बाँके जिल्ला पश्चिम नेपालको एक प्रमुख व्यापारिक र औद्योगिक केन्द्रको रूपमा परिचित छ । भारतसँगको खुला सीमा र जमुनाहा–हिल्सा सडक सञ्जालले यहाँको व्यापारलाई सहज र द्रुत गतिमा अघि बढाउने अवसर प्रदान गरेको छ । ठूला र साना उद्योगहरू, औद्योगिक क्षेत्रहरू, साथै धार्मिक र प्राकृतिक पर्यटनका सम्भावनाले यस जिल्लालाई समृद्धिको नयाँ केन्द्र बनाउने क्षमता दिएको छ । बागेश्वरी मन्दिर जस्ता धार्मिक स्थलहरू मात्र होइन, बाँके राष्ट्रिय निकुञ्ज जस्ता प्राकृतिक सम्पदाले पनि यहाँको पर्यटनको सम्भावना व्यापक बनाएको छ ।

यद्यपि, जिल्लाका उद्योगी, व्यवसायी र पर्यटन क्षेत्रमा काम गर्ने व्यक्तिहरूले यहाँ दीर्घकालीन रणनीतिक योजना नहुँदा आर्थिक विकास अपेक्षाअनुसार अघि बढ्न सकेको छैन भन्ने गुनासो गरेका छन् । नेपालगन्ज उद्योग वाणिज्य संघका महासचिव भीम रानाभाटका अनुसार, उद्योग र व्यवसाय क्षेत्र फस्टाउन वातावरण निर्माण गर्नु अनिवार्य छ । उनले भने, ‘बाँकेको समग्र विकासका लागि दीर्घकालीन प्रभाव पार्ने रणनीतिक योजना आवश्यक छ । विजयी भएपछि त्यसमा ठोस निर्णय र कार्यान्वयन हुनुपर्छ ।’ रानाभाटले यस अवसरमा जोड दिए कि स्थानीय उद्योग र व्यवसाय फस्टाउन वातावरण निर्माण हुनु जरुरी छ, अन्यथा यहाँको आर्थिक समृद्धि सम्भव छैन ।

नेपालगन्ज नाकाबाट हुने अवैध ओसारपसारले स्थानीय व्यवसायलाई धरासायी बनाएको लामो समयदेखि गुनासो छ । अवैध आयात–निर्यातले उद्योगीहरूलाई ठूलो घाटा पुर्‍याएको र व्यवसाय सञ्चालनमा अवरोध सिर्जना गरेको छ । यद्यपि, सरकारले एकीकृत जाँच चौकी (आइसिपी) निर्माण गरेको भए पनि व्यवसायीहरूले यसको प्रभाव अपेक्षाअनुसार नदेखिएको बताए । रानाभाटका अनुसार, ‘अवैध व्यापार नियन्त्रणका लागि वास्तविक प्रभावकारी उपाय आवश्यक छ । जाँच चौकी मात्र पर्याप्त छैन, यसले दीर्घकालीन समाधान दिन सक्दैन ।’

औद्योगिक क्षेत्रको कमी पनि यहाँको विकासमा प्रमुख बाधकको रूपमा देखिएको छ । नेपाल उद्योग वाणिज्य महासंघका पूर्वकेन्द्रीय सदस्य कृष्णप्रसाद श्रेष्ठले भने, ‘नौबस्ता औद्योगिक क्षेत्र निर्माण शीघ्र थाल्न आवश्यक छ । भौतिक पूर्वाधार भए पनि उद्योग र व्यवसाय अपेक्षितरूपमा फस्टाउन सकेका छैनन् । यदि दीर्घकालीन रणनीतिक योजना बनाएर त्यसमा ठोस कार्यान्वयन गरियो भने मात्र यहाँको अर्थतन्त्र गतिशील हुन सक्छ ।’ सिँचाइ आयोजनाको अधुरोपनाले पनि कृषि र उद्योगबीचको समन्वयमा अवरोध सिर्जना गरेको छ । कृषक र उद्योगीले जलस्रोतको पूर्ण उपयोग गर्न नसक्दा उत्पादन र उद्योगमा प्रत्यक्ष असर परेको देखिन्छ । श्रेष्ठले यस विषयमा भने, ‘सिँचाइ आयोजनालाई पूरा गरेर कृषि र उद्योगबीचको समन्वय स्थापित गर्न सकिन्छ, जसले दीर्घकालीन आर्थिक समृद्धिमा योगदान पुर्‍याउँछ ।’

नेपालगन्ज विमानस्थललाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको बनाउने आवश्यकता पनि यहाँको औद्योगिक र पर्यटन विकाससँग जोडिएको छ । अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलको स्थापना भएमा विदेशी लगानी र पर्यटनमा सहज पहुँच सुनिश्चित हुनेछ । यसले उद्योग र व्यवसाय दुवै क्षेत्रमा दीर्घकालीन योगदान पु¥याउनेछ । बाँके राष्ट्रिय निकुञ्ज र धार्मिक स्थलहरूले यहाँको पर्यटन विकासमा ठूलो भूमिका खेल्न सक्छन् । वन्यजन्तु संरक्षण र पर्यटन पूर्वाधारको अभावले व्यवसायी र पर्यटक दुवैलाई चुनौती दिइरहेको छ । श्रेष्ठले भने, ‘बाँके राष्ट्रिय निकुञ्जलाई पर्यटनको केन्द्र बनाउन पूर्वाधार निर्माण आवश्यक छ । वन्यजन्तुबाट हुने क्षति रोक्न नीतिगत व्यवस्थापन पनि अपरिहार्य छ ।’ होटल व्यवसायी भास्कर काफ्लेले पनि यहाँको होटल र पर्यटन व्यवसायको विशाल सम्भावनाबारे बताए । उनी भन्छन्, ‘अस्थिर राजनीतिका कारण व्यवसायी निराश छन् । अब दीर्घकालीन विकास योजना भएका उम्मेदवारलाई मात्र जिताउनुपर्छ ।’

धार्मिक पर्यटन पनि यहाँको अर्थतन्त्रमा योगदान दिन सक्ने मुख्य क्षेत्र हो । बागेश्वरी मन्दिर र अन्य धार्मिक स्थलहरूले श्रद्धालु र पर्यटकलाई आकर्षित गर्ने क्षमता राख्छन् । यस्ता स्थलहरूको व्यवस्थित विकास र पूर्वाधार निर्माणले स्थानीय व्यवसायमा सकारात्मक प्रभाव पार्ने विश्वास उद्योगीहरूमा छ । विशेषज्ञहरूको विचारमा, भौतिक पूर्वाधार विकास मात्रै पर्याप्त छैन । उद्योग, व्यापार, कृषि र पर्यटनलाई एकीकृत गरेर दीर्घकालीन रणनीतिक योजना तयार गर्नुपर्छ । यसले न केवल आर्थिक वृद्धि सुनिश्चित गर्छ, तर स्थानीय जनताको जीवनस्तर उकास्न पनि सहयोग पुर्‍याउँछ ।

रणनीतिक योजनामा औद्योगिक क्षेत्र निर्माण, सिँचाइ आयोजनाको पूरा, अन्तर्राष्ट्रियस्तरको विमानस्थल, पर्यटन पूर्वाधारको विकास, अवैध व्यापार नियन्त्रण, वन्यजन्तु–मानव द्वन्द्व व्यवस्थापन, तथा रोजगार र व्यवसाय प्रवद्र्धनका पक्षहरू समावेश हुनुपर्ने बताइन्छ । स्थानीय उद्योगी, व्यवसायी र पर्यटन क्षेत्रका प्रतिनिधिहरूले स्पष्ट रूपमा भनेका छन् कि दीर्घकालीन रणनीतिक योजना ल्याउने जनप्रतिनिधि मात्र जिल्लाको समग्र विकास गर्न सक्षम हुनेछन् । रानाभाटले भने, ‘बाँकेको आर्थिक विकास र समृद्धिका लागि इमान्दारितापूर्वक काम गर्ने उम्मेदवारलाई जिताउन जरुरी छ ।’ श्रेष्ठले थपे, ‘भौतिक पूर्वाधार मात्र पर्याप्त छैन । विकासले जनताको जीवनस्तर उकास्ने कामलाई बुझ्नुपर्छ । यसका लागि रणनीतिक योजना बनाएर त्यसमा ठोस निर्णय र कार्यान्वयन गर्नु आवश्यक छ ।’

भास्कर काफ्लेले पनि जोड दिए, ‘अब समय आएको छ कि बाँकेका उद्योगी, व्यवसायी र पर्यटन व्यवसायीलाई निराश बनाउने अस्थिर राजनीति परित्याग गरी दीर्घकालीन योजना भएका उम्मेदवारलाई मात्रै समर्थन गरियोस् ।’ बाँके जिल्लामा उद्योग, व्यापार, कृषि र पर्यटनको उच्च सम्भावना छ । भारतसँगको खुला सीमा, जमुनाहा–हिल्सा सडक, औद्योगिक क्षेत्र र पर्यटन स्थलहरूले यहाँ दीर्घकालीन आर्थिक विकासको आधार तयार पार्छन् । तर, दीर्घकालीन रणनीतिक योजना नहुँदा यहाँको विकास अपेक्षित गति लिन सकेको छैन ।

स्थानीय उद्योगी, व्यवसायी र पर्यटन क्षेत्रमा कार्यरत व्यक्तिहरूको विचारमा, अब आवश्यकता दीर्घकालीन योजना ल्याउने जनप्रतिनिधिको हो । यसले उद्योग, व्यापार र पर्यटनमा नयाँ ऊर्जा ल्याउने मात्र होइन, जनताको जीवनस्तर उकास्ने काममा पनि योगदान पु¥याउँछ । दीर्घकालीन रणनीतिक योजना कार्यान्वयनमा ल्याउने जनप्रतिनिधि विजयी भए मात्र बाँकेको उद्योग, व्यवसाय, पर्यटन र जनजीवनमा वास्तविक परिवर्तन सम्भव हुनेछ । समग्रमा हेर्दा, बाँकेको समृद्धि सुनिश्चित गर्न दीर्घकालीन योजना अपरिहार्य छ । यस योजनाले मात्र दीर्घकालीन विकास, आर्थिक स्थायित्व, रोजगारी सृजना र जनताको जीवनस्तर उकास्न सक्ने विश्वास स्थानीय उद्योगी, व्यवसायी र पर्यटन व्यवसायीहरूले व्यक्त गरेका छन् ।