समुन्द्री सतहदेखि ३८ सय मिटरको उचाईको एक्लो बस्ती। जम्मा १३ घर। ३९ जना मतदाता। अनुमानित तापक्रम माइनस ५ डिग्री। नजिकमा पर्ने अर्काे बस्ती २५ किलोमिटर टाढा।

हिमाली जिल्ला मुस्ताङको सबैभन्दा दुर्गममा पर्ने वारागुङ मुक्तिक्षेत्र गाउँपालिका–५ साङता गाउँको परिचय हो यो। गाउँको एकमात्र हिमाली आधारभूत विद्यालय मतदान केन्द्रमा भोट खसाल्ने मतदाता जम्मा ३१ जना छन्। हुन त मतदाता नामावलीमा गाउँका ३९ जना मतदाताको नाम छ, तर ३ जनाको यसअघि नै मृत्यु भईसकेको छ।  

चिसो छल्न तल झरेका केही वृद्ध मतदाता गाउँ फर्किन सकेनन्। जसले गर्दा गाउँमा ३१ जनाले मात्र भोट खसाल्नेछन। मतदान गराउन सुरक्षाकर्मी र निर्वाचन कर्मचारी गरेर १४ जना खटिएका छन्। ३१ जना मतदाता मध्ये पनि ४ जना गोठमा छन्। पहिलो खेपमा भोट खसालेपछि केही स्थानीय गोठालालाई पालो दिन गोठ जानेछन र गोठालो बसेका मतदाताहरु भोट खसाल्न झर्नेछन्।  

सदरमुकाम जोमसोमबाट ३९ किलोमिटर टाढाको यो गाउँ पुग्न जोमसोमबाट मोटरमा कम्तिमा ३ घण्टा लाग्छ। त्यही समय गुजार्दै निर्वाचनको टोली हिमाली आधारभूत विद्यालयमा निर्वाचन गराउन खटिएको छ।

‘बाक्लो जमेको हिउँलाई डोजर लगाएर हटाइएको रहेछ। झन्डै १० किलोमिटर त साहै्र सकसपूर्ण यात्रा बन्यो,’ निर्वाचन गराउन खटिएका मतदान अधिकृत राजेश गुप्ता भन्छन्, ‘तरपनि गाउँ आएर तयारी पुरा गरेका छौ। चिसो छल्न तल झरेका मतदाता पनि गाउँ फर्केका छन्।’

उनका अनुसार केहीदिन अघि मात्र डोजर चलाएर बाटोको बरफ फ्याकेर मोटरबाटो खुला गरेकोले गाडीको यात्रा सहज थिएन। बाटोमा करिब १० फिटसम्म हिउँ जमेर कडा चट्टान झैं भएर बरफ जमेको थियो। ‘डोजरले खोतलेर बरफ हटाएपछि चिप्लोबाटोको जोखिम थियो। तर गाउँले पनि मत खसाल्न गाउँ फर्किए, हामी पनि आयौं,’ उनले भने, ‘जसोतसो गाडी चल्यो। मतदान केन्द्रसम्मै गाडी आएकोले पैदल हिड्नु त परेन, तर, सहज थिएन।’

उनका अनुसार गाउँपालिकाको त्यही वडाभित्र पर्ने फल्याकको जनमुक्ति आधारभूत विद्यालय छ। साङता र फल्याकबीचको दूरी नै कम्तिमा २५ किलोमिटर रहेको छ। ‘फल्याक पछि २५ किलोमिटर पार परेपछि बल्ल साङता पुगियो,’ उनले भने, ‘गाउँमा मान्छे देख्नै गाह्रो रहेछ। बालबालिका र वृद्धवृद्धाजति सहरतिर छन। भोट खसाल्नकै लागि मतदाता मात्र गाउँ फर्केका हुन।’

उनका अनुसार निर्वाचन गराउने टोली गाउँ पुग्दैगर्दा गाउँमा एकजना बाहेक कोही थिएनन्। समाजघरको ताला खोलेर कर्मचारीको टोली बास बसेको थियो। त्यसपछि बल्ल मतदाता गाउँ उक्लेका थिए। ‘अघिअघि हामी आयौ, पछि पछि मतदाता आए,’ उनले भने।

‘अहिले भोट खसाल्न मात्र गाउँलेहरु गाउँ उक्लेका रहेछन। मत खसालेपछि उनीहरु फेरि तल झर्नेछन,’ गुप्ताले भने, ‘खासमा यो बेला उनीहरु गाउँ फर्किने समय होइन। चैतको तेश्रो साता बल्ल गाउँलेहरु घर फर्किने अघिल्ला वर्षको तालिका हो। तर, अहिले चुनावकै कारण गाउँलेहरु निर्धारित तालिका भन्दा फरक समयमा घर आएका हुन।’ गाउँलेहरु घर पुग्दा सबै घरमा ताला ठोकेको थियो। साङताबाट करिब १८ किलोमिटर दूरी पार गरेपछि डोल्पा पुगिन्छ। डोल्पा र मुस्ताङ जोड्ने यो हिमाली जिल्लाको पदमार्ग हो।  

‘बिहान ७ बजेदेखि नै मतदानका लागि हामी तयार अवस्थामा रहनेछौं। चिसोका कारण मतदाताहरु ८ बजेपछि आउने गाउँलेको भनाई छ,’ सर्वदलीय बैठक सकेपछिको जानकारी दिँदै उनले भने, ‘थोरै मतदाता भएकोले छिटो सकिन्थ्यो। तर, गोठाला गएका मतदाताले पालो पाएपछि बल्ल उनीहरु भोट खसाल्न झर्नेछन। त्यही भएर केही ढिला हुनेछ।’

स्थानीय अगुवा थुक्तेन गुरुङ भोट खसाल्नकै लागि गाउँलेहरु घर फर्केको बताउँछन। ‘योपटक अलि छिटो गरेर घर फर्कियौ। भोट खसाल्न आएका हौ। केही त भोट खसालेपछि पनि तल झर्नेछन, म भने यतै बस्छु,’ उनले भने, ‘बालबालिका र बुढाबुढी घर फर्किन सकेनन।’ गाउँ फर्केको भएपनि अहिलेका लागि काम नभएको उनले बताए।

‘अझै तीनसातापछि बल्ल आलु रोप्न थाल्ने हो। अहिलेका लागि काम केही छैन। यत्तिकै बस्ने हो,’ उनले भने, ‘गाउँको चारैतिर हिउँ छ। चिसो पनि उत्पात छ। काम केही छैन।’

वारागुङ गाउँपालिका–५ का अध्यक्ष सुरेन्द्र गुरुङ पनि सबैजना मतदाता घर फर्किन नसक्नुमा पहुँचमा समस्या हो। उनका अनुसार ३९ जना मतदाता भएपनि ३१ जना मात्र गाउँमा छन। ‘चिसो छल्न गाउँलेहरु तल झरेका थिए। जसोतसो बाटो खुल्यो र ३१ जनाले भोट खसाल्ने पक्का भयो, अरु त सहरमै छन। सबै मतदाता घर फर्किन सकेनन,’ उनले भने, ‘मतदातालाई घर फर्काउनकै लागि डोजर चलाएर बाटो खुलाइएको हो। नत्र सम्भव थिएन।’

जिल्ला निर्वाचन अधिकारी लोकेन्द्रबहादुर ज्ञवालीले पनि अप्ठेरोका बाबजुत पनि सबै मतदान केन्द्रसम्म कर्मचारी पुगेको बताए। ‘कतै मतदाता घर फर्किन सक्दैनन की भन्ने चिन्ता थियो। तर, अप्ठेरो भनिएको ठाउँसम्म बाटो खुलाएर भएपनि मतदाता फर्कायौं। गाउँलेहरु मतदान गर्न गाउँ उक्लेका छन,’ ज्ञवालीले भने, ‘अरुतिर समस्या थिएन। साङताका लागि चूनौती थियो। तरपनि सम्भव भयो।’