कुनै समय नेपालमा बिजुली बचत गर्नु राष्ट्रिय आवश्यकता थियो। लोडसेडिङको कठोर अनुभवबाट गुज्रिएको समाजका लागि ‘बत्ती जोगाऊ’ भन्ने सन्देश स्वाभाविक थियो। तर समय विस्तारै बदलिँदैछ। नेपाल अब बिजुली अभावको मात्र कथा बोकेर बस्ने अवस्थामा छैन। जलविद्युत् उत्पादन बढ्दैछ, निजी क्षेत्रको लगानी बढ्दैछ, ऊर्जा क्षेत्र राष्ट्रिय अर्थतन्त्रको सम्भावनाशील आधारका रूपमा देखिन थालेको छ। यस्तो अवस्थामा अब हामीले एउटा नयाँ प्रश्न सोध्नुपर्ने बेला आएको छ-बिजुली उत्पादनपछि अब त्यसको खपत कसरी बढाउने?

मेरो बुझाइमा अब नेपालको ऊर्जा बहस केवल उत्पादन र निर्यातमा सीमित रहनु हुँदैन। ऊर्जा क्षेत्रका प्राविधिक पक्षहरू विज्ञ, इन्जिनियर, नीति निर्माता र ऊर्जा क्षेत्रका सरोकारवालाहरूले अझ गहिराइमा अध्ययन गर्ने विषय हुन्। तर व्यवस्थापन, राष्ट्रिय समृद्धि, बजार निर्माण र नागरिक व्यवहारको दृष्टिले हेर्दा, स्वदेशी बिजुलीको खपत अब नेपालको विकास मोडेलको केन्द्रमा आउनुपर्ने विषय हो।

नेपालले बिजुली उत्पादनलाई राष्ट्रिय उपलब्धि बनाइसकेको छ। अब बिजुली खपतलाई राष्ट्रिय संस्कार, राष्ट्रिय अभियान र राष्ट्रिय समृद्धिको आधार बनाउनुपर्ने समय आएको छ।

आयातित इन्धनबाट स्वदेशी बिजुलीतर्फ
नेपालको अर्थतन्त्रको एउटा स्थायी कमजोरी आयातमा अत्यधिक निर्भरता हो। घरायसी प्रयोगमा एलपी ग्यास, यातायातमा पेट्रोल र डिजेल, उद्योगमा विभिन्न किसिमका इन्धन-यी सबैका लागि हामी ठूलो मात्रामा बाह्य बजारमा निर्भर छौँ। यस्तो निर्भरताले व्यापार घाटा बढाउँछ, विदेशी मुद्रामाथि दबाब सिर्जना गर्छ र राष्ट्रिय अर्थतन्त्रलाई बाह्य मूल्य उतारचढावसँग संवेदनशील बनाउँछ।

यसको अर्थ एकै दिनमा सबै एलपी ग्यास, पेट्रोल वा डिजेल विस्थापित गर्न सकिन्छ भन्ने होइन। त्यो व्यावहारिक पनि होइन। तर जहाँ सम्भव छ, जहाँ किफायती छ, जहाँ प्रविधि उपलब्ध छ र जहाँ नागरिकले सहज रूपमा अपनाउन सक्छन्, त्यहाँ स्वदेशी बिजुलीलाई प्राथमिक विकल्प बनाउने सोच अब राष्ट्रिय नीति र व्यवहार दुवैमा आउनुपर्छ।

घरको भान्सामा इन्डक्सन चुलो, शहरमा विद्युतीय सार्वजनिक यातायात, होटल तथा रेस्टुरेन्टमा विद्युतीय उपकरण, कृषि प्रशोधनमा विद्युतीय मेसिन, कोल्ड स्टोरेज, साना उद्योग, कार्यालय, विद्यालय, अस्पताल र डिजिटल पूर्वाधार-यी सबै स्वदेशी बिजुली खपतका सम्भावित क्षेत्र हुन्। यिनलाई अलग-अलग कार्यक्रमका रूपमा होइन, एउटै राष्ट्रिय अभियानका रूपमा हेर्नुपर्छ।

विद्युत् खपत ऊर्जा मन्त्रालयको मात्र विषय होइन
हामीले लामो समयसम्म बिजुलीलाई ऊर्जा मन्त्रालय, विद्युत् प्राधिकरण, आयोजना विकासकर्ता वा प्रसारण लाइनको विषयका रूपमा मात्र हेरेका छौँ। तर अब खपतको प्रश्न उठेपछि यो विषय धेरै फराकिलो हुन्छ। विद्युत् खपत बढाउने कुरा केवल तार, पोल र ट्रान्सफर्मरको प्रश्न होइन; यो नागरिक व्यवहार, बजार विश्वास, वित्तीय सुविधा, उपकरण उपलब्धता, उद्योग नीति र राष्ट्रिय संचारको प्रश्न पनि हो।

कुनै परिवारले एलपी ग्यासबाट इन्डक्सनमा सर्ने निर्णय केवल देशभक्ति भावनाले गर्दैन। उसले सोच्छ-बत्ती स्थिर आउँछ कि आउँदैन? इन्डक्सन किन्न सजिलो छ कि छैन? चलाउन सस्तो पर्छ कि पर्दैन? बिग्रियो भने मर्मत कहाँ हुन्छ? भोल्टेजले साथ दिन्छ कि दिँदैन? ग्यासभन्दा झन्झटिलो त हुँदैन?

कुनै यातायात व्यवसायीले विद्युतीय बस वा भ्यान किन्नुअघि सोच्छ-चार्जिङ स्टेसन छ कि छैन? ब्याट्रीको आयु कति हो? ऋण सुविधा पाइन्छ कि पाइँदैन? मर्मत खर्च कस्तो हुन्छ? यात्रुको विश्वास कस्तो हुन्छ?

कुनै उद्योगले विद्युत् प्रयोग बढाउनुअघि सोच्छ-नीति स्थिर छ कि छैन? आपूर्ति विश्वसनीय छ कि छैन? दर संरचना अनुमान गर्न सकिन्छ कि सकिँदैन? लगानी गरेपछि वातावरण फेरि बदलिने त होइन?

यी सबै प्रश्न व्यवस्थापनका प्रश्न हुन्। त्यसैले विद्युत् खपत राष्ट्रिय अभियान बन्नुपर्छ भनेको केवल ‘बिजुली चलाऊ’ भन्ने नारा होइन। यसको अर्थ हो-नागरिक, उद्योग, बैंक, सरकार, स्थानीय तह, निजी क्षेत्र र मिडियालाई एउटै व्यवहारिक दिशामा लैजाने संगठित प्रयास।

भान्साबाट सुरु हुने आर्थिक रूपान्तरण
नेपालमा घरायसी ऊर्जा खपतको कुरा गर्दा भान्सा सबैभन्दा महत्वपूर्ण स्थान हो। एलपी ग्यास धेरै परिवारको दैनिक जीवनसँग जोडिएको छ। त्यसलाई विद्युतीय चुलोले विस्तारै प्रतिस्थापन गर्न सकेमा यसले घरको खर्च, आयात र स्वदेशी बिजुली खपत तीनै पक्षमा सकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ।

तर यो परिवर्तन केवल भाषणबाट हुँदैन। विद्युतीय खाना पकाउने संस्कृतिका लागि विश्वसनीय विद्युत् आपूर्ति, सुरक्षित वायरिङ, उपयुक्त उपकरण, सहज किस्ताबन्दी, उपभोक्ता शिक्षा र स्थानीय स्तरमा मर्मत सेवा चाहिन्छ। विशेषगरी मध्यमवर्गीय र न्यून आय भएका परिवारका लागि आर्थिक रूपमा आकर्षक योजना आवश्यक छ। बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूले ऊर्जा-कुशल उपकरणका लागि साना ऋण योजना ल्याउन सक्छन्। स्थानीय तहले सामुदायिक प्रदर्शन कार्यक्रम गर्न सक्छन्। मिडियाले वास्तविक प्रयोगकर्ताका अनुभवहरू देखाउन सक्छ।

भान्साको परिवर्तन सानो देखिन सक्छ, तर राष्ट्रिय स्तरमा यसको प्रभाव ठूलो हुन्छ। किनभने कुनै पनि राष्ट्रिय अभियान घरबाट सुरु भयो भने मात्र स्थायी बन्छ।

यातायातमा स्वदेशी बिजुलीको अवसर
पेट्रोलियम आयात घटाउने अर्को ठूलो क्षेत्र यातायात हो। विद्युतीय सवारीसाधनको प्रयोग बढ्दै गएको देखिन्छ, तर यसलाई अझ व्यवस्थित, समावेशी र सार्वजनिक हितमुखी बनाउनु आवश्यक छ। निजी कार मात्र होइन, सार्वजनिक बस, स्कुल बस, माइक्रोबस, ट्याक्सी, डेलिभरी भ्यान, नगर यातायात र सरकारी सवारीमा विद्युतीय विकल्पलाई प्राथमिकताका साथ अघि बढाउन सकिन्छ।

तर यहाँ पनि मुख्य कुरा प्रविधि मात्र होइन, प्रणाली हो। चार्जिङ पूर्वाधार, पार्किङ, ऋण सुविधा, बीमा, मर्मत क्षमता, चालक प्रशिक्षण, ब्याट्री व्यवस्थापन र उपभोक्ता विश्वास-यी सबैलाई एकसाथ व्यवस्थापन गर्नुपर्छ। यदि विद्युतीय यातायातलाई केवल ‘नयाँ गाडी’ को रूपमा हेरियो भने यसको प्रभाव सीमित हुन्छ। यसलाई आयात प्रतिस्थापन, प्रदूषण न्यूनीकरण, शहरी सुविधा र स्वदेशी बिजुली खपतको संयुक्त रणनीतिका रूपमा हेर्नुपर्छ।

उद्योग र रोजगारीसँग जोडिएन भने खपत अधुरो हुन्छ
घरायसी र यातायात खपत महत्वपूर्ण छन्, तर स्वदेशी बिजुलीको पूर्ण आर्थिक मूल्य उद्योगसँग जोडिएपछि मात्र सिर्जना हुन्छ। बिजुली प्रयोग गरेर वस्तु र सेवा उत्पादन गर्न सकियो भने त्यसले आयात घटाउँछ, रोजगारी बढाउँछ, स्थानीय अर्थतन्त्रलाई चलायमान बनाउँछ र निर्यातको सम्भावना बढाउँछ।

नेपालले कृषि प्रशोधन, चिस्यान भण्डारण, खाद्य उद्योग, होटल तथा पर्यटन, साना तथा मझौला उद्योग, डिजिटल सेवा, डेटा सेन्टर, विद्युतीय उपकरण मर्मत तथा उत्पादन, हरित निर्माण सामग्री र स्थानीय उद्यमशीलतालाई स्वदेशी बिजुलीसँग जोड्नुपर्छ। यो काम केवल ऊर्जा नीतिबाट हुँदैन। यसका लागि औद्योगिक नीति, बैंकिङ नीति, कर नीति, स्थानीय सरकारको भूमिका, सीप विकास र बजार पहुँच सबै मिल्नुपर्छ।

नेपालका युवाहरू रोजगारी खोज्दै विदेश गइरहेका छन्। यदि स्वदेशी बिजुलीले स्वदेशी उद्योग चलायो भने ऊर्जा केवल मेगावाटमा होइन, रोजगारीमा नापिन थाल्छ। यही नै समृद्धिको वास्तविक मापन हो।

अभियान किन आवश्यक छ?
किनभने व्यवहार स्वतः परिवर्तन हुँदैन। मानिसहरू पुरानो बानी छाड्न समय लगाउँछन्। बजारले विश्वास खोज्छ। लगानीकर्ताले स्थिरता खोज्छ। नागरिकले सुविधा खोज्छ। उद्योगले सुनिश्चितता खोज्छ। त्यसैले विद्युत् खपत बढाउन केवल नीति घोषणा पर्याप्त हुँदैन। यसलाई निरन्तर सार्वजनिक संवाद, प्रोत्साहन, उदाहरण, प्रशिक्षण र विश्वास निर्माणसँग जोड्नुपर्छ।

नेपालमा कुनै समय हात धुने बानी, खोप, बैंकिङ, मोबाइल फोन, डिजिटल भुक्तानी, बीमा वा इन्टरनेट प्रयोग पनि विस्तारै अभियानकै माध्यमबाट जनजीवनमा प्रवेश गरे। त्यस्तै, स्वदेशी बिजुलीको बुद्धिमत्तापूर्ण खपत पनि राष्ट्रिय व्यवहार बन्न सक्छ, यदि यसलाई सही ढंगले व्यवस्थापन गरियो भने।

विद्युत् खपत राष्ट्रिय अभियान बनेपछि यसको सन्देश सरल हुनुपर्छ-जहाँ सम्भव छ, स्वदेशी बिजुली प्रयोग गरौँ; आयातित इन्धनमाथिको निर्भरता घटाऔँ; घरको खर्च, देशको आयात र वातावरणीय दबाब कम गरौँ; स्वदेशी ऊर्जालाई स्वदेशी समृद्धिमा बदलौँ।

मिडिया र संचारको भूमिका
कुनै पनि राष्ट्रिय अभियानमा मिडियाको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ। ऊर्जा खपतको बहसलाई केवल प्राविधिक समाचारमा सीमित राखियो भने आम नागरिक जोडिँदैनन्। मिडियाले यसलाई जीवनशैली, घर खर्च, युवाको रोजगारी, उद्योगको भविष्य, किसानको आम्दानी, शहरको प्रदूषण, पर्यटनको गुणस्तर र नेपालको आर्थिक आत्मनिर्भरतासँग जोडेर प्रस्तुत गर्नुपर्छ।

संचारले डर होइन, विश्वास दिनुपर्छ। आदेश होइन, प्रेरणा दिनुपर्छ। जटिल शब्द होइन, सरल उदाहरण दिनुपर्छ। एउटा परिवारले इन्डक्सन प्रयोग गर्दा के फरक पर्यो? एउटा होटलले विद्युतीय प्रणाली अपनाउँदा खर्चमा के परिवर्तन आयो? एउटा किसानले विद्युतीय चिस्यान भण्डारण पाएपछि उत्पादन कसरी जोगियो? एउटा नगरले विद्युतीय बस चलाउँदा यात्रुलाई के लाभ भयो? यस्ता कथाहरूले अभियानलाई जीवित बनाउँछन्।

निष्कर्ष: बिजुली खपत अब समृद्धिको संस्कार
नेपालले अँध्यारोबाट उज्यालोतर्फको यात्रा गरिसकेको छ। अब उज्यालोबाट समृद्धितर्फ जाने यात्रा सुरु गर्नुपर्छ। त्यो यात्रा केवल ठूला आयोजनाबाट होइन, नागरिकको भान्सा, उद्योगको मेसिन, किसानको भण्डारण, शहरको यातायात, hotelको सेवा, विद्यालयको प्रविधि र युवाको उद्यमशीलताबाट अघि बढ्छ।

स्वदेशी बिजुलीको खपत बढाउनु अब केवल ऊर्जा व्यवस्थापनको विषय होइन। यो आयात घटाउने विषय हो। यो रोजगारी बनाउने विषय हो। यो उद्योग चलाउने विषय हो। यो वातावरण जोगाउने विषय हो। यो नागरिक जीवन सहज बनाउने विषय हो। र अन्ततः यो राष्ट्रिय समृद्धिको विषय हो।

त्यसैले विद्युत् खपत अब राष्ट्रिय अभियान बन्नैपर्छ। अभियानको अर्थ नारा मात्र होइन; नीति, पूर्वाधार, वित्तीय सुविधा, व्यवहार परिवर्तन, बजार निर्माण र जनविश्वासको संगठित यात्रा हो।

नेपालसँग पानी छ, ऊर्जा छ, युवा छन्, उद्यमशीलता छ र सम्भावना छ। अब आवश्यक छ-यी सबैलाई एउटै राष्ट्रिय दिशामा व्यवस्थापन गर्ने संकल्प। यदि हामीले स्वदेशी बिजुलीलाई स्वदेशी जीवनशैली, स्वदेशी उद्योग र स्वदेशी समृद्धिसँग जोड्न सक्यौँ भने नेपालको विकासको नयाँ अध्याय यहीँबाट सुरु हुन सक्छ।