जुम्लाको पातारासी गाउँपालिका–७, पटमारागाउँमा जन्मिएका सुवास बुढा ११ वर्षको उमेरमा जीवनको दिशा गुमाएका थिए। आज उनी त्यही अनुभवको आधारमा अन्यका जीवनमा दिशा दिने प्रयासमा छन्।

सदरमुकाम खलंगाको कालेखोलीमा सञ्चालन भइरहेको सानो सुधार केन्द्र केवल संस्थागत संरचना मात्र होइन; यो एक जीवनले अर्को जीवनलाई सम्हाल्ने मौन संघर्षको प्रतीक हो। सुवासको कथा सामान्य उतारचढावको कथा होइन, बरु त्यो यात्रा हो जहाँ एक व्यक्तिले आफैंलाई हराउँदै, फेरि खोज्दै फर्किन्छ।

११ वर्षको उमेरमा चरेस, रक्सी र गलत संगतले उनलाई नियन्त्रणमा लिए। “म बाँचिरहेको थिएँ, तर मेरो जीवन मेरो नियन्त्रणमा थिएन,” सुवास भन्छन्। परिवारका लागि त्यो समय असह्य थियो। हुलाक जागिरे पिता र होटल चलाउने आमाले दिनरात मेहनत गरेर कमाएको पैसा छोराको भविष्यका लागि हो भन्ने विश्वास राख्थे, तर त्यो पैसा कुलतमा खर्च हुँदै गइरहेको थियो।

परिवारले उनलाई सुधार्न विभिन्न उपाय अपनायो—सम्झाइ, दबाब, यहाँसम्म कि हिरासतमा राखेर जोगाउने प्रयास। “मलाई जोगाउन हिरासतमा राखियो, त्यतिबेला पीडा जस्तो लाग्थ्यो, तर आज बुझ्दा त्यो माया थियो,” उनी सम्झन्छन्।

२०७० सालतिर सुवास पूर्ण रूपमा विखण्डित भइसकेका थिए। मानसिक अवस्था बिग्रँदै गएको, आफन्त र समाजका लागि ‘समस्या’ बनेका उनले भारतको लखनउस्थित ‘टिन च्यालेन्ज’ सुधार केन्द्रमा उपचार पाए। दुई वर्षभित्र र एक वर्ष बाहिर बिताउँदा उनले जीवनलाई नयाँ दृष्टिले हेर्न थाले। “त्यहाँ मैले पहिलो पटक आफूलाई भेटेँ, आफैंलाई स्वीकार्न सिकेँ,” उनले बताए।

फर्किएपछि जीवन सहज थिएन। समाजको नजर अझै शंका र अविश्वासले भरिएको थियो। २०७५ पुस २१ गते उनले जीवनलाई स्थिर बनाउने अर्को निर्णय गरे—विवाह। हुम्लाकी कल्पना बुढा जीवनसाथी मात्र नभई संघर्षकी सहयात्री पनि बनिन्।

आज उनीहरू मिलेर खलंगाको कालेखोलीस्थित ‘कर्णाली टिन च्यालेन्ज ड्रग रिह्याबिलिटेसन सेन्टर’ सञ्चालन गर्दैछन्। भवन ठूलो छैन, अत्याधुनिक सुविधा छैन, तर त्यहाँ अनुभवबाट जन्मिएको विश्वास छ। “हामी बिरामीलाई नियमले होइन, अनुभवले सम्हाल्छौं,” सुवास भन्छन्।

केन्द्रमा हाल चार जना बिरामी छन्। अहिलेसम्म ४ महिला र ३० पुरुषले सेवा लिएका छन्। २५० वर्गमिटर जमिनमा बनेको भवनमा १० जनासम्म बस्न सक्छ। सहयोग सीमित छ—चन्दननाथ नगरपालिकाबाट ३ लाख ५० हजार, गुठिचौरबाट १ लाख, सामाजिक विकास कार्यालयबाट ५० हजार रुपैयाँ।

यहाँ आउने बिरामी केवल लतमा फसेका मानिस मात्र होइनन्, परिवारबाट टाढिएका, समाजबाट अलग भएका र आफैंबाट हराएका मानिसहरू हुन्। १२ वर्षदेखि ६४ वर्षसम्मका बिरामी छन्, डोल्पा, कालिकोट, पोखरा वा काठमाडौंका भए पनि पीडा उस्तै छ।

कल्पना भन्छिन्, “उनीहरू केवल औषधि चाहँदैनन्, सुन्ने मान्छे चाहिन्छ।” कर्मचारी नभएको कारण उनीहरू आफैं सबै काम गर्छन्। महिलाका लागि छुट्टै व्यवस्था गर्नुपर्ने भएकाले चुनौती थप छ।

केन्द्रमा प्रति बिरामी मासिक १० हजार रुपैयाँ लिइन्छ। त्यही रकमबाट औषधि, पानी, बिजुली र काउन्सिलिङको व्यवस्था गरिन्छ। कर्णाली स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानका डाक्टरहरू, पोखरा, काठमाडौं र विदेशबाट विशेषज्ञहरू समेत आउँछन्।

सर्वोत्तम उपचार औषधि मात्र होइन, सम्बन्ध हो। “जब बिरामीले आफूलाई बुझिएको महसुस गर्छ, त्यहीँबाट सुधार सुरु हुन्छ,” सुवास भन्छन्। उनका आफ्नै जीवनले यो उदाहरण प्रस्तुत गर्छ।

केही बिरामी सुधार भएर घर फर्केका छन्, कोही विवाह गरेर स्थिर जीवनमा छन्। “जब उनीहरू फर्किन्छन्, म आफैं फर्किएको महसुस गर्छु,” उनी भन्छन्।

सुवास बुढाको कथा केवल व्यक्तिगत पुनर्जन्मको कथा मात्र होइन, यो समाजको ऐना हो। जहाँ समयमै सम्हालिन नसकेको बालक हराउँछ, तर अवसर पाएमा अरूलाई बचाउने शक्ति बन्न सक्छ। अँध्यारोले उनलाई सिकायो, उज्यालोको मूल्य कति मूल्यवान हुन्छ, र आज उनी त्यही उज्यालो अरूका लागि बालिरहेका छन्।