मानव सभ्यताको इतिहासलाई नियाल्ने हो भने एउटा सत्य स्पष्ट देखिन्छ– प्रकृतिसँग सुमधुर सम्बन्ध कायम रहेका समाजहरू दीर्घकालसम्म समृद्ध र सन्तुलित बने, जबकि प्रकृतिको दोहनलाई विकासको मापदण्ड बनाउने सभ्यताहरू अन्ततः अनेकौं संकटको सामना गर्न बाध्य भए।

आज विश्वले भोगिरहेको जलवायु परिवर्तन, माटोको उर्वराशक्ति ह्रास, खानेपानीका स्रोतहरूको प्रदूषण, वन विनाश, जैविक विविधताको क्षय तथा मानिसमा बढ्दो दीर्घरोगका घटनाले यही सत्यलाई पुनः पुष्टि गरेका छन्। उत्पादन बढाउने नाममा रासायनिक मल र विषादीको अत्यधिक प्रयोगले तत्काल केही उपलब्धि दिलाए पनि त्यसको मूल्य अहिले सम्पूर्ण मानव जातिले तिर्न थालेको छ। यसैकारण आज संसारभरि पुनः प्रकृतिमैत्री कृषि प्रणालीको खोजी भइरहेको छ, जसलाई जैविक खेतीका नामले चिनिन्छ। जैविक खेती भन्नाले रासायनिक मल, रासायनिक विषादि, कृत्रिम वृद्धि प्रवर्धक तथा प्रकृतिको स्वाभाविक चक्रलाई बाधा पुर्‍याउने पदार्थको प्रयोग नगरी गोठेमल, कम्पोस्ट मल, हरियो मल, जैविक कीटनियन्त्रण, बाली चक्र, मिश्रित खेती, स्थानीय बिउ तथा प्राकृतिक प्रक्रियाको सहायताले गरिने दिगो कृषि प्रणालीलाई बुझिन्छ। यसको उद्देश्य केवल अन्न उत्पादन गर्नु मात्र होइन, माटोको जीवन जोगाउनु, पानीको शुद्धता कायम राख्नु, वातावरणको सन्तुलन संरक्षण गर्नु तथा मानिसलाई स्वस्थ र पोषणयुक्त खाद्य उपलब्ध गराउनु हो। सरल शब्दमा भन्नुपर्दा जैविक खेती प्रकृतिसँग प्रतिस्पर्धा होइन, प्रकृतिसँग सहकार्य गर्ने जीवनपद्धति हो। विज्ञानले पनि आज यही सत्यलाई स्वीकार गरेको छ।

नेपालका लागि जैविक खेती कुनै नयाँ अवधारणा होइन। केही दशकअघिसम्म नेपाली किसानले गोठेमल, खरानी, पातपतिंगर, पशुपालन र स्थानीय बिउका आधारमा खेती गर्थे। खेतमा मौरी गुनगुनाउँथे, चराचुरुंगी स्वतन्त्र रूपमा विचरण गर्थे, केंचुवाले माटोलाई उर्वर बनाइरहेका हुन्थे र खोलानालाको पानी स्वच्छ रहन्थ्यो। जैविक खेती सफल बनाउन सबैभन्दा आवश्यक आधार स्वस्थ माटो हो। माटो निर्जीव पदार्थको थुप्रो होइन, यो असंख्य सूक्ष्मजीव, केंचुवा, जैविक पदार्थ र प्राकृतिक पोषणचक्रले बनेको जीवित संसार हो। जब माटो जीवित रहन्छ, तब बोटबिरुवाले आवश्यक पोषण सहज रूपमा प्राप्त गर्छन्। त्यसैले गोठेमल, कम्पोस्ट मल, हरियो मल, बाली चक्र, मिश्रित खेती, वर्षाको पानी संरक्षण, प्राकृतिक रूपमा किराको नियन्त्रण तथा पशुपालनसँग जोडिएको कृषि प्रणाली जैविक खेतीका आधारस्तम्भ हुन्।  

हावापानीका दृष्टिले नेपाल संसारकै भाग्यमानी राष्ट्रमध्ये एक हो। दक्षिणको उष्ण तराईदेखि उत्तरको हिमाली भूभागसम्मको विविध वातावरणले एउटै देशभित्र असंख्य प्रकारका बाली उत्पादन गर्ने क्षमता दिएको छ। धान, गहुँ, मकै, कोदो, फापर, जौ, आलु, सुन्तला, कागती, स्याउ, किवी, कफी, चिया, अलैंची, अदुवा, बेसार, जडीबुटी र सयौं प्रकारका फलफूल तथा तरकारी नेपालका विभिन्न भूभागमा उत्पादन गर्न सकिन्छ। यस्तो जैविक विविधता विश्वका थोरै राष्ट्रमा मात्र पाइन्छ। यही कारण नेपाललाई प्राकृतिक रूपमा जैविक खेतीका लागि अत्यन्त उपयुक्त मुलुक मानिन्छ।

विश्व बजारमा विषादीरहित खाद्यवस्तुको माग निरन्तर बढिरहेको छ। स्वास्थ्यप्रति सचेत उपभोक्ताहरू सुरक्षित अन्न, फलफूल, तरकारी, चिया, कफी, मह, जडीबुटी र मसलाका लागि सामान्य उत्पादनभन्दा बढी मूल्य तिर्न तयार छन्।

नेपालका हिमाली जडीबुटी, इलामको चिया, गुल्मीको कफी, पूर्वका अलैंची, अदुवा, बेसार, जुम्लाको स्याउ तथा उच्च पहाडी क्षेत्रमा उत्पादन हुने सिमी, फापर र कोदो विश्व बजारमा विशेष पहिचान बनाउन सक्ने क्षमता राख्छन्। यी उत्पादनलाई एउटै राष्ट्रिय पहिचानका साथ विश्वसामु प्रस्तुत गर्न सकियो भने कृषिले नेपालको अर्थतन्त्रमा नयाँ सम्भावना सिर्जना गर्न सक्छ। नेपालमा अझै पनि ठुलो जनसंख्या कृषि पेसामा आश्रित छ। तर बढ्दो उत्पादन लागत, रासायनिक मलको अभाव, बजारको अनिश्चितता र न्यून आम्दानीका कारण किसान निराश बन्दै गएका छन्। हजारौं युवा रोजगारीको खोजीमा बिदेसिन बाध्य छन्।

हाम्रो पूर्वीय दर्शनले पृथ्वीलाई केवल माटोको डल्लो मानेको छैन, उसलाई माता मानेको छ। अथर्ववेदमा भनिएको छ– ‘माता भूमिः पुत्रोऽहं पृथिव्याः’, अर्थात् पृथ्वी मेरी आमा हुन् र म पृथ्वीको सन्तान हुँ। जसरी कुनै सन्तानले आफ्नी आमालाई विष दिन सक्दैन, त्यसरी नै हामीले जीवन दिने माटोलाई पनि विषाक्त बनाउने अधिकार राख्दैनौं। यही सन्देश आजको जैविक खेतीको मूल दर्शन हो। विज्ञानले प्रमाणित गरेको सत्यलाई हाम्रो सभ्यताले हजारौं वर्षअघि नै जीवनमूल्यका रूपमा स्वीकार गरिसकेको थियो।

आज हामीले गर्नुपर्ने निर्णय केवल खेतीको तरिका परिवर्तन गर्नु होइन, विकासलाई हेर्ने दृष्टिकोण परिवर्तन गर्नु हो। उत्पादनको परिमाण मात्र होइन, उत्पादनको गुणस्तर, तत्कालको लाभ मात्र होइन, भावी पुस्ताको सुरक्षा, व्यक्तिगत स्वार्थ मात्र होइन, प्रकृति र समाजको हितलाई पनि समान महŒव दिन सक्यौं भने नेपाल जैविक कृषिमा विश्वकै उदाहरण बन्न सक्छ।

मानिसको शरीर जति स्वस्थ भोजनमा निर्भर हुन्छ, त्यति नै स्वस्थ भोजन स्वस्थ माटोमा निर्भर हुन्छ। त्यसैले जैविक खेती केवल कृषि प्रणाली होइन, स्वस्थ समाज निर्माणको आधार हो। आज विश्वभरि क्यान्सर, मधुमेह, उच्च रक्तचाप, हार्मोनसम्बन्धी समस्या तथा विभिन्न दीर्घरोगको वृद्धि हुनुका धेरै कारणमध्ये असुरक्षित खाद्य पदार्थको सेवन पनि एक महत्त्वपूर्ण कारण मानिएको छ।

 रासायनिक विषादीका अवशेष अन्न, फलफूल र तरकारीमार्फत मानव शरीरमा प्रवेश गर्दा त्यसको असर तुरुन्तै नदेखिए पनि दीर्घकालमा स्वास्थ्यमा गम्भीर प्रभाव पर्न सक्छ। यसका विपरीत, जैविक रूपमा उत्पादन गरिएका खाद्य पदार्थमा यस्ता अवशेष न्यून हुने भएकाले ती तुलनात्मक रूपमा सुरक्षित मानिन्छन्। यही कारण विकसित देशका उपभोक्ताहरू अहिले स्वादभन्दा पनि सुरक्षित र पोषणयुक्त भोजनलाई प्राथमिकता दिन थालेका छन्।

जैविक खेतीको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष वातावरण संरक्षण हो। जब खेतमा अत्यधिक रासायनिक मल प्रयोग गरिन्छ, त्यसको एक भाग बिरुवाले उपयोग गरे पनि बाँकी पदार्थ वर्षाको पानीसँगै नदी, ताल र भूमिगत जलस्रोतमा पुग्छ। यसले पानीको गुणस्तरमा असर पार्छ र जलचर जीवलाई पनि हानि पुर्‍याउँछ।

नेपालका लागि जैविक खेती आर्थिक समृद्धिको नयाँ आधार पनि बन्न सक्छ। हिमाल, पहाड र तराईका फरक–फरक हावापानीले यहाँ उत्पादन हुने कृषि वस्तुलाई विशेषता प्रदान गरेका छन्। हिमाली जडीबुटी, अलैंची, अदुवा, बेसार, मह, चिया, कफी, स्याउ, सुन्तला, किवी, फापर, कोदो तथा स्थानीय जातका फलफूल र तरकारी विश्व बजारमा उच्च मूल्यमा बिक्री हुन सक्ने सम्भावना बोकेका छन्।

उत्पादनदेखि प्रशोधन, गुणस्तर परीक्षण, प्याकेजिङ र निर्यातसम्मको शृंखला व्यवस्थित गर्न सकियो भने नेपाली किसानले अहिलेभन्दा धेरै गुणा बढी आम्दानी गर्न सक्छन्। यसले वैदेशिक मुद्रा आर्जन मात्र होइन, ग्रामीण अर्थतन्त्रलाई पनि सुदृढ बनाउनेछ। तर यति ठुलो सम्भावना हुँदाहुँदै पनि नेपालले अझै अपेक्षित उपलब्धि हासिल गर्न सकेको छैन।  

जैविक उत्पादनको प्रमाणीकरण प्रक्रिया पनि सरल, सहज र किसानमैत्री बन्न आवश्यक छ। राज्यले स्थानीय तहदेखि राष्ट्रिय स्तरसम्म जैविक कृषि प्रवर्धनलाई प्राथमिकतामा राख्नुपर्छ। विद्यालयमा कृषि शिक्षालाई व्यवहारसँग जोड्नु, विश्वविद्यालयमा अनुसन्धानलाई प्रोत्साहन गर्नु, किसानलाई नियमित तालिम उपलब्ध गराउनु तथा सहकारी संस्थामार्फत उत्पादन र बजारीकरणलाई सुदृढ बनाउनु आजको आवश्यकता हो।

नेपालले केही जिल्लालाई क्रमशः पूर्ण जैविक कृषि क्षेत्रका रूपमा विकास गर्ने नीति अवलम्बन गर्न सक्छ। प्रत्येक स्थानीय तहमा कम्पोस्ट मल उत्पादन केन्द्र स्थापना गर्ने, गोठेमल व्यवस्थापनलाई प्रोत्साहन गर्ने, सामुदायिक नर्सरी स्थापना गर्ने, वर्षाको पानी संकलन गर्ने तथा स्थानीय बिउ संरक्षण गर्ने कार्यक्रमलाई राष्ट्रिय अभियानका रूपमा सञ्चालन गर्न सकिन्छ।  

कल्पना गरौं, केही वर्षपछि नेपालको कुनै गाउँमा बिहानको पहिलो किरणसँगै किसान आफ्नै खेतमा मुस्कुराउँदै पुगेका छन्। खेतमा विषादीको गन्ध छैन, माटोको सुगन्ध छ। चराचुरुंगीको चिरबिराहट सुनिन्छ, मौरीहरू फूलमा रमाइरहेका छन्, खोलाको पानी स्वच्छ छ, बालबालिकाले आफ्नै बारीमा फलाएको तरकारी निसंकोच खाइरहेका छन्। किसान आफ्नो उत्पादनको उचित मूल्य पाएर सन्तुष्ट छन्। युवाहरू रोजगारीको खोजीमा बिदेसिनु परेको छैन, उनीहरू आफ्नै गाउँमा आधुनिक ज्ञान र परम्परागत सिपको समन्वय गर्दै उद्यम गरिरहेका छन्। यही दृश्य समृद्ध नेपालको वास्तविक चित्र हुन सक्छ।

हामीले सम्झनुपर्छ– माटो केवल आजको पुस्ताको सम्पत्ति होइन, भोलिका सन्तानको धरोहर हो। हामीले उर्वर माटो, स्वच्छ पानी, शुद्ध हावा र स्वस्थ अन्न उनीहरूका लागि सुरक्षित राख्नुपर्छ। हामीले आज अल्पकालीन लाभका लागि माटोलाई विषाक्त बनायौं भने भावी पुस्ताले त्यसको मूल्य चुकाउनुपर्नेछ। आजैदेखि जैविक खेतीलाई राष्ट्रिय अभियानका रूपमा अघि बढायौं भने हामी केवल अन्न उत्पादन गर्ने छैनौं, स्वस्थ नागरिक, स्वच्छ वातावरण, बलियो अर्थतन्त्र र दिगो भविष्य निर्माण गर्नेछौं।