प्रतिनिधिसभाको बैठक सामान्यतः विधेयक, प्रश्नोत्तर, सत्ता–प्रतिपक्षबीचको बहस र संसदीय प्रक्रियाभित्र सीमित हुने ठाउँ मानिन्छ। तर बुधबारको बैठकमा दृश्य केही फरक देखियो। सांसदहरू आफ्नो स्थानमा बसेर बोल्ने परम्परागत शैलीभन्दा बाहिर निस्कँदै हर्क साम्पाङ नेतृत्वको श्रम संस्कृति पार्टीका सांसदहरूले सभामुखअगाडि पुगेर पर्चासहित प्रदर्शन गरे। संसद् भवनभित्र देखिएको यो दृश्यले फेरि एकपटक नेपाली राजनीतिमा ‘प्रतीकात्मक विरोध’को शैलीलाई केन्द्रमा ल्याएको छ।
बैठक सुरु हुनासाथ गरिएको प्रदर्शनमा सहभागी सांसदहरूको छातीमा ‘प्रधानमन्त्री संसद्प्रति जवाफदेही बन्नै पर्छ’ लेखिएको पर्चा टाँसिएको थियो। उनीहरूले बोकेका अन्य पर्चामा ‘प्रश्नदेखि भाग्न पाइँदैन’, ‘जनमतलाई सम्मान गर’, ‘संसद् छलेर अध्यादेश ल्याउन बन्द गर’ तथा ‘संसदीय मर्यादा पालन गर’ जस्ता नारा लेखिएका थिए। संसद्भित्रै भएको यस्तो प्रदर्शनपछि सभामुख डोलप्रसाद अर्यालले सांसदहरूलाई मर्यादित बन्न आग्रह गरे।
घटनाको केन्द्रमा देखिएका व्यक्ति हुन् धरानका मेयरका रूपमा वैकल्पिक राजनीतिक शैलीबाट चर्चा कमाएका हर्क साम्पाङ। सडक आन्दोलन, श्रमदान अभियान र प्रत्यक्ष शैलीका कारण चर्चामा आएका साम्पाङ अहिले संसद्भित्र पनि उही शैलीको राजनीति देखाउन खोजिरहेका छन् भन्ने सन्देश यो घटनाले दिएको छ। संसद्भित्र प्लेकार्ड, नाराबाजी र प्रतीकात्मक विरोध नेपाली राजनीतिमा नौलो होइन, तर ‘पर्चा टाँसेर’ गरिएको यो शैलीले ध्यान खिचेको छ।
यसलाई केवल सामान्य विरोधका रूपमा मात्र बुझ्दा कम हुन्छ । यसको पछाडि सरकारप्रतिको असन्तुष्टि, संसद्लाई बेवास्ता गरिएको अनुभूति र कार्यपालिका–संसद् सम्बन्धमा बढ्दो तनावको संकेत पनि लुकेको देखिन्छ। विशेषगरी अध्यादेशमार्फत शासन चलाउने प्रवृत्ति, प्रधानमन्त्रीको संसद्मा उपस्थितिप्रति उठ्ने प्रश्न तथा जनप्रतिनिधिको भूमिकाबारेको बहस अहिले चर्किँदै गएको सन्दर्भमा श्रम संस्कृति पार्टीले संसद्भित्रै दृश्यात्मक दबाब सिर्जना गर्न खोजेको देखिन्छ।
संसदीय लोकतन्त्रमा विरोध गर्ने अधिकार सुनिश्चित हुन्छ। तर त्यो विरोधको शैली र मर्यादा कस्तो हुने भन्ने प्रश्न पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ। यही कारणले बुधबारको घटनाले दुई प्रकारको बहस जन्माएको छ। एकथरीले यसलाई संसद्लाई जनताको आवाजसँग जोड्ने ‘साहसी हस्तक्षेप’का रूपमा हेरेका छन् भने अर्काथरीले संसदीय प्रक्रियालाई ‘स्टन्ट’मा रूपान्तरण गर्न खोजिएको आरोप लगाएका छन्।
हर्क साम्पाङको राजनीतिक शैली मूलतः परम्परागत दलविरुद्धको असन्तुष्टिमा आधारित छ। उनी आफूलाई ‘सिस्टमभित्रको विद्रोही’का रूपमा प्रस्तुत गर्न खोज्छन्। धरानमा पानीको समस्या समाधानका लागि श्रमदान अभियान चलाउँदा जस्तै उनले राजनीतिलाई औपचारिक प्रक्रियाभन्दा प्रत्यक्ष सहभागितामूलक शैलीमा लैजान खोजेको देखिन्छ। संसद्भित्रको यो ‘पर्चा फण्डा’ पनि त्यही शैलीको निरन्तरता हो।
तर संसद् सडक होइन। संसद्मा हरेक गतिविधि नियम, प्रक्रिया र मर्यादाभित्र सीमित हुनुपर्ने तर्क बलियो छ। यदि हरेक दल वा सांसदले आफ्नो असन्तुष्टि देखाउन पर्चा, नाराबाजी र प्रदर्शनलाई सामान्य अभ्यास बनाउने हो भने संसदीय अभ्यास नै अव्यवस्थित बन्न सक्ने चिन्ता पनि उत्तिकै जायज देखिन्छ। त्यसैले सभामुखको ‘मर्यादित बन्नुस्’ भन्ने आग्रह केवल औपचारिक टिप्पणी मात्र थिएन, त्यो संसदीय अनुशासन कायम राख्ने प्रयास पनि थियो।
यद्यपि अर्को पक्ष पनि छ। संसद्भित्रका औपचारिक भाषणहरू प्रायः जनतासम्म प्रभावकारी रूपमा पुग्न सकिरहेका छैनन्। सामाजिक सञ्जालको युगमा दृश्यात्मक राजनीति बढी चर्चित र प्रभावकारी बन्न थालेको छ। यही कारण कतिपय सांसद अहिले ‘भाइरल हुने राजनीति’तर्फ आकर्षित भइरहेका छन्। हर्क साम्पाङ समूहको यो प्रदर्शन पनि त्यही नयाँ राजनीतिक संचारशैलीको एउटा उदाहरण मान्न सकिन्छ।
यस घटनाले एउटा गम्भीर प्रश्न उठाएको छ, के संसद् अब केवल कानुन बनाउने थलो मात्र रह्यो, वा जनअसन्तुष्टि प्रदर्शन गर्ने रंगमञ्च पनि बन्दैछ ? यदि कार्यपालिका संसद्प्रति जवाफदेही छैन भन्ने अनुभूति बलियो बन्दै जाने हो भने यस्ता विरोध अझ बढ्न सक्छन्। तर विरोधको शैलीले संसदीय संस्थाप्रतिको सम्मान घटाउने खतरा पनि उत्तिकै रहन्छ।
अन्ततः बुधबार देखिएको ‘पर्चा फण्डा’ केवल केही सांसदको प्रदर्शन मात्र थिएन। त्यो अहिलेको नेपाली राजनीतिमा बढ्दो असन्तुष्टि, वैकल्पिक राजनीतिक शैलीको खोजी र संसद्भित्रै प्रतिरोधको नयाँ भाषा निर्माण गर्ने प्रयासको संकेत पनि थियो। यस्ता दृश्यले सरकारलाई सचेत बनाउनेछन् कि संसद्लाई थप अराजक बहसतर्फ धकेल्नेछन् ? यो प्रश्नको उत्तरका लागि संसद्का थप गतिविधि हेर्नुपर्ने हुन्छ ।
प्रकाशित: ६ जेष्ठ २०८३ १७:१४ बुधबार
