‘राहदानी नभएकाहरू नालीबाट सहर छिर्थे’

शुक्रबार, ११ फागुन २०७४, १२ : २९ नागरिक

हरिराम जोशीको परिचय धेरै छ– इतिहासकार, संस्कृतिविद्, मुद्रा विशेषज्ञ, पुरात्वविद्, अन्वेषक लगायत । १९९२ सालमा जन्मेका हरिराम सानैदेखि नयाँ–नयाँ विषयमा खोजिनिती गर्न रुचाउँथे । विभिन्न विधाका २८ भन्दा बढी पुस्तक लेखिसकेका र २८ वर्ष निजामती सेवामा बिताएका उनले किताबखाना, केशर पुस्तकालय, पुरातत्व विभाग, सामान्य प्रशासन, परराष्ट्र, सञ्चार, अञ्चलाधीश कार्यालय, आर्मी हेडक्वार्टर हुँदै रक्षा मन्त्रालयमा समेत काम गरे । ०५० सालमा अवकाश पाएपछि उनी उपनिषद्, वेद, मनुस्मृति, त्रिपिटक, पुराण, वैदिक कोश र पौराणिक आख्यानबारे अध्ययन गर्दै आइरहेका छन् । उनीसँग ६ दशकअघिको काठमाडौंं उपत्यकाबारे शिवहरि घिमिरेले गरेको कुराकानीको सम्पादित अंश :
हरिराम जोशी, संस्कृतिविद्
पहिलेका मानिसमा पुरानो धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्परा यथावत राख्नुपर्छ, तीनलाई जोगाउनुपर्छ, कसैगरी मास्न दिनुहुन्न भन्ने मानसिकता थियो । संस्कृति र पर्वप्रति मानिस निकै कटिबद्ध थिए । यो आजभन्दा करिब ६० वर्ष पहिलेको कुरा हो । अहिले पश्चिमीकरण भनौँ वा आधुनिकताको उपज भनौँ, मानिसमा धर्म र संस्कृतिप्रतिको लगाव र माया घट्दै गएको छ । धार्मिक र सांस्कृतिक परम्परालाई जोगाउनुपर्छ र चिरस्थायी राख्नुपर्छ भन्ने सोच हट्दै गएको छ।

पहिले र अहिलेका मानिसको मनोभावना र आकांक्षा पनि धेरै नै फरक भइसकेको छ । पहिले–पहिले तीज पर्वको महिमा र परम्परा बेग्लै हुन्थ्यो । विवाहित महिलाका लागि माइत जाने अवसरका रूपमा तीजलाई लिइन्थ्यो । तीजबाहेक अरु दिन माइत गएर महिला राम्ररी बस्न पाउँदैनथे । नेवार समुदायमा भने यसको प्रभाव अलि कम थियो । काँठ क्षेत्र वा अरु ठाउँमा तीजको बेग्लै रौनकता छाएको हुन्थ्यो।

महिलाहरू सबैभन्दा बढी खुसी पनि तीजमै हुन्थे । आमालाई सम्झेर गीत गाउँथे । अहिले तीजको महत्व र मान्यता घटेको छ । संस्कृति मान्ने नाममा रमिता देखाउने र फिल्मी गीत बजाएर तीज मनाउने विकृति समाजमा भित्रिएको छ । मनाउनुपर्छ भन्ने सोचले मात्रै तीज वा यस्तै महत्व बोकेका अन्य पर्व मनाइरहेको पाइन्छ । त्यसैले त अहिले नाम मात्रैको संस्कृति देखिएको छ । अहिलेका मानिसमा संस्कृतिप्रतिको आत्मीयता र लगाव घट्दै गएको छ । पहिले–पहिले तीजको दिन पशुपतिमा महिला मात्रै हुन्थे । अहिले पुरुष पनि घचेटाघचेट गर्दै लाइन लागेको देखिन्छ । यसरी पनि थाहा हुन्छ, हाम्रो समाज कता जाँदै छ भनेर ।२०१० सालभन्दा पहिले उपत्यकामा बाटोघाटो पनि फरक थियो । मुख्य सडकको दायाँ र बायाँ ढल राखिएको हुन्थ्यो । म २२ वर्षको हुँदादेखि उपत्यकाको सडक यस्तै थियो।

त्यतिबेलाको सडक पिच थिएन । पोडे र चण्डाल नामले परिचित व्यापारी सहर पस्नुपर्यो भने यही नालीको बाटो भएर सहर छिर्थे । २००७ सालभन्दा पहिले नाका हुँदै उपत्यका प्रवेश गर्न राहदानी चाहिन्थ्यो । राहदानी नभएकाहरू चोर बाटो नालीबाटै सहर छिरेका हुन्थे । मैले सुनेअनुसार १६ सय वर्ष पहिलेदेखि नै उपत्यका छिर्नका लागि यस्तै व्यवस्था थियो।३० वर्ष अघिसम्म उपत्यकाभित्र खुला ठाउँ प्रशस्त थिए । भक्तपुर र काठमाडौंमा टुँडिखेल थिए । सानोमा पाटनको टुँडिखेलमा मर्निङवाक गर्न जान्थ्यौँ । दुई–तीन राउन्ड लगाएर फर्किन्थ्यौँ । अहिले त्यो क्षेत्रमा खुट्टो राख्ने ठाउँ छैन । कंक्रिटका भवन ठडिएका छन् । सबैतिर अस्तव्यस्त मात्रै देखिन्छ।

अहिलेका मानिस हिँड्नुपर्छ, शारीरिक अभ्यास गर्नुपर्छ त भन्छन् तर ठाउँ नै छैन । पहिले–पहिले चेतना नभए पनि स्वच्छ हावा लिन र रमाउनका लागि मानिस हिँड्थे । अहिले खुला ठाउँमा बार लगाइएको छ । घुम्ने ठाउँ छैनन् । सहरमा धुलो मात्रै छ । पुरानो उपत्यका एउटा मीठो सपनाजस्तै लाग्छ । किनकि म सानो हुँदा उपत्यका निकै रमणीय थियो । ठाउँ–ठाउँमा पौडी खेल्ने पोखरी पनि थिए । त्यतिबेला ठाउँ–ठाउँमा पार्टीपौवा, पँधेरा, चौतारी पनि थिए।

तर, अहिले सबैैजसो पोखरी मासिए । ललितपुरमा पुरानो पोखरीमध्ये अहिले जावलाखेलको चिडियाखानाभित्रको पोखरी जेनतेन जीवितै छ । यो पोखरीलाई पहिले धेरै राम्रो मानिन्थ्यो । यसबाहेक पाटनमा राम्रा पोखरी छैनन्, सबै मासिए । सरकारले नै पुराना सम्पदा स्वाहा गरेको छ ।
पोखरीकै कुरा गर्दा काठमाडौंको रानीपोखरी पहिले अर्कै नामले परिचित थियो ।

उक्त पोखरीलाई पहिले कमलपोखरी भनिन्थ्यो । यो कुरा अहिलेसम्म कसैले बाहिर ल्याएका छैनन् । केही बूढापाकाले अहिले पनि कमलपोखरी नै भन्छन्, तर धेरैको मनमा रानीपोखरी भनेर परिचित छ । पहिले यो ठाउँमा कमला‘टी गणेश’ थिए । नेवारी भाषामा ‘टि’ भनेको पोखरी वा पानी हो, झोल हो । रानीपोखरीको पारिपट्टि रहेको नाचघर इलाकाको पोखरीलाई कमला‘ची’ भनिन्थ्यो र अहिले पनि भनिन्छ । कलमाचीको सानो चिनो रानीपोखरीभित्रको गणेशस्थानमा अहिले पनि कायमै छ । २५ वर्ष अघिसम्म टीकाभैरवबाट राजकुलो हुँदै पाटनका पोखरीमा पानी आउँथ्यो । जब रिङरोड बन्यो, त्यसपछि सातदोबाटोबाट राजकुला थुनियो । त्यो पानीले पाटनको पोखरी छताछुल्ल हुन्थे।

त्यतिबेलाका मानिसको दैनिकी र जीवनशैली पनि अहिलेभन्दा धेरै भिन्न किसिमको हुन्थ्यो । घरको पाका व्यक्ति वा घरमूलीले भनेबमोजिम सबैले काम गर्थे । घरमूलीको आदेशलाई सबैले मान्थे । बिहान सबेरै उठेर बाजे वा घरमूलीलाई ढोग्ने गर्थे । बोली राम्रो र सबैलाई आदर गर्न सक्ने हुनु भनेर बूढापाकाले आशीर्वाद दिन्थे । टोलको सबैभन्दा मान्यगन्य गणेश नै हो भन्ने ठान्थे । कतिपयले घरको मूलीलाई गणेश ठान्थे । अहिलेका मान्छेमा त्यस्तो परम्परा छैन।

त्यति बेलाको शिक्षा प्रणाली पनि बेग्लै थियो । स्कुल जान मन लाग्दैनथ्यो । स्कुलको वातावरण ठीक थिएन । एउटै कक्षामा ६० जना विद्यार्थी हुन्थे । एकअर्काबीच हल्ला गरिरहेको सुनिन्थ्यो । कक्षामा केटा मात्रै हुन्थे । २००७ सालभन्दा अघिसम्म महिलाहरू स्कुल जाँदैनथे । महिलाले घरभित्रको काम र खेतीपाती गर्थे।

२००७ सालअघि उपत्यकामा बाहिरका मानिस छिर्न निकै गाह्रो थियो । यहाँका मानिस पनि उपत्यका बाहिर जान उत्तिकै कठिन थियो । थानकोट, भीमफेँदी गढी, फर्पिङ हुँदै मानिसहरू उपत्यका आउँथे । राहदानीविना कोही पनि छिर्न पाउँदैनथे । जनसंख्या पनि ज्यादै कम थियो । ६० वर्षपहिले ६० लाख हाराहारी जनसंख्या थियो । मानिसहरूको दैनिकी फरक थियो । नेवार समुदायभित्रै सयभन्दा बढी जात छन् । त्यसैले पनि उपत्यकामा जात्रा पर्व धेरै छन्।

पहिले–पहिले हरेक जातिले फरक–फरक प्रकारका काम गर्थे । कामअनुसारको जात भएकाले त्यतिबेला उनीहरूले एउटै क्षेत्रमा विज्ञता हासिल गरेका हुन्थे । त्यसैले त अहिले पनि पुराना कलाकृति राम्रा मानिन्छन् । नेवार समुदायभित्र घरको गारो उठाउनेलाई डकर्मी, काठको काम गर्नेलाई सिकर्मी, प्लास्टर गर्नेलाई ल्युकवी, माटोको काम गर्नेलाई ज्यापु भनिन्छ । यसरी कामअनुसारको जात विभाजन भएकाले सबैले आफ्नो पेसामा राम्रो काम गरेका थिए।








यसमा तपाईको मत

अन्य समाचार

स्मार्टफोन VR को भविष्य अन्योलमा

स्मार्टफोन VR को भविष्य अन्योलमा

सामसंग GearVR र गुगल डेड्रिम जस्ता स्मार्टफोन VR को भविष्य अन्योलमा परेको छ ! ...

जगदम्बा मोटर्सको ‘टिभिएस सुपर एक्सचेन्ज फाइनान्स फेयर’

जगदम्बा मोटर्सको ‘टिभिएस सुपर एक्सचेन्ज फाइनान्स फेयर’

नेपालको लागि टिभिएस टू ह्विलर्सको एकमात्र आधिकारिक वितरक जगदम्बा मोटर्सले ‘टिभिएस एक्सचेन्ज एन्ड फाइनान्स फेयर’को आयोजना गर्ने भएको छ ।

टेलिकमको अटम अफर सार्वजनिक

टेलिकमको अटम अफर सार्वजनिक

नेपाल टेलिकमले विभिन्न प्याकेजसहितको आकर्षक अटम अफर सार्वजनिक गरेको छ । ...

कुमारी बैंक र नेपाल ग्यासबीच सहकार्य

कुमारी बैंक र नेपाल ग्यासबीच सहकार्य

कुमारी बैंक र नेपाल ग्यास इन्डस्ट्रिज प्रालिबीच आय संकलन सुविधासम्बन्धी एक सहकार्य भएको छ । ...

सानो गौचरनमा केटिएमले सर्भिस सेन्टर

सानो गौचरनमा केटिएमले सर्भिस सेन्टर

नेपालका लागि केटिएमको आधिकारिक बिक्रेता हंसराज हुलासचन्द एन्ड कम्पनी प्रालिले राजधानीको सानो गौचरनमा सर्भिस सेन्टर सञ्चालनमा ल्याएको छ । ...

सिटिजन लाइफको सभा सम्पन्न

सिटिजन लाइफको सभा सम्पन्न

सिटिजन लाइफ इन्स्योरेन्सले दोस्रो वार्षिक साधारणसभा सम्पन्न गरेको छ । ...

बैंक अफ काठमाण्डूको सभा

बैंक अफ काठमाण्डूको सभा

बैंक अफ काठमाण्डूको २५औं वार्षिक साधारणसभा सम्पन्न भएको छ । ...

ओपोद्वारा नेपालमा रेनोटू एफ सार्वजनिक

ओपोद्वारा नेपालमा रेनोटू एफ सार्वजनिक

ओपोले नेपालमा रेनो सिरिज अन्तर्गत आफ्नो नयाँ स्मार्टफोन रेनोटू एफ सार्वजनिक गरेको छ । ...

Ncell Footer Ad