गत भदौ २३ र २४ को जेनजी आन्दोलनपछि विध्वंसले काठमाडौंलाई आगो र धुलोको बाक्लो पर्दाले छोप्यो। त्यो दुई दिन सहर केवल सडक र चोकमा होइन, मनमस्तिष्कमा पनि जलिरहेको थियो। सिंहदरबार, सर्वोच्च अदालत, शीतल निवास र अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलन केन्द्र - देशको इतिहास, प्रतिष्ठा र राज्यसत्ता बोकेका ती संरचनाहरू धुवाँ र खरानीबिच उभिएका निर्जीव साक्षीझैं देखिन्थे।

विध्वंसको ज्वालाले सरकारी भवन मात्र होइन, निजी क्षेत्रका उद्योग–व्यवसाय, होटल, टेलिकम कम्पनीका कार्यालय, सवारी साधन र सर्वसाधारणका घरआवाससमेत छोयो। शृंखलाबद्ध पसलहरूका सिसा फुटे, कार्यालयका कागज हावामा उडाइए।

काठमाडौंले त्यो समय भौतिक क्षतिभन्दा पनि गहिरो मानसिक आघात भोग्यो। मानौं भूकम्पले धर्ती मात्र होइन, विश्वास र स्थायित्वको आधारसमेत हल्लाइदिएको हो। सडकहरूमा उडेको धुलोसँगै डर, आक्रोश र अन्योल पनि तैरिरहेका थिए। राजधानीको मुटुमा लागेको त्यो आगो केवल भवनहरूमा सीमित रहेन, यसले राज्य, समाज र नागरिकबिचको सम्बन्धलाई समेत प्रश्नको घेरामा ल्यायो।

आन्दोलनको लहर काठमाडौंमै सीमित रहेन, पोखरा, धरान, जनकपुर, चितवन र धनगढीसम्म यसको झट्का पुग्यो।

सरकारी प्रतिवेदनअनुसार ७७ जनाको ज्यान गयो। तीमध्ये ३९ जना १३ देखि २८ वर्ष उमेर समूहका थिए, अर्थात् देशको ऊर्जा र सम्भावनाको उमेर। यी सबै आँकडाहरू मिलेर एउटा कठोर यथार्थको चित्र कोर्छन्–यो केवल भौतिक विनाशको कथा थिएन, यो मनोवैज्ञानिक कम्पन, असुरक्षाको अनुभूति र राष्ट्रको सामूहिक स्मृतिमा परेको गहिरो दागको कथा थियो।

विनाशको त्यो घडीले देशभरि कालो बादल झारिदियो। धुवाँले ढाकिएको आकाशमुनि मानिसहरू भविष्यतिर टोलाइरहेका थिए। त्यही बेला सुशीला कार्की नेतृत्वको सरकारले राजनीतिक स्थिरता र जनविश्वास पुनर्स्थापित गर्ने प्रतिज्ञासहित फागुन २१ गते चुनाव सम्पन्न गर्ने घोषणा गर्‍यो। घोषणाले प्रारम्भमा आशंका र अन्योल जन्मायो, तर समयको प्रवाहसँगै त्यही वचनले थाकेका मनहरूमा आशाको सानो दीप बाल्न थाल्यो।

मानव समाज जति अशान्त भए पनि प्रकृति आफ्नो चक्रबाट कहिल्यै विचलित हुँदैन। जाडोको कठोर स्पर्शले थकित बनाएका मुटुहरूलाई वसन्तको मधुर सासले फेरि चलायमान बनाउँछ। ऋतुराज वसन्त केवल मौसमको फेरबदल होइन, यो जीवनको मुस्कान हो। प्रेम र पुनर्जागरणको दूत हो। यसमा पृथ्वी हरियो चादर ओढ्छ, नांगा हाँगामा कोमल पालुवा टुसाउँछन्। वन–उपवन रङ र सुवासले भरिन्छन्।

लालीगुराँसको रातो आभा, चम्पाका कोमल पात, सुनाखरीको सुन्दर विस्तार– यी सबैले धुवाँले ढाकिएको स्मृतिमाथि हरियालीको नयाँ अध्याय लेख्छन्। चराचुरुंगीको चिरबिर स्वरले बिहानलाई गीतमय बनाउँछ, कोइलीको मधुर कुकुले थाकेको आकाशमा सान्त्वनाको लहर फैलाउँछ।

भदौको अन्धकार बिस्तारै ढल्दै थियो। सिंहदरबार, शीतल निवास र सर्वोच्च अदालतमा धुवाँ र आगोले छोएका ती संरचनाहरू अझै मौन उभिएका थिए, सडक, गल्ली, पसल र कार्यालयहरू धुलोले ढाकिएका थिए। तर त्यही खरानीभित्र कतै न कतै जीवनको सानो बिउ सुरक्षित थियो।

विपत्तिको अँध्यारोबिच पनि प्रकृतिले आफ्नो चिरकालीन व्रत निभाइरहेको थियो–रूपान्तरणको, पुनर्जन्मको, आशाको। वसन्तले सम्झाइरहेको थियो कि विनाश अन्तिम सत्य होइन, अन्तिम सत्य त पुनर्निर्माण हो, पुनःउद्भव हो। जाडोको कठोरतापछि जसरी कोमल पालुवा निस्कन्छ, त्यसरी नै दुःखको धुवाँपछि पनि मानव मनमा नयाँ उज्यालो उम्रन्छ।

वसन्त ऋतुले केवल वन–उपवनलाई मात्र होइन, मानव हृदयलाई पनि हरियालीले ढाकिदिन्छ। यस ऋतुमा प्रेम अनायासै अंकुराउँछ, सौन्दर्यले आत्मालाई स्पर्श गर्छ र आकर्षणले जीवनलाई मधुर बनाउँछ। कविको कलममा कविता फुल्छ, कलाकारको क्यानभासमा रङहरू स्वतः बग्न थाल्छन्, संगीतकारको स्वरमा अनौठो मिठास घुल्छ। होली र वसन्त पञ्चमीजस्ता पर्वहरूले उत्साह र उमंगलाई अझ प्रगाढ बनाउँछन्। रङहरूले मानिसबिचको दुरी पगाल्छन्, आपसी प्रेम र सद्भावको सेतु बाँध्छन्।

चैत लाग्दै छ। अर्थात् वसन्त सुरु हुँदै छ। यो वसन्त केवल मौसम परिवर्तन होइन, यो मानव आत्माको पुनर्जन्म हो। युद्ध र विध्वंसपछि थाकेका समाजका संवेदनाहरू, अन्धकारमा हराएका विश्वास, राजनीतिक द्वन्द्व र अस्थिरताले बोकेको बोझ - सबै वसन्तको उज्यालो र हरियालीसँगै क्रमशः हलुका हुँदै जान्छन्। यस ऋतुमा आशाले नयाँ आकार लिन्छ, सहिष्णुताले नयाँ भाषा पाउँछ र जीवनले पुनः आफ्नो लय समात्छ।

राजनीतिक आकाशमा पनि वसन्तको हल्का सुनौलो घाम झुल्किन थालेको अनुभूति हुँदै गएको छ। नेपाली कांग्रेसको रुखमा नयाँ पालुवा पलाउँदै छ, नेकपा एमालेको सूर्य फेरि तेजिलो हुँदै छ।

नेपाली कम्युनिस्ट पार्टीको तारा झन् चम्किलो देखिन्छ, राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीको घन्टीको झंकार अझ सशक्त सुनिन्छ। श्रम संस्कृति पार्टीको माटो मलिलो बन्दै छ, उज्यालो पार्टी नेपालको बिजुलीको प्रकाश अझ तीव्र हुँदै छ।

यी सबै प्रतीकहरूले एउटै सन्देश दिन्छन्–आन्दोलनले भत्काएको राजनीतिक घर पनि पुनर्निर्माण हुन सक्छ। जसरी वसन्तले पुराना पातहरूलाई विस्थापित गरी नयाँ हरियाली ल्याउँछ, त्यसरी नै नयाँ नेतृत्वले पुरानो अविश्वास र अस्थिरतालाई क्रमशः विस्थापित गर्दै छ।

राजनीतिक वृक्षमा उम्रिएको नयाँ पालुवाले लोकतान्त्रिक बहुलवादको जरा अझै जीवित छ भन्ने संकेत गर्छ। वसन्तको आगमन र राजनीतिक परिवर्तनबिच अद्भुत समन्वय छ। जसरी पृथ्वीमा कोमल पालुवाले पुराना पातलाई बिदाइ गर्छन्, फूलहरूले जीर्ण वास विस्थापित गर्छन्, त्यसरी नै नयाँ राजनीतिक विकल्प र नेतृत्वले पुरानो अस्थिरता र अविश्वासलाई क्रमशः हटाउँदै जान्छ। राजनीतिक आकाशमा नयाँ सूर्य उदीयमान छ, नयाँ तारा चम्किरहेका छन् र घन्टीको ध्वनि न्याय र समानताको संकेतझैं गुन्जिरहेको छ।

विध्वंसले ल्याएको विनाश–घर, व्यापार र जीवनमा परेको चोट अझै ताजा छ। पीडाका धुलोले मन र सहर दुवै ढाकेका छन्। तर त्यही बेला वसन्तको मन्द हावाले धुलो पखाल्न थालेको छ। नयाँ सुगन्ध छर्दै, हरियाली र रङले वातावरण सजाउँदै। सडक, पार्क, नदीकिनार र चोकहरूमा जीवन पुनः लय समात्न खोज्दै छ। खण्डहर बनेका भवनहरू पुनर्निर्माणको आवाजले भरिएका छन्। पसलहरू फेरि सटर उचाल्न आतुर छन्। केवलकारका तारहरू फेरि यात्राको प्रतीक्षामा छन्। होटलका ढोकाहरू पुनः अतिथिको स्वागतका लागि सजिन थालेका छन्।

यसरी भदौ २३–२४ को जेनजी आन्दोलनले मुलुकमा अपूरणीय क्षति पुर्‍याए तापनि प्रकृति र मानव प्रयासको संयुक्त पुनरुत्थानले नयाँ ऊर्जा जन्माइरहेको छ। विध्वंसपछिको अन्धकार स्थायी रहेन। वसन्तले भन्छ–अन्धकार सधैं अन्तिम सत्य होइन। विनाश र भयको गहिराइमा पनि जीवन पुनः हरियाली ओढ्न सक्छ, प्रेम फेरि अंकुराउन सक्छ, सौन्दर्य पुनः फुल्न सक्छ र आशा–सबैभन्दा अन्तिम र सबैभन्दा शक्तिशाली शक्ति फेरि उज्यालो बन्न सक्छ। वसन्तको आगमनसँगै नयाँ राजनीतिक नेतृत्व, पुनर्निर्मित संरचना, हरियाली, फूल र रङ, यी सबैले नेपालको जीवनमा आशा र प्रेमको पुनर्जागरण सुनिश्चित गर्न थालेको छ। प्रकृतिको हावामा सुगन्ध घुलिएको छ, रङ फूलमा मात्र होइन, मानव हृदयमा पनि फक्रिएको छ, नवजीवन, विश्वास र साहसका रूपमा।

वसन्तले ल्याउने प्रेम र सौन्दर्य केवल वन–उपवनमै सीमित हुँदैन, त्यो समाजका नसानसामा फैलिन्छ। मानिसबिचको दुरी बिस्तारै गल्छ, आपसी सद्भावको न्यानोपन बढ्छ। जेनजी आन्दोलन र त्यसपछिको वसन्त केवल मौसम परिवर्तनको कथा होइन। यो सामाजिक, राजनीतिक र आर्थिक पुनर्जागरणको संकेत हो।

 हरियाली, पुष्प र चराचुरुंगीको गीतसँगै मानिसहरूको संकल्प, उद्यम र आपसी सद्भावले नेपाललाई नयाँ आशा दिएको छ। अन्धकारबाट उज्यालोतर्फको यो यात्रा विनाशपछि पनि जीवन पुनः फुल्न सक्छ र राष्ट्रको आत्मा पुनः हरियाली ओढ्न सक्छ भन्ने सम्झाउँछ।

यस लेखमा वसन्त केवल ऋतुको फेरबदल होइन, यो मानव मन, समाज र राष्ट्रको नवीकरणको सशक्त रूपक बनेर उभिएको छ। जीवनका रङ, प्रेम र आशा फेरि फर्किरहेका छन्। विध्वंसपछि पनि पुनर्जन्म सम्भव हुन्छ भन्ने विश्वास वसन्तले नै जगाउँछ। जसरी प्रकृति हरियाली ओढ्छ, त्यसरी नै समाज, राजनीति र अर्थतन्त्र पनि उज्यालोतर्फ फर्किन थाल्छन्।

यो वसन्त केवल मौसम परिवर्तन होइन, यो नेपाली मन, समाज र राष्ट्रको पुनर्जन्मको महापर्व हो। रुखका नांगा हाँगामा कोमल पालुवा टुसाइरहेका छन्। मानौं मानव मनमा नयाँ विचार अंकुराइरहेको हो। हरियो घाँसमा टल्किएको ओसका कणहरू आशाका साना दीपजस्ता चम्किरहेका छन्। लालीगुराँस, चम्पा र सुनाखरीले वन–उपवनलाई रंगीन च्यादर ओढाएका छन्।

नयाँ वर्षको पहिलो किरणले पुराना भय र त्रासलाई पन्छाइदिएको छ। बालबालिका रङसँग खेलिरहेका छन्, बजारमा फेरि सुगन्ध, संगीत र उत्सवको गुन्जन सुनिन थालेको छ। मानव मन फेरि प्रेम र सौन्दर्यले भरिन थालेको छ। हरेक दृष्टि, हरेक आवाज, हरेक सुवास– सबै जीवनको उत्सवमा रूपान्तरित भएका छन्। विध्वंसले ल्याएको अन्धकार अब स्मृतिमा सीमित छ तर वसन्त, नयाँ वर्ष र पुनर्जागरणको चेतना जिउँदो र स्पन्दित छ।

जसरी फूलले पुराना पात विस्थापित गर्छ, त्यसरी नै समाज, राजनीति र अर्थतन्त्र नयाँ विश्वास र रंगीन आशासँग पुनः फुलिरहेका छन्। प्रकृति र मानव मनको मिलनले जन्माएको नवजीवन यस वसन्तमा स्पष्ट देखिन्छ -हावा न्यानो छ, घाँस हरियो, फूल रंगीन र आकाश गीतमय। जीवन फेरि फुलिरहेको छ। विश्वासले हरियाली फैलाइरहेको छ। समाज, राजनीति र मानव हृदय– सबैमा नयाँ रङ, नयाँ आशा, नयाँ प्रेम। यस वसन्तले प्रमाणित गरेको छ - विनाश अन्तिम सत्य होइन, पुनर्जागरण नै जीवनको शाश्वत नियम हो।