लोपोन्मुख लाप्चा जातिको संस्कार र संस्कृतिमा आधारित अनुसन्धानमूलक पुस्तक सार्वजनिक भएको छ । जनता बमुमुखी क्याम्पस इटहरीका समाजशास्त्र, मानवशास्त्र विषयका उपप्राध्यापक अर्जुन उप्रेतीले पुस्तक सार्वजनिक गरेका हुन् ।  

नेपालका सीमान्तकृत लोपोन्मुख आदिवासी जननजातिहरु हुन् । यिनीहरुको मुख्य बासस्थान पूर्वी नेपालको इलाम जिल्लाको पूर्वी दक्षिण गाउँपालिका तथा नगरपालिका क्षेत्र र झापा जिल्लाको बुद्धशान्ति गाउँ पालिका हो ।  

यिनै सीमान्तकृत जाति लाप्चाबारे दुइ दसकसम्म सक्रिय पत्रकारितामा बिताएका उप्रेतीले चार वर्ष सम्म लगाएर लाप्चा जातिका सबै सामाजिक तथा साँस्कृतिक अभ्यासहरुको अध्ययन गरेर ‘द लाप्चा’ पुस्तक प्रकाशन गरेका हुन् ।  

सोझो सरल स्वभाव, अन्य समुदायको भन्दा फरक, भाषा, संस्कार र शैली भएका लाप्चाहरु हिंसाविरोधी र अत्यन्त मिजासिला र सामाजिक सौहार्दता बोकेका जातिमा पर्दछन् ।  उनीहरु हिंसा विरोधी हुनुमा उनीहरुको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि महत्वपूर्ण छ । जहाँ, अन्तिम लाप्चा राजा, सिगम (पुनु) ले कोच समुदायसँग युद्धविराम सम्झौतामा प्रवेश गरे, थप द्वन्द्वबाट टाढा रहने प्रतिज्ञा गरे । यो प्रतिबद्धताले लाप्चा समुदाय भित्र उच्च स्तरको सामाजिक सद्भाव र सद्भावनालाई बढावा दिएको पुस्तकमा लेखक उप्रेतीले उल्लेख गरेका छन् ।  

लेखक उप्रेतीले पुस्तकमा समेटेका छन्, ‘लाप्चा समुदाय भित्र, एक विशिष्ट विवाह प्रचलन प्रचलित छ, जहाँ विवाह गर्न चाहने युवाले विवाहलाई अनुमति दिनु अघि आफ्नो रोजेको दुलहीको घरमा एक वर्ष बिताउनु पर्छ, उनको परिवारले उनीहरूको विश्वास कमाउन तोकेका कार्यहरू गर्नु पर्छ ।’ समुदायको नेतृत्व बुङथिङ (पुजारी) र याबा (शमन) द्वारा प्रदान गरिन्छ, जसले समाजको सांस्कृतिक अभ्यास र परम्पराहरूलाई मार्गदर्शन गर्ने पुस्तकमा समेटिएको छ ।  

लाप्चा लोकनृत्यहरू केवल प्रस्तुतीत्मक कार्यहरू मात्र होइनन् तर समुदायको सांस्कृतिक पारिस्थितिकीको अभिन्न अंग हुन् । तिनीहरूले ऐतिहासिक कथाहरू, कृषि लयहरू र सामाजिक मूल्यहरूलाई पनि लाप्चा सम्पदाको मूर्त अभिलेखको रूपमा पुस्तकमा समेटिएको  छ ।  

कञ्चचनजंघा हिमालको फेदमा उत्पति भएर बिस्तारै फैलिदै दक्षिणपूर्व तर्फ बसाई सराई गर्दै आउने क्रममा सिक्किमको नाम्चीदेखि इलामको पूर्वी दक्षिणभाग सम्म यिनीहरुको बसोबास रहेको छ ।

लाप्चा समुदायका आफ्नै रैथाने अभ्यास छन् जुन अन्य समुदाका भन्दा पृथक, रहर लाग्दा र ऐतिहासिक पनि भएको लेखक उप्रेतीले उल्लेख गरेका छन् । उनले भनेका छन, ‘समाजमा महिलाको स्थान पुरुषको भन्दा उच्च छ । घरपरिवारमा सबै मातृ सत्तात्मक अभ्यास हुन्छ तर नेपाली समाज पितृसत्तात्मक भएकाले सामाजिक रुपमा भने पुरुषले नै परिवारको नेतृत्व गर्दछन् ।’ पुस्तकमा लाप्चा समूदायका भाषा, जन्म, मृत्यु, विवाह, संस्कार, लोकरीति, धार्मिक विश्वास, सामाजिक, साँस्कृतिक मूल्य मान्यतालगायतलाई समेटिएको छ ।