इरानमा अमेरिका-इजरायलको हमला : दुई सय बढीको मृत्यु, मध्यपूर्व नयाँ द्वन्द्वमा धकेलिने खतरा

अमेरिका र इजरायलले शनिबार संयुक्त रूपमा इरानमाथि आक्रमण गरेका छन्। यो आक्रमणसँगै मध्यपूर्व नयाँ द्वन्द्वमा धकेलिने खतरा बढेको छ। 

अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले यसलाई ‘अपरेसन एपिक फ्युरी’ नाम दिँदै इरानको आणविक कार्यक्रम र सैन्य क्षमता ध्वस्त पार्ने उद्देश्य रहेको बताएका छन्। इजरायली प्रधानमन्त्री बेन्जामिन नेतान्याहुले यसलाई ‘अपरेसन लायन्स रोअर’ भनेका छन्। इरानले यसको जवाफमा इजरायल र खाडी क्षेत्रका अमेरिकी सैन्य आधारहरूमाथि क्षेप्यास्त्र प्रहार गरेको छ।

यो घटनाले क्षेत्रीय स्थिरता खलबल्याएको छ। अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले सबै पक्षलाई संयमता अपनाउन र वार्ताबाट समाधान खोज्न अपिल गरिरहेको छ। ट्रम्पले आक्रमणको नेतृत्व गरेका छन्, जसले इरानको शासनलाई ‘आतंकवादी’ भनेका छन्। ट्रम्पले सामाजिक सञ्जाल ट्रुथ सोसलमा पोस्ट गरेको भिडियोमा इरानी जनतालाई ‘तपाईंको सरकार आफैं लिनुहोस्’ भनेर अपिल गरेका छन्। 

इजरायली प्रधानमन्त्री बेन्जामिन नेतान्याहुले इरानलाई ‘अस्तित्वको खतरा’ ठानेर आक्रमणलाई औचित्य दिएका छन्। उनले भनेका छन्, ‘यो आक्रमणले बहादुर इरानी जनतालाई आफ्नो भाग्य आफैं निर्धारण गर्ने अवसर दिनेछ।’

इरानका सर्वोच्च नेता अयातोल्लाह अली खामेनी र राष्ट्रपति मसुद पेजेस्कियन आक्रमणको मुख्य निसानामा थिए। खामेनी, जो ८६ वर्षका इस्लामिक विद्वान् हुन्, सन् १९८९ देखि इरानको सर्वोच्च नेता छन्। उनी इस्लामिक गणतन्त्रका संस्थापक अयातोल्लाह रुहोल्लाह खोमेनीका उत्तराधिकारी हुन्। आक्रमणअघि नै खामेनीलाई तेहरानबाट सुरक्षित स्थानमा सारिएको थियो। 

यसबिच अमेरिकी राष्ट्रपति ट्रम्पले सामाजिक सञ्जालमा इजरायल र अमेरिकाले गरेको आक्रमणमा सर्वोच्च नेता खामेनीको मृत्यु भएको बताएका छन्। इरानले उनको मृत्युको पुष्टि गरेको छैन। इरानको रिभोलुसनरी गार्ड (आइआरजिसी) का कैयौं वरिष्ठ कमान्डरहरू मारिएका छन्।

इरानका विदेशमन्त्री अब्बास अरागचीले आक्रमणलाई ‘अनियन्त्रित र अवैध’ भनेका छन् र ‘आक्रमणकारीहरूलाई पाठ सिकाउने’ प्रतिबद्धता व्यक्त गरेका छन्। संयुक्त राष्ट्र संघका मानवअधिकार प्रमुख भोल्कर टर्कले सबै पक्षलाई संयम अपनाउन आग्रह गरेका छन्। रुसले आक्रमणलाई ‘गैरजिम्मेवारपूर्ण’ भनेको छ भने चीन, फ्रान्स, जर्मनीलगायत देशहरूले तनाव कम गर्न अपिल गरेका छन्। 

खाडी अरब देशहरू संयुक्त अरब इमिरेट्स (युएई), बहराइन, कतार र कुवेतले इरानको प्रतिक्रियात्मक आक्रमणको निन्दा गरेका छन्। अमेरिका र इजरायलले इरानमाथि ठुलो स्तरको हवाई आक्रमण गरेका छन्। पहिलो चरणमा तेहरानको उत्तरमा रहेको राष्ट्रपति भवन र खामेनीको परिसरलाई लक्षित गर्दै सात क्षेप्यास्त्र प्रहार गरिएको थियो। 

इरानको आणविक केन्द्रहरू, ब्यालिस्टिक मिसाइल साइटहरू, रिभोलुसनरी गार्डका आधारहरू र बासिज फोर्सका साइटहरूमाथि आक्रमण भएको छ। इजरायलले दक्षिणी इरानको हर्मोज्गान प्रान्तस्थित मिनाब र जास्कमा गरेको आक्रमणमा कम्तीमा दुई सयभन्दा धेरैको मृत्यु भएको छ। आक्रमणमा सात सयभन्दा बढी घाइते भएको अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमले जानकारी दिएका छन्।

यस घटनालाई इरानी अधिकारीहरूले ‘क्रूर आक्रमण’ भनेका छन्। इरानले जवाफमा इजरायलतर्फ ड्रोन र ब्यालिस्टिक मिसाइलहरूको ‘पहिलो लहर’ प्रक्षेपण गरेको छ। इजरायली सेनाले यसलाई रोक्न हवाई सुरक्षा प्रणाली तैनाथ गरेको छ। 

यसबाहेक इरानले खाडी क्षेत्रका अमेरिकी आधारहरूमाथि आक्रमण गरेको छ। कतारको अल उदेइद एयर बेस, बहराइनमा रहेको अमेरिकी नौसेनाको पाँचौं फ्लिट मुख्यालय, युएईको अबुधाबी र दुबईमा विस्फोटका आवाज सुनिएका छन्। यी आक्रमणहरूले क्षेत्रीय तेल उत्पादक देशहरूलाई खतरा पुर्‍याएको छ। इराक र जोर्डनले आफ्नो हवाई क्षेत्र बन्द गरेका छन्।

यो आक्रमण शनिबार दिउँसोदेखि सुरु भएको हो। यसअघि जेनेभामा ओमानको मध्यस्थतामा अमेरिका–इरान आणविक वार्ता असफल भएको दुई दिनपछि यो घटना भएको हो। गत जुनमा इरानका आणविक केन्द्रहरूमा भएको आक्रमणपछि तनाव बढेको थियो, जसलाई अमेरिकाले ‘अपरेसन मिडनाइट ह्यामर’ नाम दिएको थियो। 

जनवरीको अन्त्यदेखि नै अमेरिकी युद्धपोतहरू यस क्षेत्रमा तैनाथ थिए, जसमा युएसएस अब्राहम लिंकन, युएसएस जेराल्ड आर फोर्डलगायत जहाजहरू समावेश थिए। ट्रम्पले शुक्रबार नै वार्तामा असफलताप्रति अधीरता व्यक्त गरेका थिए। आक्रमणपछि इरानको प्रतिक्रिया तत्कालै सुरु भएको थियो, जसमा इजरायल र खाडी देशहरूमा विस्फोटहरू भएका छन्। 

यो आक्रमणको मुख्य कारण इरानको आणविक कार्यक्रम र क्षेत्रीय प्रभाव हो। ट्रम्पले इरानले आणविक हतियार विकास गर्ने महत्वाकांक्षा त्याग्न अस्वीकार गरेको बताएका छन्। उनले भनेका छन्, ‘इरानले हरेक अवसर अस्वीकार गरेको छ, हामी अब सहन सक्दैनौं।’ इजरायलले इरानलाई आफ्नो अस्तित्वको खतरा मानेको छ। गत वर्षको जुनमा भएको आक्रमणपछि पनि इरानले आणविक गतिविधि बढाएको आरोप छ। ट्रम्पले इरानको शासन परिवर्तनको अपिल गरेका छन्, जसले सन् १९७९ को क्रान्तिपछिको गुनासाहरूलाई समेटेको छ। 

अन्तर्राष्ट्रिय गुप्तचर स्रोतहरूले इरान सक्रिय रूपमा आणविक हतियार खोजिरहेको नभए पनि ट्रम्प प्रशासनले यसलाई खतरा ठानेको छ।
आक्रमण हवाई बमबारी र क्षेप्यास्त्रहरूबाट भएको छ। अमेरिकाले सयौं लडाकु विमान र सहयोगी जहाजहरू तैनाथ गरेको छ। इजरायलले रडार प्रणाली, सतहबाट हावामा प्रहार गर्ने मिसाइलहरू र कमान्ड नोडहरूलाई लक्षित गरेको छ, जसले इरानी हवाई क्षेत्रमा अमेरिका– इजरायलको श्रेष्ठता स्थापित गर्न मद्दत गर्छ। 

इरानले प्रतिक्रियामा ब्यालिस्टिक मिसाइलहरू र ड्रोनहरू प्रयोग गरेको छ। यसले क्षेत्रीय हवाई क्षेत्र बन्द भएको छ, जसमा एयर इन्डिया, लुफ्थान्सा, कतार एयरवेजलगायत १२ भन्दा बढी एयरलाइन्सले उडान रद्द गरेका छन्। अब तेलको मूल्य बढ्ने खतरा छ, किनकि स्ट्रेट अफ होर्मुज हुँदै विश्वको २० प्रतिशत तेल जान्छ। 

इरानमा इन्टरनेट सेवा काटिएको छ भने इजरायलमा सार्वजनिक जमघट प्रतिबन्धित छ। अन्तर्राष्ट्रिय रेडक्रसले ‘खतरनाक चेन रियाक्सन’को चेतावनी दिएको छ। फिलिपिन्स, मलेसियालगायत देशहरूले आफ्ना नागरिकहरूको सुरक्षाका लागि कदम चालेका छन्। यो द्वन्द्वको जड इरानको आणविक महत्वाकांक्षामा केन्द्रित छ। 

सन् २०१५ को आणविक सम्झौताबाट ट्रम्पले अमेरिका फिर्ता लिएपछि तनाव बढेको थियो। हालैका साताहरूमा अमेरिकी युद्धपोतहरूको आगमनले स्थिति विस्फोटक बनाएको थियो। डच गुप्तचर फर्मका अनुसार यो आक्रमण ‘आकार दिने कार्य’ हो, जसले फराकिलो सैन्य अभियानको संकेत गर्छ। यो युद्धले मध्यपूर्वमा व्यापक प्रभाव पार्न सक्छ। 

हुथी विद्रोहीहरूले जलमार्गहरूमा आक्रमण बढाउने चेतावनी दिएका छन्। अन्तर्राष्ट्रिय आणविक हतियार उन्मूलन अभियानले यसलाई ‘गैरजिम्मेवार पूर्ण’ भनेको छ। रुस र चीनले इरानको सार्वभौमिकता, सुरक्षा र क्षेत्रीय अखण्डताको सम्मान गर्नुपर्ने भन्दै कूटनीतिक समाधानको पक्ष लिएका छन् भने क्यानडा, अस्ट्रेलिया र बेलायतजस्ता देशहरूले अमेरिकाको समर्थन गरेका छन्।

अमेरिका र इरान वार्तामा मध्यस्थकर्ताका रूपमा काम गर्दै आएको ओमानले संयुक्त राष्ट्र संघको सुरक्षा परिषद्को बैठक बोलाउन आग्रह गरेको थियो। सोही अनुसार शनिबार राति बैठक बसेको थियो। 

घटनाले विश्व अर्थतन्त्र विशेष गरी ऊर्जा बजारलाई प्रभावित गर्न सक्छ। इरानले स्ट्रेट अफ होर्मुज बन्द गर्ने धम्की दिँदै आएको छ। जस कारण तेलको मूल्य अकासिने खतरा छ। रिपोर्टका अनुसार यस क्षेत्रमा आक्रमणको बिचमा, केही शीर्ष तेल र व्यापारिक कम्पनीहरूले स्ट्रेट अफ होर्मुजमार्फत ढुवानी स्थगित गरेका छन्। 

अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले तत्काल शान्ति प्रयास गर्नुपर्ने आवश्यकता छ। यो द्वन्द्वले निर्दोष नागरिकहरूको जीवनलाई जोखिममा पारिरहेको छ, जसमा बालबालिका र प्रवासी कामदारहरू बढी प्रभावित हुनेछन्। एजेन्सीको सहयोगमा

यो पनि पढ्नुहोस्

प्रकाशित: १७ फाल्गुन २०८२ ०६:४८ आइतबार