नेपाल केवल एउटा देश मात्र नभएर सम्भावनाको विशाल भूगोल हो। विश्व मानचित्रमा क्षेत्रफलका हिसाबले सानो देखिए पनि प्राकृतिक सम्पदा, सांस्कृतिक विविधता र मानवीय मूल्यका आधारमा नेपाल विश्वकै समृद्ध मुलुकमध्ये एक हो। प्रकृतिले दिएको अनुपम पहिचान, सगरमाथाको उचाइ र बुद्धको जन्मस्थल लुम्बिनीजस्ता सम्पदाहरूले नेपाललाई विश्व सभ्यताको जीवित केन्द्र बनाएका छन्।

यति धेरै स्रोत र साधन हुँदाहुँदै पनि हामीले अपेक्षित प्रगति गर्न सकेका छैनौं। यसको मुख्य कारण सम्भावनाको कमी होइन, सही दिशा, स्पष्ट नीति र दृढ कार्यान्वयनको अभाव हो। अबको नेपालले आफ्नो समृद्धिको ढोका खोल्न सूचना प्रविधि, पर्यटन र ऊर्जा क्षेत्रलाई एकीकृत गर्दै युवा तथा महिला शक्तिलाई परिचालन गर्नुपर्ने बेला आएको छ। आजको डिजिटल युगमा सूचना प्रविधि विकासको केन्द्रविन्दु बनेको छ।

नेपाल अहिले सूचना प्रविधिको विश्व प्रतिस्पर्धामा प्रारम्भिक चरणमै भए पनि यहाँका युवाहरूले सफ्टवेयर विकास, डिजिटल सेवा निर्यात र अनलाइन उद्यममार्फत आफ्नो क्षमता प्रमाणित गरिसकेका छन्। भविष्यको अर्थतन्त्र डिजिटल अर्थतन्त्र नै हो भन्ने तथ्यलाई आत्मसात गर्दै सरकारले सूचना प्रविधिलाई राष्ट्रिय प्राथमिकतामा राख्नुपर्छ।

हाम्रो शिक्षा प्रणालीलाई व्यावहारिक र प्रविधिमैत्री बनाउँदै डिजिटल पूर्वाधारमा लगानी बढाउनु आवश्यक छ। यदि हामीले सूचना प्रविधिलाई कृषि, ऊर्जा र उद्योगसँग जोड्न सक्यौं भने विकासको गति धेरै गुणा बढ्नेछ। यसका लागि साइबर सुरक्षाको प्रत्याभूति र नवप्रवर्तनमा लाग्ने युवाहरूलाई नीतिगत सहजता प्रदान गर्नु आजको प्रमुख आवश्यकता हो।

पर्यटन नेपालको बलियो आर्थिक मेरुदण्ड हो। हिमाल, पहाड र तराईको प्राकृतिक सौन्दर्यदेखि धार्मिक र सांस्कृतिक विविधतासम्मले नेपाललाई ‘एकपटक पुग्नैपर्ने गन्तव्य’ बनाएका छन् तर पूर्वाधारको अभाव, कमजोर प्रचारप्रसार र सेवाको गुणस्तरमा कमीले गर्दा हामीले यसबाट पर्याप्त लाभ लिन सकेका छैनौं।

अब पर्यटनलाई केवल घुमघामको विषय मात्र नबनाई रणनीतिक उद्योगका रूपमा विकास गर्नुपर्छ। नयाँ र अपरिचित गन्तव्यहरूको डिजिटल ब्रान्डिङ गर्ने, स्थानीय उत्पादनलाई पर्यटनसँग जोड्ने र युवाहरूलाई पर्यटन उद्यमीका रूपमा अगाडि बढाउने नीति लिनुपर्छ। नेपाल केवल हेर्ने ठाउँ मात्र नभएर अनुभव र महसुस गर्ने देश हो भन्ने सन्देश विश्व बजारमा पुर्‍याउनुपर्छ। त्यस्तै, नेपालको समृद्धिको अर्को मुख्य साँचो जलस्रोत र ऊर्जामा छ। जीवाश्म इन्धनबाट विश्व हरित ऊर्जातर्फ मोडिएको वर्तमान समयमा नेपालसँग स्वच्छ ऊर्जाको ठुलो सम्भावना छ।

लोडसेडिङको अन्धकारबाट मुक्त भएर अहिले हामी विद्युत् निर्यातको चरणमा पुग्नु सुखद पक्ष हो तर अझै पनि प्रसारण लाइनको समस्या र नीतिगत अस्थिरता कायम छन्। ऊर्जालाई केवल बिजुली बेच्ने माध्यमका रूपमा मात्र नहेरी औद्योगिकीकरण, विद्युतीय यातायात र हाइड्रोजन ऊर्जाको आधारका रूपमा विकास गर्नुपर्छ। छिमेकी मुलुकहरूसँग बलियो ऊर्जा कूटनीति गर्दै जलाशययुक्त आयोजना र सौर्य ऊर्जाको मिश्रणबाट ऊर्जा सुरक्षा सुनिश्चित गर्नु अनिवार्य छ। ऊर्जाले नै कृषिमा सिँचाइ र उद्योगमा रोजगारी सिर्जना गरी व्यापार घाटा कम गर्न मद्दत गर्नेछ।

कुनै पनि देशको वास्तविक परिवर्तन त्यहाँको युवा शक्ति र महिला शक्तिको सक्रिय परिचालनबिना सम्भव हुँदैन। नेपालको सन्दर्भमा हेर्ने हो भने आजको सबैभन्दा ठुलो चुनौती लाखौं युवाहरू अवसरको खोजीमा बिदेसिनु हो। यो अवस्थाले देशको उत्पादन प्रणाली कमजोर बनाएको छ र दीर्घकालीन विकासमा बाधा पुर्‍याएको छ। त्यसैले अब आवश्यक छ ‘जागिर खोज्ने होइन, रोजगार सिर्जना गर्ने’ मानसिकताको विकास।

युवालाई सानै उमेरदेखि आत्मनिर्भर बन्न प्रेरित गर्नुपर्छ। विद्यालय तहदेखि नै उद्यमशीलतासम्बन्धी शिक्षा दिनु आवश्यक छ, जसले उनीहरूलाई सिप, सोच र आत्मविश्वास प्रदान गर्छ। साथै धितोबिना नै सरल र सहुलियतपूर्ण ऋणको व्यवस्था गरी स्टार्टअप संस्कृतिलाई प्रोत्साहन गर्नुपर्छ, ताकि नयाँ सोच भएका युवाले आफ्नै देशमा अवसर सिर्जना गर्न सकून्।

नेपाली महिलाको भूमिकालाई अझ सशक्त बनाउन अत्यन्त आवश्यक छ। आज पनि ठुलो संख्यामा महिलाहरू घरको सीमाभित्र सीमित छन्, जबकि उनीहरूमा अपार क्षमता र सिप रहेको छ। महिलालाई उद्यमशीलता र नेतृत्वमा ल्याउन विशेष नीति, सहुलियत र तालिमको व्यवस्था गर्नुपर्छ। उनीहरूलाई डिजिटल साक्षरता र अनलाइन बजारमा पहुँच दिन सकियो भने घरमै बसेर पनि व्यवसाय सञ्चालन गर्न सकिन्छ। यसले महिलाको आर्थिक अवस्था मात्र सुधार गर्दैन, परिवार र समाजलाई पनि बलियो बनाउँछ। वास्तवमा महिला सशक्तीकरण भनेको राष्ट्र सशक्तीकरणको आधार हो।

नेपालको समग्र विकासका लागि विभिन्न क्षेत्रलाई सन्तुलित रूपमा अघि बढाउन आवश्यक छ । सूचना प्रविधिको क्षेत्रमा डिजिटल पूर्वाधार विकास र व्यावहारिक शिक्षामा जोड दिनुपर्छ, जसले डिजिटल अर्थतन्त्रको विकास र सेवा निर्यात बढाउन मद्दत गर्छ। पर्यटन क्षेत्रमा पूर्वाधार सुधार र प्रभावकारी डिजिटल ब्रान्डिङ आवश्यक छ, जसबाट विदेशी मुद्रा आर्जन हुनुका साथै स्थानीय स्तरमै रोजगारी सिर्जना हुन्छ। ऊर्जा क्षेत्रमा प्रसारण लाइन विस्तार र जलाशययुक्त आयोजना निर्माणमा ध्यान दिनुपर्छ, जसले ऊर्जा सुरक्षा सुनिश्चित गर्दै औद्योगिक विकासको आधार तयार गर्छ।

यी सबै क्षेत्रको केन्द्रमा भने जनशक्ति नै पर्छ। विशेषगरी युवा उद्यमशीलता र महिला सशक्तीकरणलाई प्राथमिकतामा राख्न सके मात्र आत्मनिर्भर र दिगो विकास सम्भव हुन्छ। अबको बाटो भनेको आफ्नै माटो, आफ्नै स्रोत र आफ्नै जनशक्तिलाई आधुनिक प्रविधिसँग जोडेर अगाडि बढ्नु हो। यदि स्पष्ट नीति, सही योजना र दृढ कार्यान्वयन हुन सक्यो भने नेपालले छिट्टै समृद्धिको दिशामा ठुलो फड्को मार्न सक्छ। सम्भावनालाई व्यवहारमा उतार्ने र देशलाई समृद्धिको नयाँ उचाइमा पुर्‍याउने समय आएको छ।