने जोखिमबारे सूचना आदानप्रदानको व्यवस्था भए पनि त्यो सूचना व्यवहारमा कति छिटो र प्रभावकारी रूपमा सीमापार पुग्छ भन्ने प्रश्नको उत्तर अब खोजिनुपर्छ।

ल्हेन्दे खोलामा नदी थुनिएको घटना पहिचान भएको थियो भने त्यसको सूचना नेपालतर्फ आउन किन ढिला भयो? सूचना उपलब्ध थिएन भने चीनतर्फको निगरानी प्रणालीबाट नेपालले के अपेक्षा गर्न सक्छ? सूचना थियो भने कुन तहमा रोकियो? र नेपालतर्फ प्राप्त भएको भए स्थानीय प्रशासन तथा जोखिममा रहेका नागरिकलाई किन समयमै सचेत गराउन सकिएन?

किनकि पूर्वसूचना समयमा नपुग्दा पूर्वसूचना प्रणालीको प्राविधिक क्षमता जतिसुकै बलियो भए पनि त्यसको मानवीय उपयोगिता शून्य हुन सक्छ।

रसुवाको टिमुरेमा मानिसहरूले बाढी आएको थाहा पाउँदा भागेर ज्यान जोगाउनुपर्ने अवस्था आयो। यदि केही घण्टाअघि जोखिमको विश्वसनीय सूचना पुगेको भए कति मानिस सुरक्षित स्थानमा पुग्न सक्थे भन्ने प्रश्नको गणित अब गर्न सकिँदैन। समयमै चेतावनी पाएको भए जनधनको क्षति कम गर्न सकिने सम्भावना थियो।

अबको प्राथमिकता राहत र उद्धारसँगै यही प्रश्नको जवाफ खोज्नु पनि हो।

बाढीको पानी घट्ला, क्षतिको पुनर्निर्माण होला। तर पूर्वसूचना प्रणाली किन असफल भयो भन्ने प्रश्नको जवाफ नखोजिए अर्को विपद्मा पनि यही त्रासदी दोहोरिन सक्छ।

यसबीच सरकारले रसुवा, नुवाकोट, धादिङ, गोरखा र चितवनका भोटेकोसी तथा त्रिशूली नदी तटीय क्षेत्रका बासिन्दालाई नदी किनारमा नजान, अनावश्यक आवतजावत नगर्न र स्थानीय प्रशासन तथा आधिकारिक निकायका सूचना पालना गर्न आग्रह गरेको छ। प्रहरीले पनि अपुष्ट सूचना तथा कृत्रिम बुद्धिमत्ताबाट निर्मित भ्रामक सामग्री सामाजिक सञ्जालमा नफैलाउन आग्रह गरेको छ।

अहिले पनि जोखिम कायमै छ। त्यसैले उद्धार र राहतको पर्खाइभन्दा पहिले सुरक्षित स्थानमा पुग्नु नै सबैभन्दा ठूलो सावधानी हो।