पूर्वराजाको बाजा र धुन

बुधबार, ०८ कार्तिक २०७४, १० : १० डा. कुन्दन अर्याल

वामपन्थी दलहरू र नेपाली कांग्रेसबीचको दूरीबाट फाइदा उठाउँदै राजा महेन्द्र र वीरेन्द्रले तीन दशकसम्म पञ्चायती व्यवस्थाको नाममा आफ्नो प्रत्यक्ष शासन कायम गरे। त्यसअघि अर्थात सातदेखि सत्र सालसम्मको एक दशकको अवधि पनि राजालाई पार्टीबीचको असमझदारीबाट लाभ भएको थियो । त्यसबेला पार्टीबीच राजनीतिक प्रतिस्पर्धा होइन, सत्ताको छिनाझपटीका कारण उत्पन्न वैमनष्य थियो । त्यही कारण राजाका लागि सम्पूर्ण अधिकार आफ्नै हातमा लिई संसद्समेत भंग गर्न सम्भव भएको थियो । २०५८ साल जेठमा राजा वीरेन्द्रको वंश विनाश भएपछि सिंहासनमा आसीन हुन पुगेका ज्ञानेन्द्रलाई दलबीचको अस्वस्थ्य प्रतिस्पर्धाले यति हौस्यायो कि उनी देखिने र सुनिने राजाको भाष्यका साथ सक्रिय राजनीतिक भूमिकामा ओर्लिए । तर २०६१ माघमा आफ्नै हातमा सारा अधिकार केन्द्रित गर्ने ज्ञानेन्द्र २०६३ वैशाखमा पुगेर तत्कालीन सात दलीय गठबन्धनसामु सम्पूर्ण अधिकार त्याग्न बाध्य भए । त्यसपछि नेपाली राजनीति अनेक घुम्ती पार गर्दै यहाँसम्म आइपुगेको छ । यसबीच दुई–दुईवटा संविधानसभा निर्वाचन सम्पन्न भइसकेका छन् । संविधानसभाबाटै संविधान निर्माणसमेत भएर त्यही संविधानबमोजिम स्थानीय तहको निर्वाचन सफलपूर्वक सम्पन्न भइसकेको छ । प्रदेशसभा र प्रतिनिधिसभाको पहिलो चरणको निर्वाचनको प्रक्रिया सुरु नै भइसकेको छ, उम्मेदवारहरू मैदानमा ओर्लिसकेका छन् । यस परिवेशमा पूर्वराजा ज्ञानेन्द्र शाहले किन भने कि समय आयो, नेतृत्व लिन म तयार छु ।

अहिलेको नेपालको शक्ति समीकरणमा उनले आफ्नो यथार्थ हैसियतलाई बढी आँकेका हुन् वा उनले बाह्य शक्तिको समेत हरियो संकेत पाएका हुन् ? कि उनले एक दशकसम्म पनि गद्दीच्युत भएको सत्य अंगीकार गर्नै सकेका छैनन् ? केही प्रश्न समसामयिक राजनीतिमा चासो राख्ने जोकसैको मनमा उब्जनु स्वाभाविकै हो । सबै जनताको इच्छा भए जिम्मेवारी लिन तयार छु भन्ने शाहको अमूर्त वक्तव्यले निर्वाचनमय भएको देशमा कुनै तरंग उत्पन्न गराएको छैन । कतिलाई लागेको छ, शक्तिको भोक उनले निरन्तर व्यक्त गर्दै आएका छन् । यो कुनै नौलो कुरा होइन ।

चाडवाडको मौका पारेर दिइएको वक्तव्यबाट उनले ६३ सालयताका सम्पूर्ण राजनीतिक प्रक्रिया नकारेको अर्थ ग्रहण गर्न सकिन्छ । उनको वक्तव्यको सबैभन्दा खतरनाक पक्ष यही हो । कसैलाई उनी चुनावी प्रक्रियाबाटै सक्रिय राजनीतिमा आउन चाहेका हुन् कि भन्ने पनि लागेको हुन सक्छ । प्रदेशसभा र प्रतिनिधिसभाको निर्वाचनका लागि उम्मेदवार मनोनयन दर्ताको अघिल्लो दिन उनको फेरि राजनीतिक नेतृत्व हासिल गर्ने इच्छा सार्वजनिक भयो । त्यसैले उनको वक्तव्यलाई यही प्रणालीअन्तर्गत राजनीति गर्ने पूर्वराजाको इच्छाका रूपमा बुझ्न पनि सकिन्छ । मदन भण्डारीले ४६ सालपछिको राजनीतिक परिवेशमा तत्कालीन राजालाई राजनीति गर्ने इच्छा भए श्रीपेच फुकालेर चुनावी मैदानमा आउन ललकारेका थिए । कतिलाई लाग्दैछ, वीरेन्द्रका भाइलाई अब त्यो चुनौती स्वीकार गर्ने अवसर आइलागेको छ । तर उनको इच्छालाई जनताकै तहबाट जनता भएर राजनीति गर्ने आकांक्षाका रूपमा बुझिएको छैन । नेपालमा शक्तिबाट फ्याँकिएका राणा वा भारतमा राजा वा रजौटा निर्वाचनको राजनीतिमा सहभागी हुँदै आएका छन् । उनीहरू राजनीतिको मूलधारमा नयाँ प्रक्रियाबाट समाहित पनि भएका छन् तर पूर्वराजाको वक्तव्यको आशय त्यतिमात्रै हो भन्ने देखिँदैन ।

गणतन्त्र नेपालमा दुई–दुई जना राजनीतिक व्यक्तित्व एकपछि अर्को गर्दै राष्ट्रपतिको पदमा आसिन भइसकेका छन् । आसन्न निर्वाचनपछि देशले तेस्रो राष्ट्रपति पाउँदैछ । निर्वाचित संसद्बाटै प्रधानमन्त्री चयन हुँदै आएको छ । तर यी यावत् प्रक्रियालाई फेरि शून्यमा पु¥याएर आफ्नो नेतृत्व स्थापित गर्ने उनको इच्छा केवल उनको लहडमा अभिव्यक्त भएको होइन । संविधान जारी भएपछिका दिनमा नेपालमाथि नाकाबन्दी लगाउनु गलत थियो भन्ने नयाँ दिल्लीलाई पनि लाग्न थालेको चर्चा हुन थालेको पनि निकै भइसक्यो । वस्तुतः भारतको विगतको नेपाल नीतिका सम्बन्धमा त्यहीँ पुनर्विचार हुन थालेको परिप्रेक्ष्यमा ज्ञानेन्द्र शाहले पुरानै धुन बजाएको बुझ्न सकिन्छ । वाम एकतापश्चात देशी–विदेशी प्रतिक्रिया र हतासबीच उनले फेरि आफ्नो बाजाको धुलो पुछ्नु स्वाभाविकै हो । यही परिप्रेक्ष्यमा उनमा सौदावाजीको नौलो मौका प्राप्त गर्ने लालसा जागृत भएको हुन सक्छ । उनको तत्परतालाई स्थापनाकालदेखि ६२ सालसम्म सधैँ संवैधानिक राजतन्त्रको पक्षपोषण गर्ने नेपाली कांग्रेसको पुरानै सैध्दान्तिक धरातलको स्मरण गर्दै स्वाभाविक ठह¥याउन खोजिएको पनि देखिन्छ । आउँदा दिनमा देशको शक्ति सन्तुलन कसरी कायम हुनेछ त्यही आधारमा ज्ञानेन्द्र शाह वा पुरानो दरवारको स्थान निर्धारण हुनेछ ।

सन् १९५२ मा अपदस्थ इजिप्टका राजा फारुकले चाँडैं नै विश्वमा तासका चार राजाका अतिरिक्त बेलायतका राजामात्र कायम रहने भविष्यवाणी गरेका थिए । तर बेलायतमै हिजोआज सन् २०३० को दशक नै राजतन्त्रको आखिरी समय हुन सक्ने विश्लेषण गरिएको पाइन्छ । इतिहासकारहरूको अध्ययनका आधारमा त्यहाँको लोकप्रिय दैनिक द इन्डिपेन्डेन्टले गत वर्ष महारानीको नब्बेऔं जन्मोत्सवका अवसरमा छापेको एउटा गहन समाचार कथामा अध्येतालाई उधृत गर्दै जनायो– सन् १९५२ देखि निरन्तर गद्दीमा रहेकी एलिजावेथ द्वितीयपछि बेलायती राजतन्त्रको निरन्तरता कठिन हुनेछ । समाचारमा वेलायती राजतन्त्रको उद्देश्य र औचित्य असान्दर्भिक भइसकेको तर्क त्यस्ता विश्लेषकले प्रस्तुत गरेका छन् । बेलायती राजतन्त्रप्रतिको सर्मथन महारानीप्रतिको समर्थन हो, राजसंस्थाप्रतिको होइन भन्ने निष्कर्ष अध्येताहरूको छ । महारानी एलिजावेथको निष्पक्ष भूमिका र राजनीतिप्रतिको निस्प्रिह व्यवहारका कारणमात्र यो सम्भव भएको हो भन्ने गरिन्छ । एकानब्बे वर्षीया महारानी ६५ वर्षदेखि सिंहासनमा छिन् । उनको प्रथम सन्तान चाल्र्स नै ६९ वर्षका भइसके ।

नेपालमा पनि राजा वीरेन्द्र, उनका उत्तराधिकारी दीपेन्द्र र उनको सपरिवारको रहस्यमय हत्यापछि राजतन्त्रको औचित्यमाथि गम्भीर प्रश्न खडा भएको परिप्रेक्ष्यमा गणतन्त्रको उदय भएको हो । बितेका एक दशकमा नेपालको लोकतान्त्रिक गणतन्त्रले अपेक्षाकृत गतिमा सामाजिक रूपान्तरणलाई अघि बढाउने बाटो खोल्न नसकेकै हो । यसबीच दलका नेताहरूको लोकप्रियता ओरालोतर्फ लागेकै हो । तर नेपाली लोकतन्त्र असफल भएर यसको वृत्त बाहिरबाट कुनै स्वघोषित सुवासयुक्त नेतृत्व खोज्नुपर्ने अवस्था आएको छैन ।

नेपाल यतिखेर प्रभावकारीरूपमा स्थायित्वको बाटोतर्फ लाग्दैछ । एकातिर देखिंँदैछ, जति संकट भोग्नु थियो, भोगे नेपालीले । अर्कोतिर दस वर्षे हिंसामा संलग्न हुनेहरूले नै परोक्षरूपमा गल्ती स्वीकारेका छन । समयक्रममा सबैका क्रियाकलापको विहंगम सिंहावलोकन हुनेछ । यसबीच नेपालमा राष्ट्रिय जागरणको अपूर्व लक्षण देखिएका छन् । स्थानीय तहको निर्वाचन मधेसमा पनि सफलमात्र भएको छैन, जातीय वा साम्प्रदायिक सद्भावको नयाँ लहरसमेत प्रारम्भ भइसकेको छ । सात प्रदेशमा अधिकार विकेन्द्रित भएपछि विकास र समृध्दिको नयाँ युगको सुरुवात हुने उत्साहका साथ मतदाता मतदानको घडी पर्खिरहेका छन् । नेपाली नागरिक यही प्रतिस्पर्धात्मक परिवेशमा आफ्नो कुशल नेतृत्वकर्ता खोजिरहेका छन् । पूर्व श्री ५ लाई मात्र होइन, नेपाली राजनीतिमा अधिक चासो दिने बाह्य शक्तिलाई पनि यो कुराको हेक्का राम्रैसँग छ । त्यसैले बाजा बज्नु एउटा कुरा हो, प्रभावकारी ध्वनि तरंग सबै युगमा बाजाले प्रसार गर्न सक्दैनन् ।

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 








यसमा तपाईको मत

तपाईंको रुचि अनुसारको समाचारको लागि खाता खोल्नुहोस् ।

अन्य समाचार

तयारी पोसाकको सो रुम खुल्यो

तयारी पोसाकको सो रुम खुल्यो

पूर्वकै केन्द्र मानिएको इटहरीमा तयारी पोसाकका सामग्री खरिद गर्ने सो रुम खुलेको छ। ...

एभरेस्ट बैंकले मनायो रजत जयन्ती

एभरेस्ट बैंकले मनायो रजत जयन्ती

एभरेस्ट बैंकले नर्भिक इन्टरनेसनल अस्पताल र नेपाल रेडक्रस सोसाइटीको सहकार्यमा विभिन्न संस्थागत सामाजिक उत्तरदायित्वका कार्यक्रम आयोजना गरेको छ । ...

फेसबुकलाई ३५ अर्ब डलरको जरिवाना हुन सक्ने!

फेसबुकलाई ३५ अर्ब डलरको जरिवाना हुन सक्ने!

मुद्दा हारेको खण्डमा फेसबुकले अहिलेसम्म कै सबैभन्दा ठूलो रकम जरिवाना तिर्नु पर्ने हुन्छ ! ...

उद्यम चलाउन महिलालाई अवसर

उद्यम चलाउन महिलालाई अवसर

महिला बालबालिका तथा ज्येष्ठ नागरिकमन्त्री थपमाया थापा मगरले महिलालाई उद्यमशीलतासँग जोड्न आवश्यक रहेको बताएकी छन् । ...

क्रोम ब्राउजर निकै असुरक्षित - क्रोमको सट्टा यो ब्राउजर प्रयोग गर्नु उचित !

क्रोम ब्राउजर निकै असुरक्षित - क्रोमको सट्टा यो ब्राउजर प्रयोग गर्नु उचित !

गुगल क्रोमलाई जर्मनको एक साइबर सुरक्षा निकायले सबैभन्दा असुरक्षित ब्राउजरको संज्ञा दिएको छ ...

स्मार्टफोन VR को भविष्य अन्योलमा

स्मार्टफोन VR को भविष्य अन्योलमा

सामसंग GearVR र गुगल डेड्रिम जस्ता स्मार्टफोन VR को भविष्य अन्योलमा परेको छ ! ...

जगदम्बा मोटर्सको ‘टिभिएस सुपर एक्सचेन्ज फाइनान्स फेयर’

जगदम्बा मोटर्सको ‘टिभिएस सुपर एक्सचेन्ज फाइनान्स फेयर’

नेपालको लागि टिभिएस टू ह्विलर्सको एकमात्र आधिकारिक वितरक जगदम्बा मोटर्सले ‘टिभिएस एक्सचेन्ज एन्ड फाइनान्स फेयर’को आयोजना गर्ने भएको छ ।

टेलिकमको अटम अफर सार्वजनिक

टेलिकमको अटम अफर सार्वजनिक

नेपाल टेलिकमले विभिन्न प्याकेजसहितको आकर्षक अटम अफर सार्वजनिक गरेको छ । ...

Ncell Footer Ad