अहिले मानिसमा धेरै स्वास्थ्य समस्या देखा पर्ने गरेका छन् । यी समस्याको मुख्य जड खानपान र जीवन शैली नै रहेको चिकित्सकले बताउँछन् । यद्यपी विभिन्न समस्याको पहिचान र उपचार बारे थाहा पाउन जरुरी छ। यहाँ हामीले मिर्गौलामा हुने पथरीको चर्चा गरेका छौँ ।
पथरी किन हुन्छ?
मिर्गोला पथरी अर्थात् किड्नी स्टोन अहिले सबैसँग जोडिएको समस्या हो । हाम्रो शरीरमा भएका केही मिनरलहरु (जस्तै: क्याल्सियम, अक्सालेट, युरिक एसिड आदि) ठोस क्रिस्टलको रूपमा जमेर साना अथवा ठूला ढुंगा जस्तै बन्न थाल्छन् र ती गर्दा हाम्रो मूत्रमार्ग वा मिर्गौला भित्र अड्किने सम्भावना बढ्छ। यसरी अड्किएको क्रिस्टल नै मिर्गौलाको पथरी हो ।
नेपाल लगायत विश्वभरका अध्ययनहरुले यसका जोखिम कारकलाई फरक फरक रुपले व्याख्या गरेका छन् ।
पानी कम पिउने / डिहाइड्रेशनको समस्या हुँदा मिर्गौलामा पथरी हुनस्कछ । प्यास लाग्दा कम मूत्र उत्पादन हुन्छ र त्यसले मिनरलहरु कन्सन्ट्रेट भएर स्टोन बन्न सजिलो हुन्छ।
हाई सोडियम (नुन) तथा प्रोटीनयुक्त आहारले पनि पथरी हुनसक्छ । धेरै नुन खाने वा पशु प्रोटीन बढी खानेले मूत्रमा क्याल्सियम वा अन्य स्ट्रोन निर्माण गर्ने तत्वहरु बढ्ने देखिएको छ।
सुगरयुक्त खानपान पनि पथरीको कारण हो । थपिएको चिनी खाने बानी हुनु पनि स्टोनको जोखिम बढ्ने नयाँ अध्ययनले देखाएको छ।
उमेर र लिङ्ग अनुसार पथरीको समस्या फरक हुनसक्छ । नेपालकै अध्ययनमा २१-४० वर्ष उमेर समूहमा बढी पथरी हुने देखिएको छ, पुरुषहरुमा पुरुष हार्मोन वा खानपानका कारण सम्भावना केही बढी देखिएको छ।
अन्य स्वास्थ्य समस्यामा पनि पथरी हुन सक्छ । मोटोपन, उच्च रक्तचाप, मेटाबोलिक सिन्ड्रोम जस्ता अवस्थाहरुले पनि स्टोनको खतरा देखाउँछ । नेपालमा पथरीकै कारण मिर्गौला कार्य नगर्नु पर्ने (नेप्रेक्टोमी) पनि हुने गरेको अध्ययनले देखाएको छ।
कसरी थाहा पाउने?
पथरी सुरुमा सिम्प्टम (लक्षण) नदेखिन पनि सक्छ, तर जाँचेपछि निम्न कुराहरु देखिन्छन्:
ढाड तथा कम्मर दुखाइ बढ्छ । दुखाइले हिँड्दा पनि बढ्न सक्छ ।
पिसाबमा रगत देखिनु, युरिनमा रातो, गुलाबी वा खैरो रंग देखिन सक्छ।
पिसाब गर्दा दुख्ने, पीडा हुने, पटक पटक पिसाब लागिरहने ।
बान्ता, उल्टी, ज्वरोको समस्या । यस्तो बेलामा पिसाबमा इन्फेक्सन देखिन सक्छ ।
पत्ता लगाउने तरिका
अल्ट्रासाऊन्ड, एक्स-रे वा सीटी स्क्यानमार्फत मिर्गौला वा पिसाब शैलीमा स्टोन छ कि छैन जाँचिने।
पथरी समयमै नजाँचेमा मिर्गौला क्षति पुग्ने जोखिम हुन्छ।
मिर्गौला पथरी भएका व्यक्तिमा मेटाबोलिक सिन्ड्रोमको समस्याले रक्तचाप, कलेजो फ्याट, ट्राइग्लिसेराइड्स र ग्लुकोज जस्ता परीक्षण पनि आवश्यक हुन सक्छ।
बच्ने उपाय
पथरीलाई पूर्णरूपले रोक्न सकिन्छ भने सजिलो छैन तर धेरै हदसम्म निवारणयोग्य पनि छ। नेपालका समाचार तथा अध्ययनले निम्न उपायहरु सुझाएका छन्:
दैनिक पर्याप्त पानी पिउनु — विशेष गरी गर्मी मौसममा, पसिना धेरै हुने अवस्थामा, धेरै हिँडडुल हुने अवस्थामा। पानी धेरै पिउँदा मूत्र पातलो हुन्छ र क्रिस्टल बन्न पाउँदैन।
नुन/सोडियम कम गर्ने — प्रशोधित खाना, फास्ट फुड, प्याकेज्ड स्न्याक्स कम खाने।
पशु प्रोटीन (मासु, अण्डा) र अक्सालेट (जस्तै पालक, चुकन्दर, चिया, सुक्खा बदाम) युक्त खाद्य कम खाने — अक्सालेट धेरै हुने खानेकुराले क्याल्सियमसँग मिलेर पथरी बन्न सहयोग गर्छ।
नियमित शारीरिक अभ्यास गर्ने – मोटोपनबाट हुने जोखिम कम गर्ने।
चिनी र मीठा पेय पदार्थहरु कम गर्ने — नयाँ अनुसन्धानले भनेछ कि “थपिएको चिनी” पथरी हुने जोखिमसँग जोडिएको छ।
सिट्रस फलफूल जस्तै कागती, कागती पानी पिउने ।
यदि पहिले पथरी भएको छ भने नियमित २४ घण्टे पिसाब परीक्षण, रक्त परीक्षण, खानपान तथा पिसाबका बानीहरुको समीक्षा गराउनु उत्तम हुनेछ ।
मिर्गौलाको पथरी हाम्रो जीवनशैली, खानपान, पानी पिउने बानी र जीउको अन्य अवस्था जस्ता धेरै कारकले प्रभावित हुन्छ। विशेष गरी नेपाल जस्तो स्थानमा जहाँ पानीको पहुँच, गर्मी मौसम, फास्ट फुड तथा मीठा पेयको पहुँच बढी छ । त्यहाँ सचेत बन्न जरुरी छ।
प्रकाशित: २ कार्तिक २०८२ २१:४७ आइतबार
