हाम्रो विद्यालय शिक्षामा अंग्रेजी, गणित र विज्ञानलाई अत्यधिक प्राथमिकता दिइने चलन पहिले देखिकै हो। यी विषयले मानिसलाई पेशागत रूपमा सक्षम बनाउने भएकोले ती विषयहरुको महत्व उच्च छ । अझ, गणित र विज्ञान भनेको त मानव सभ्यता विकासको मेरुदण्ड नै हो भन्दा फरक पर्दैन । तर जहाँसम्म साहित्यको प्रश्न छ– मानिसलाई सही अर्थमा मानिस बनाउने शक्ति भने साहित्यमै निहित हुन्छ।  

साहित्यले जीवनका जटिल पक्ष बुझ्न, समाजका संरचना पहिचान गर्न, मानवीय पीडा र सौन्दर्य महसुस गर्न र आत्म–अन्वेषण गर्न प्रेरित गर्छ। यही कारणले विद्यालय पाठ्यक्रममा साहित्यलाई पनि उच्च महत्वमा राखिनु अत्यावश्यक छ, तर पठन-पाठन व्यवहारमा साहित्यको उपस्थिति अपेक्षाकृत कमजोर देखिन्छ ।

नेपालको सन्दर्भमा हेर्दा, साहित्यिक धरोहर अत्यन्त समृद्ध छ। लेखनाथ पौड्यालका ऋतु विचार र सत्य–सन्देश जस्ता कविताहरूले प्रकृति, नैतिकता र जीवनदर्शनलाई सरल तर गहिरो ढंगले प्रस्तुत गर्छन्। यस्ता कृतिहरू विद्यार्थीलाई केवल भाषा सिकाउने माध्यम होइनन्; यी कविताले प्रकृतिसँगको सम्बन्ध, समयको चक्र, सत्यको मूल्य र मानवीय कर्तव्यबोध जस्ता विषयहरू जीवनभरका लागि मनमा रोपिदिन्छन्।  

तर यति महत्वपूर्ण कृतिहरू विद्यालय पाठ्यक्रममा पर्याप्त रूपमा समावेश नहुनु साहित्यप्रतिको बेवास्ताको उदाहरण हो। त्यस्तै, महाकवि देवकोटाका बाल–कविताहरू सरल, रमाइला र बाल–मनोविज्ञानअनुसार अत्यन्त प्रभावकारी छन्। यस्ता कविताहरूले बाल–मस्तिष्कमा भाषा, लय, कल्पनाशक्ति र संवेदनशीलता विकास गराउने अद्भुत क्षमता राख्छन्, तर विद्यालयमा देवकोटाका बाल–कविताहरू थोरै मात्र पढाइ हुनु दुर्भाग्यपूर्ण छ। साहित्यिक सम्पदाको यस्तो अवमूल्यनले विद्यार्थीको भावनात्मक र बौद्धिक विकासमा बाधा पुर्‍याउँछ।

विद्यालयका पाठ्यक्रममा भाषा र व्याकरणलाई अत्यधिक जटिल बनाएर पढाउने चलन पनि साहित्यप्रतिको रुचि घटाउने अर्को कारण हो। व्याकरणका जटिल नियम बुझ्दै नबुझी रटेर केही फाइदा हुँदैन। समासका कति प्रकार हुन्छन्, परिभाषा के हो, कुन नियम कहाँ लागू हुन्छ– यी सबै कुरालाई अत्यधिक जोड दिँदा विद्यार्थी भाषा सिक्ने होइन, भाषा बाट डराउने बन्छन्। व्याकरणलाई सामान्य जानकारीको स्तरमा सीमित राखेर भाषालाई अभिव्यक्तिको अभ्यासमा केन्द्रित गरिनु आवश्यक छ। विद्यार्थीले लेख्ने, बोल्ने, तर्क गर्ने, विश्लेषण गर्ने र समालोचनात्मक दृष्टिकोण सहित विचार व्यक्त गर्ने अभ्यास गर्नुपर्छ। तर अभ्यासको नाममा फेरि एकाएक जटिल बनाइदिनु पनि हुँदैन; सिकाइ क्रमशः, सहज र अनुभव–आधारित हुनुपर्छ। यस्तो अभिव्यक्ति–कला विकास गर्न चेतनामा निरन्तर केही निवेश चाहिन्छ, र त्यो निवेश साहित्य पढ्ने बानीले नै दिन्छ।

आजकल “घोक्नु राम्रो होइन” भन्ने धारणा अत्यधिक फैलिएको छ। बुझेर पढ्नु महत्त्वपूर्ण छ– यो सत्य हो। तर यसै बहानामा कण्ठस्थ गर्ने अभ्यासलाई पूर्ण रूपमा नकार्नु गलत हुन्छ। केही साहित्यिक कृतिहरू कण्ठस्थ गर्नु अनिवार्य हुन्छ, किनकि कण्ठस्थ कविताले दिमागमा दीर्घकालीन न्यूरोलोजिकल कनेक्शन बनाउँछ। जब विद्यार्थीले कविता कण्ठस्थ गर्छ, उनीहरूको स्मरणशक्ति, भाषिक लय, भावनात्मक सम्बन्ध र सांस्कृतिक पहिचान मजबुत बन्छ। जीवनका कठिन क्षणहरूमा पनि कण्ठस्थ कविता मनमा झल्किन्छ र मार्गदर्शन दिन सक्छ। उदाहरणका लागि, लेखनाथका “सत्य–सन्देश” जस्ता कविताहरूले सत्य, कर्तव्य र नैतिकताको मूल्य जीवनभर सम्झाइरहन्छन्। त्यसैले “घोक्नु गलत” भन्ने एकपक्षीय धारणा भन्दा “बुझेर घोक्नु” भन्ने सन्तुलित दृष्टिकोण आवश्यक छ।  

साहित्यले व्यक्तित्व विकासमा पार्ने प्रभाव केवल भावनात्मक वा सांस्कृतिक तहमा सीमित हुँदैन; यसले न्यूरोलोजिकल स्तरमै दिमागलाई सक्रिय बनाउँछ। साहित्य पढ्दा दिमागका भाषिक क्षेत्र मात्र होइन, कल्पनाशक्ति, सहानुभूति, विश्लेषण, स्मरणशक्ति र भावनात्मक प्रसंस्करणसँग सम्बन्धित क्षेत्रहरू एकसाथ सक्रिय हुन्छन्। यसले दीर्घकालीन रूपमा बौद्धिक क्षमता, निर्णय–क्षमता र सामाजिक संवेदनशीलता बढाउँछ। वैज्ञानिक अध्ययनहरूले पनि देखाएका छन् कि कथा पढ्दा दिमागले वास्तविक अनुभवजस्तै प्रतिक्रिया दिन्छ, जसले सहानुभूति र सामाजिक बुझाइलाई गहिरो बनाउँछ। यसरी हेर्दा साहित्य केवल मनोरञ्जन होइन– यो मानसिक व्यायाम, भावनात्मक उपचार र बौद्धिक विस्तारको माध्यम हो।

यससँगै इतिहास, भूगोल, समाज, मानव सभ्यता, दर्शनजस्ता विषयहरूको अध्ययन पनि अत्यावश्यक छ। यी विषयहरूले मानिसलाई समय, स्थान, समाज र मानव विकासको यात्रा बुझ्न मद्दत गर्छन्। यदि गणित र विज्ञानलाई मात्र केन्द्रमा राखियो भने मानिस केवल कार्य–यन्त्रजस्तै बन्छ– सक्षम तर संवेदनाहीन। मान्छे हुनका लागि विविध ज्ञान, फराकिलो दृष्टिकोण, समालोचनात्मक सोच, सांस्कृतिक चेतना र मानवीयता आवश्यक हुन्छ। व्यक्तित्व विकासका लागि सकारात्मक सोच, पूर्वाग्रह-रहित, निष्पक्ष दृष्टिकोण, सहानुभूति र विवेक पनि सिकाउनुपर्छ, र यी सबै गुणहरूको मूल स्रोत साहित्य र मानविकी विषयहरू नै हुन्।

विद्यालय शिक्षाको उद्देश्य केवल परीक्षा पास गराउने होइन; जीवनका चुनौती सामना गर्न सक्षम, संवेदनशील, विवेकी र जिम्मेवार नागरिक तयार गर्नु हो। विज्ञानले तथ्य दिन्छ, गणितले तर्क दिन्छ, अंग्रेजीले विश्वसँग जोड्छ– तर साहित्यले यी सबैलाई अर्थ दिन्छ। साहित्यले नैतिकता, मानवीयता, सौन्दर्यबोध, सहानुभूति र आत्म–अन्वेषण सिकाउँछ र मानिसको चेतना, संवेदना, मूल्यबोध र व्यक्तित्वलाई जरा–जरा सम्म रूपान्तरण गर्छ । त्यसैले विद्यालय पाठ्यक्रममा साहित्यलाई केन्द्रमा राखेर लेखनाथ, देवकोटा, सम, भूपी, माधवप्रसाद घिमिरे, गुरु प्रसाद मैनाली, झमक घिमिरे जस्ता स्रष्टाहरूका कृतिहरू व्यापक रूपमा समावेश गर्नुपर्छ जसले गर्दा विद्यार्थीले साहित्यसँग गहिरो सम्बन्ध बनाउने वातावरण सिर्जना हुन्छ, जसले उनीहरूको सोच, व्यवहार र जीवनदृष्टिमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउँछ।

तर यसो भन्दै गर्दा, यो पंक्तिकार साहित्य पठन-पाठनलाई कठिन र परिश्रमयुक्त सिकाइको वस्तु बनाउनु पर्छ भन्ने पक्षमा चाहिं छैन । साहित्यिक अभ्यासलाई परिक्षा उत्तीर्ण गर्न कठिन र अनावश्यक रुपमा जटिल बनाउनु हुँदैन । सरल र सरस तरिकाले जीवन र जगतलाई बुझ्ने मौकाको रुपमा साहित्यलाई पाठ्यक्रममा पस्किनु पर्छ ।  

अन्ततः, साहित्य केवल विषय होइन– यो जीवन बुझ्ने कला हो। त्यसैले, नागरिकलाई संवेदनशील, विवेकी, सृजनशील र मानवीय बनाउने दिशामा अगाडि बढ्दा साहित्यलाई केन्द्रमा राखेर शिक्षाको संरचना पुनःपरिकल्पना गर्न सके मात्र समग्र व्यक्तित्व विकास सम्भव हुन्छ।