५० वर्षपछि दमास्कस पुग्दा

शनिबार, ०२ मङि्सर २०७४, १२ : १८ नागरिक

कोलिन थब्रन

 

अहिलेको दमास्कस मैले उसबेला देखेको भन्दा निश्चय नै ठूलो छ । जनसंख्या नै चार गुणा बढिसकेछ । जुनवेला म यहाँ थिएँ, त्यसबेला मलाई मनपर्ने पुरानो सहरतर्फ नयाँ टोलहरू बन्ने क्रम बढ्दो थियो । पुरानो सहरभित्र होटल, रेस्टुरेन्ट र ब्यांक्वेटहरू देखिन थालेका थिए ।

उनीहरू आत्मघाती बमको कुरा गर्छन्, बालबालिका मारिएको बताउँछन् र घरहरू भत्किएको बिलौना गर्छन् । सबैभन्दा गहिरो घाउ भने मान्छेलाई परेको मानसिक आघात हो । उनीहरू आशा र सम्भावनाको अवसान महसुस गरिरहेका छन् ।


अहिले यी होटल कि त बन्द छन् कि खाली । यो युद्धको सहर हो । सबै सडकमा काँडेतार र सैन्य ट्यांक देखिन्छन् । म वास बसिरहेको रित्तो होटलदेखि एक माइलभन्दा कम दूरीमै विद्रोही नियन्त्रित क्षेत्र छ । त्यहाँ वासस्थानहरू जलिरहेको देखिन्छ ।
दमास्कस मानव सभ्यतापछि मानिस निरन्तर बसोबास गरिरहेको सम्भवतः पृथ्वीकै सबैभन्दा पुरानो सहर हो । मुसलमान समाजमा पनि यो खुला र सहिष्णु सहरका रूपमा विकसित भएको थियो । यहाँको एकचौथाइ जनसंख्या इसाई र अन्य सीमान्तकृत समूहको छ । सरकार र सेनामा प्रभावशाली पकड भएको सिया मुसलमान समुदाय अन्तर्गतको ‘अल्विटेज’ समूह समेत अल्पसंख्यकमै पर्छ । नचाहँदानचाहँदै पनि दमास्कस बसर अल–असद सत्ताको नियन्त्रणमा छ । सहर बाहिरका इस्लामिक समूहलाई साथ दिने हो भने दमास्कसवासीले घातक परिमाण भोग्नुपर्ने हुन सक्छ ।

५० वर्षअघि म यहाँ लगभग एक्लो थिएँ, किनकि त्यसबखत पर्यटक आउन थालेकै थिएनन् । अहिले पनि म यहाँ एक्लै छु, किनकि सबै पर्यटक यहाँबाट ज्यान बचाउन भागिसकेका छन् । युद्धावस्थामा पनि कुनै जादु भएझैँ पुरानो सहर जस्ताको जस्तै ठडिइरहेको रहेछ । मानव निर्मित दुर्घटनाबाट सिरियाकै एलेप्पो सहर ध्वस्त हुँदा पनि दमास्कस भने बच्न सफल छ ।
हरेक मध्यरात बसर सत्ताले विद्रोहीका बासमा गोला–बारुद बर्साइरहेको हुन्छ, जुन नेपथ्यमा सुनिएको होहल्लाजस्तो लाग्छ । अन्धकार रातमा म होटल बाहिर उभिएर गोला–बारुदका आवाज सुन्दै सोच्छु, ‘के यो यसरी नै निरन्तर चलिरहन्छ ?’ हरेक साता मोर्टार–सेल एकअर्कातर्फ  प्रक्षेपण भइरहेको हुन्छ ।
दिनभर गल्ली र पुराना स्मारकमा डुल्दा मलाई युवावस्थामा फर्केको महसुस भयो । युवा जोसका साथ पुराना मस्जिद र सुल्तानका मकबरा (चिहान) प्रवेश गर्दा कहिलेकाहीँ आफैँले आफैँलाई हेरिरहेको अनुभव समेत गरेँ ।
अहिले म अत्यन्त सावधान छु । बूढो भइसकेको छु । पहरा दिइरहेका सैनिकहरू कहिलेकाहीँ मात्र मलाई दुवै हात माथि उठाउन लगाई खानतलासी लिन्छन् । बजारका पसले वैदेशिक व्यापार वृद्धिको माध्यम बन्ने मान्छे पो आएको हो कि भन्ने भावले मतर्फ आँखा सोझ्याइरहेका हुन्छन् ।
म जातीय जटिलताले घेरिएको छु । खैरो कपाल र हरिया वा कुइरे आँखाहरू खोज्छु । तर, त्यहाँ त काला र सजातीय सहरी आप्रवासी र शरणार्थी मात्र देखिन्छन् ।  
पुरानो सहरका गल्लीमा अस्वाभाविक शान्ति छ । सोच्छु, यहाँ सधैँ यस्तै शान्ति थियो । तर, अहिले धेरै झ्याल भित्रतर्फ तानिएका छन्, ढोकामा भोटे ताल्चा लागेका छन् । मलाई थाहा छ, यी झ्याल र ढोकाभन्दा पछाडि मार्बल लगाएका आँगन छन्, तिनका बीचमा पानीका फोहोरा र छेउछाउमा कागतीका रूख छन् ।
गल्ली चहार्दै गर्दा कुनैबेला मैले चिनेका एक विद्यार्थीको घर भेटियो । उनको झ्यालबाट चिहाउने निरर्थक प्रयास गर्नुको अर्थ छैन, किनकि झ्याल बन्द छन् । घरको आँगनमा भवनबाट खसेका इँटा र निर्माण सामग्रीका टुक्रा असरल्ल छन् ।
मलाई कसैले पछ्याइरहेको छ वा छैन भन्ने आफैँले निश्चित गर्नुपर्ने हुन्छ । मानिसहरू पहिलेभन्दा सतर्क छन् । उनीहरू मसँग सावधानीपूर्वक कुरा गर्छन् । उसबेला इसाई धर्मावलम्बीले कफी वा मुसलमान धर्मावलम्बीले चियाको निम्तो नदिईकन म मुस्किलले सडकमा निस्कन्थे । अहिले चिया र कफीको निम्ता दिने आवाजहरू हराएका छन् ।
‘हामी यसको अन्त्य हुने छाँट देखिरहेका छैनौँ,’ मान्छेहरू मसँग भन्ने गर्छन्, ‘हामी पनि बग्दाद, काबुल वा त्रिपोलीवासीजस्तै भयाँै, यो युद्ध कहिल्यै सकिँदैन, महँगी भने बढिरहेको छ ।’
उनीहरू आत्मघाती बमको कुरा गर्छन्, बालबालिका मारिएको बताउँछन् र घरहरू भत्किएको बिलौना गर्छन् । सबैभन्दा गहिरो घाउ भने मान्छेलाई परेको मानसिक आघात हो । उनीहरू आशा र सम्भावनाको अवसान महसुस गरिरहेका छन् । अझै पनि पुरानो आत्मीय परम्परा र स्वागत संस्कृति भने मरिसकेको छैन । म लामो समयसम्म कसैको ढोकामा उभिएँ र तिनका पारिवारिक सदस्यबारे सोधनी गरेँ भने कसै न कसैले भित्र बोलाइहाल्छन् । ‘सिरिया विदेशीको खेलौना भयो,’ प्रायः उनीहरू भन्ने गर्छन्, ‘कफी लिनुस् ...तर सिरिया रगताम्मे भइरहेको छ ।’
सायद, सहरका मेरा साथी मारिए होलान्, मैले माया गर्ने घर भने अझै यथावत छन् । पुरानो सहरमा मोर्टार बमले भत्काएको एउटै मात्र सुल्तानको मकबरा भेटियो । जुन, क्रुसेड (क्रिस्चियन–मुसलमान धर्मयुद्ध)का वेला बहादुरी देखाएका सुल्तानको थियो ।
भयले काप्दै म सहरको सबैभन्दा भव्य स्मारक अर्थात् आठौँ शताब्दीमा निर्मित ओम्मायाद मस्जिदमा पुगेँ । यो मुसलमान समुदायले प्राचीन रोमको बृहस्पति मन्दिर (जुपिटर टेम्पल)कै शैलीमा बनाएको विश्वकै पहिलो भव्य मस्जिद हो । एलेप्पोमा रहेको यसैको भगिनी मस्जिद (सिस्टर मस्क) भने महिना दिनअघि मात्र ध्वस्त भएको थियो । यहाँ भने यत्रो ठूलो मस्जिद परिसरमा कहीँकतै केही नभई पुरानै अवस्थामा रहेको पाएँ । यसमा ‘जोन द ब्याप्टिस्ट’ अर्थात् इसाई, मुसलमानलगायत धर्मका एक देवदूतको काल्पनिक शिर समेत राखिएको विश्वास गरिन्छ । भक्तजन मस्जिदमा लगाइएको सुनको जलपयुक्त रेलिङमा बिस्तारै छुने गर्छन् । यो तीर्थस्थलप्रति इसाई र मुसलमान दुवैको उत्तिकै श्रद्धा छ ।
मस्जिदको आँगनमा विभिन्न फल र फूलका बिरुवाले बुट्टेदार बनाइएको बगैँचा जस्ताको तस्तै रहेछ । हरियो र सुनौलो रङ मिसिएको यो बगैँचा एकदमै सुन्दर देखिन्छ । कुनै पनि जीवित आकृतिविनै यहाँ जोर्तिमय मोतीको लालटिनका साथ सुखको सुन्दर नदी बगिरहेको देखिन्छ । सायद यो दमास्कसलाई खानेपानी आपूर्ति गर्ने बरदा नदीको चित्रण हुन सक्छ, वा मुसलमान धर्मग्रन्थमा वर्णन गरिएको स्वर्गको काल्पनिक चित्र ।
बाइबलकालीन पुस्तक यसायाहामा भनिएझैँ अझै पनि दमास्कस सिरियाको शिर हो । तर, यो सिरिया फरक छ, सहर अशान्त छ । सहरका द्वार र रेलिङमा सहादत प्राप्त सैनिकका ठूला र नमिल्दा तस्बिर टाँसिएका छन्, बजारभर बसर अल–असदका फोटो झुन्डिएका छन्, जो आफैँ सिरियाको यो अवस्थाप्रति मतलब गरिरहेका छैनन् । असदको काल्पनिक सिया भक्तिले इरानको समर्थन भने बढाइरहेको छ ।
‘तपाईं अचेल ती मानिसलाई जताततै देख्नुहुन्छ,’ एउटा मान्छेले मसँग गुनासो ग¥यो, ‘सियाहरू अहिले शक्तिशाली छन् ।’
मैले पनि तिनीहरूलाई देख्न थालेको छु । विशेषगरी इराकी र इरानीहरू मोहम्मद परिवारका काल्पनिक सदस्यको मकबरामा नमाज पढिरहेका हुन्छन् । तिनीहरू प्रतिबन्धित समाधिस्थललाई च्याप्प समाउँछन् र आफूलाई सहिद इमाम हुसैनको शिर गाडिएको स्थानबाट अलग गर्छन् । अनि सहर किनाराको बाब अल–साघिर समाधिस्थलतर्फ पाइला लम्काउँछन् ।
म बाब अल–साघिर समाधिस्थलतर्फ पनि जान्छु । यस पवित्र स्थलमा बम पड्कँदा ४० जना भक्तजन मारिएका थिए । अहिले यहाँ आधुनिक हतियार सहितका सेनाले गस्ती गरिरहेका छन् ।
हरियो रङको सानो समाधिस्थलमा मोहम्मदको मुइज्जिन बिलाल अर्थात् मुसलमानलाई प्रार्थनाका लागि बोलाउने पहिलो व्यक्तिलाई गाडिएको छ । दिउँसो अकस्मात् प्रार्थनाको आवाज आयो र एउटा मिनारदेखि अर्को मिनारसम्म फैलँदै गयो, जहाँ मलाई वर्षौंपहिले प्रवेश दिइएको थियो । अहिले ‘अल्लाह अकबर’को यो आवाज सुन्दा चिहानका ढुंगा एकापसमा रोइरहेजस्तो लाग्छ । आज पनि म यो आवाजलाई कुनै वेला गरेझैँ प्रेम गर्न चाहन्छु ।
मेरो विचारमा यो मुलुक सेनाले होइन, मुखाबरात नामक खुफिया सर्भिसले चलाउँछ । अग्लो स्थानबाट सहरको तस्बिर लिइरहेका वेला सादा पोसाकका दुई व्यक्तिले मलाई पछ्याए । उनीहरूले मलाई गरिबका घरबीच एउटा कोठामा कैद गरे । मलाई कैद गरेपछि सादा पोसाकका मानिसको संख्या पाँच गुणा बढ्यो । सुरुमा उनीहरूले सम्मानपूर्वक सोधखोज गर्न थाले । तिनले सूत्रबद्ध अंग्रेजी बोल्न थाले । उनीहरूले सोध्न थाले, ‘तपाईं हाम्रो पाहुना हो, नडराउनुस् । यहाँ के गर्दै हुनुहुन्थ्यो ? कसरी आइपुग्नुभयो ?’
उनीहरूलाई मैले सञ्चार मन्त्रालयले प्रदान गरेको भिसामा आएको जानकारी गराएँ । तिनले मेरा पासपोर्ट र क्यामेरा मागे । पासपोर्टमा सिरियाका सीमा क्षेत्रसहित लेबनानका लागि पनि प्रवेशको अनुमति दिइएको थियो । उनीहरू उत्सुकतापूर्वक मेरो क्यामेरा स्क्रोल गर्न थाले । क्यामेरामा दमास्कसका गल्ली, सहरी द्वारमा टाँसिएका पोस्टर, सहिदको सम्मानमा लेखिएका नारालगायत तस्बिर थिए । मप्रति तिनको आशंका बढ्दै गयो ।
उनीहरूले बाँकी तस्बिर पनि हेरे । क्यामेरामा हामीले ब्रिस्टोल क्यानलस्थित लुन्डी टापुमा बिदा मनाएका तस्बिर पनि थिए । त्यहाँ हेडफोन लगाएर हेलिकोप्टरको ककपिटमा बसिरहेकी एक महिलाको तस्बिर समेत थियो ।

‘यो को हो ?’
‘मेरी पत्नी हुन् ।’
‘उनी जहाजमा के गरिरहेकी छन् ? कानमा लगाएको के हो ?’
‘कानमा लगाएको हेडफोन हो, उनी लुन्डी टापु गइरहेकी छन् ।’
‘के उनी एमटिएन वा सिरियाटेल सुनिरहेकी छन् ?’ एमटिएन र सिरियाटेल सिरियाली दूरसञ्चार सेवाप्रदायक कम्पनी हुन् ।
‘होइन, लुन्डी टापुमा सिरियाटेल छैन, उनी पाइलटलाई सुनिरहेकी छन् ।’
उनीहरूले मलाई अझ कडा नजरले हेर्न थाले । तिनको शंका बढेको थियो । उनीहरूले क्यामेराका थप तस्बिर हेर्न थाले । त्यहाँ समुद्रका तस्बिर थिए ।
‘यी के हुन् ?’
‘यी सिल हुन् ।’
‘किन तिनले हेरिरहेका छन् ?’
उनीहरूले फ्याउराको जस्तो अनुहार भएको एक वरिष्ठ अधिकारीलाई बोलाए । त्यसपछि मलाई गाडीमा राखेर सहरको भित्री भागमा अवस्थित एक कम्पाउन्डमा पु¥याए । त्यहाँ सैनिकले कडा पहरा दिइरहेका थिए । मलाई भित्र लैजाँदै गर्दा टायल लगाइएको साँघुरो र फोहोर भ¥याङबाट दुर्गन्ध आइरहेको थियो । त्यो दुर्गन्धलाई मैले चिन्न सकिनँ ।
मलाई जेलको एउटा कोठामा राखियो । कोठाको फलामे ढोका खुला थियो । दराजमा लहरै फाइल राखिएका थिए । भित्तामा बसर अल–असदका तीन फरक–फरक तस्बिर बाँधेर झुन्ड्याइएका थिए । मलाई डर लाग्यो । उनीहरूलाई ममाथि शंका बढिरहेको थियो । मसँग भिसा प्रदान गर्ने सञ्चार मन्त्रालयका अधिकारीको टेलिफोन नम्बर भए पनि कसैले तिनलाई फोन गरिदिएनन् । एउटा डाकाको सरदारजस्तो देखिने कालो गन्जी लगाएको व्यक्ति भित्र आउँदै र बाहिर जाँदै गरिरहेको थियो । अरु कैयौँ सोधपुछकर्ता आउँदै मलाई नानाथरी कुरा सोध्दै जाँदै गरे । मेरो मुटुको ढुकढुकी बढिरहेको थियो ।
अन्त्यमा मलाई एउटा ठूलो कोठामा लगियो । त्यहाँ एक बर्दीधारी सैनिक बत्तीतर्फ पिठ्युँ फर्काएर मेचमा बसिरहेको थियो । त्यहाँ लुन्डी टापु र सिलबारे कुनै कुरा भएन । ‘मैले कुनैवेला एकदमै माया गर्ने सहरमा आएको मात्रै हुँ,’ मैले भने ।
उसले मेरो पासपोर्ट र क्यामेरा मेचमा राख्यो र भन्यो, ‘यी बिदा मनाउँदाका तस्बिरजस्तो लाग्छन् ।’
एक घन्टापछि मात्र म स्वतन्त्र भएँ । त्यसपछि फ्याउरे अनुहार भएको व्यक्तिले गाडीमा राखेर सञ्चार मन्त्रालय पु¥याइदियो । त्यहाँ अर्को ठूलो मेचपछाडि बसेकी एक सुन्दर महिलाले मेरो असुविधाप्रति क्षमा माग्दै सबै ‘मिस अन्डरस्टान्डिङ’ मात्र भएको बताइन् ।

(बेलायती लेखक थब्रनले ‘मिरर टु दमास्कस’ किताब लेखेको ५० वर्ष पुग्यो । यसबीच सिरियाको राजधानी दमास्कसमा धेरै परिवर्तन भइसकेका छन् । हाल गृहयुद्धले जर्जर सिरियाको राजधानीमा युद्धबाहेक पनि धेरै परिवर्तन देखिन्छन् । बिबिसी अनलाइनमा प्रकाशित थब्रनको सिरिया अनुभवलाई विष्णु पोखरेलले भावानुवाद गरेका हुन् ।)








यसमा तपाईको मत

अन्य समाचार

रोजगारदाता र ट्रेड युनियन आर्थिक विकासका सहयात्री बन्नुपर्छ: उपाध्यक्ष ढकाल

रोजगारदाता र ट्रेड युनियन आर्थिक विकासका सहयात्री बन्नुपर्छ: उपाध्यक्ष ढकाल

नेपाल उद्योग वाणिज्य महासंघका उपाध्यक्ष चन्द्रप्रसाद ढकालले हाल मुलुकको औद्योगिक सम्बन्ध सहज अवस्थामा रहेको र श्रम विवादको संख्यामा कमी भइरहेको...

नेपाल टेलिकमको गिफ्ट प्याकेज

नेपाल टेलिकमको गिफ्ट प्याकेज

नेपाल टेलिकमले ग्राहकको रुचिलाई ध्यानमा राखी भ्वाइस तथा डाटा सेवा सस्तो मूल्यमा उपहारस्वरुप प्रदान गर्न सकिने सुविधा ल्याएको छ ।

माछापुच्छ्रेको ऋणपत्र स्टकमा सूचीकृत

माछापुच्छ्रेको ऋणपत्र स्टकमा सूचीकृत

माछापुच्छ्रे बैंकले जारी गरेको ३० लाख थान ऋणपत्र नेपाल स्टक एक्सचेन्जमा सूचीकृत भएको छ । ...

मार्सको १६औं वार्षिकोत्सव

मार्सको १६औं वार्षिकोत्सव

विज्ञापन एजेन्सी मार्स प्रालिले १६औं वार्षिकोत्सव मनाएको छ । ...

ग्रान्डी सोसियल फाउन्डेसनको सभा

ग्रान्डी सोसियल फाउन्डेसनको सभा

ग्रान्डी सोसियल फाउन्डेसनको प्रथम वार्षिक साधारणसभा सम्पन्न भएको छ । ...

इन्फिनिटी लघुवित्तको मिसकल बैंकिङ

इन्फिनिटी लघुवित्तको मिसकल बैंकिङ

इन्फिनिटी लघुवित्त वित्तीय संस्थाले मिसकल बैंकिङ सेवा प्रदान गर्ने भएको छ । ...

थाई सेवा नेपालमा सफलताको दशक

थाई सेवा नेपालमा सफलताको दशक

सन् १९६८, ४ डिसेम्बर, थाई एयरवेजले नेपालको लागि पहिलो उडान सुरु गरेको दिन हो र यो नै पहिलो जेट एयरलाइन...

सिटिजन लाइफ इन्स्योरेन्स जरंखुमा

सिटिजन लाइफ इन्स्योरेन्स जरंखुमा

सिटिजन लाइफ इन्स्योरेन्सले शाखा विस्तार गरेको छ । ...

Ncell Footer Ad