बाँकेमा उत्पादन हुने तरकारीमा विषको मात्रा बढ्दै गएको पाइएको छ। केन्द्रीय कृषि प्रयोगशाला, नेपालगन्ज अन्तर्गतको कीटनाशक अवशेष द्रुत विश्लेषण प्रयोगशालाले मात्र आर्थिक वर्ष २०८१/८२ मा परीक्षण गरिएका नमुनाहरूमा १० प्रकारका तरकारीमा अत्यधिक विषाक्तता रिपोर्ट गरेको छ।

दूषित भेटिएका सबै तरकारी बाँकेमा उत्पादन गरिएका थिए। रायो, माटे र समाधिनीसहित दशमध्ये नौ र बोडी अत्यधिक विषाक्त पाइएका थिए। चैत, वैशाख, जेठ र असारमा परीक्षण गरिएका सबै नमुना रातो लेबल (उपभोगका लागि उपयुक्त छैन) अन्तर्गत थिए। तरकारी वा फलफूलको निषेध प्रतिशत ३५ भन्दा कम छ भने यसलाई ‘हरियो लेबल’ (उपभोग्य) मानिन्छ। यो ३५ देखि ४५ प्रतिशतको बिचमा छ भने यसलाई ‘पहलो लेबल’ (क्वारेन्टाइनपछि उपभोग्य) मानिन्छ। यदि यो ४५ प्रतिशतभन्दा माथि छ भने यसलाई ‘रातो लेबल’ (उपभोगका लागि उपयुक्त छैन) मानिन्छ।

कृषि उत्पादन बढाउन किसानहरूले रासायनिक मल र कीटनाशकमा धेरै भर पर्न थालेका छन्। रासायनिक मल र कीटनाशकको अन्धाधुन्ध प्रयोगले खेतको उर्वरता घटाइरहेको छ। यसले हाम्रो स्वास्थ्यलाई मात्र हानि पुर्‍याउँदैन, वातावरणलाई पनि प्रदूषित गरिरहेको छ। विश्वव्यापी रूपमा फार्महरूमा लगभग तीस लाख टन कीटनाशक प्रयोग गरिन्छ। यीमध्ये ठुलो प्रतिशत जमिनमा चुहिन्छन्, जसले पृथ्वीलाई मात्र हानि गर्दैन तर हाम्रो स्वास्थ्यलाई पनि हानि पुर्‍याउँछन्।

रासायनिक कीटनाशकहरूको प्रयोगले माटोको गुणस्तरमा प्रतिकूल असर पार्छ। बिस्तारै माटोमा पोषक तत्त्वहरू कम हुँदै जान्छन् र माटो बाँझो बन्दै जान्छ। यसले तरकारीको गुणस्तरमा पनि असर गर्छ। यी कीटनाशकले तरकारीमा भएका पोषक तत्त्वहरू नष्ट गर्छन् र स्वास्थ्यका लागि पनि हानिकारक हुन्छन्। बन्दा, बैंगन, गोलभेँडा आदि तरकारीमा विभिन्न प्रकारका कीराले आक्रमण गर्छन् र तिनीहरूलाई मार्न विभिन्न कीटनाशक प्रयोग गरिन्छ। यसरी रोपणदेखि कटनीसम्म धेरै कीटनाशक प्रयोग गरिन्छ।

बजार पुग्नुअघि तरकारीताजा देखाउन कीटनाशक प्रयोग हुन्छ । यस्तो तरकारी खानु स्वास्थ्यका लागि खतरनाक छ। फर्सी र अन्य तरकारीको वृद्धिलाई उत्तेजित गर्न हार्मोनल औषधीहरू पनि प्रयोग गरिन्छ, जसले तिनीहरूको वृद्धि छिटो हुन्छ।

विषाक्त रसायनको प्रयोग दिन प्रतिदिन बढ्दै गइरहेको छ। एक अनुमानअनुसार हामी हाल दैनिक ०.५ मिलीग्राम विष खपत गरिरहेका छौं। तरकारीमा रंङ लगाइन्छ र तिनीहरूको आकार छिटो बढाउन अक्सिटोसिन इन्जेक्सन गरिन्छ। यो प्रायः लौका, फर्सी, काँक्रो जस्ता पातदार तरकारीमा प्रयोग गरिन्छ। जसका कारण तरकारी लम्बाइ र चौडाइमा छिटो बढ्छन् र किसानले बढी नाफा कमाउँछन्। बासी तरकारीलाई म्यालाथियोनको घोलमा १० मिनेटडुबाइन्छ, ताकि तरकारीहरू २४ घण्टा ताजा रहून्।

प्राकृतिक फलफूल र तरकारी खानु शरीरका लागि धेरै फाइदाजनक छ। यो तथ्यलाई अस्वीकार गर्न सकिँदैन। फलफूल र तरकारी खाँदा पाचन प्रक्रियामा सुधार हुन्छ, पेट भरिन्छ, भिटामिन, खनिज र फाइटोकेमिकलहरू प्राप्त हुन्छ। रक्तचाप, मुटुको स्वास्थ्य, पाचन आदि कायम रहन्छ।

हालैको एक रिपोर्टअनुसार १२ प्रकारका फलफूल र तरकारी सेवन गर्दा शरीरमा विषाक्त पदार्थ अर्थात् कीटनाशकहरूको मात्रा बढ्छ। तिनीहरूको बढ्दो मात्राले शरीरमा धेरै गम्भीर समस्या निम्त्याउन सक्छ। यी १२ फलफूल र तरकारीमध्ये धेरै तपाईंको मनपर्ने हुन सक्छन् र तपाईंले तिनीहरूलाई दैनिक उपभोग गरिरहनुभएको हुन सक्छ।

उत्पादन बढाउने लालसामा तरकारी विषाक्त बन्दै छ । बिरुवामा कीटनाशक छर्किंदा कीटनाशकबाट निस्कने विषाक्त पदार्थ तरकारीमा प्रवेश गर्छ। तरकारी, खेत, बजार आदिबाट निस्कने खतरनाक कीटनाशकले पुरुषको बुबा बन्ने सम्भावनालाई मात्र नष्ट गर्दैनन्, क्यान्सर, जोर्नी दुख्ने, पक्षाघात र अल्जाइमरजस्ता रोग पनि निम्त्याउन सक्छन्।

कृषि वैज्ञानिकहरूका अनुसार गोलभेडा, बैंगन, पालुंगो, भिन्डी र करेलामा अत्यधिक कीटनाशक छर्किंदा उत्पादनमा वृद्धि हुन्छ। यी तरकारीमा पाइने हानिकारक रसायनले घातक रोगहरू निम्त्याउँछन्। कीटनाशकहरूमा प्रयोग हुने रसायनले स्वास्थ्य जोखिम मात्र नभई घातक रोगहरू पनि निम्त्याउन सक्छन्।

बेमौसममा आउने हाइब्रिड तरकारीहरू पनि स्वास्थ्यका लागि खतरनाक हुन्छन्। यसबाहेक राम्ररी धोएपछि पनि तिनीहरूको सतहमा रहेका विषाक्त तत्त्व र कीटनाशकहरू अछुतो रहन्छन्। यस कारणले गर्दा मानिसलाई क्यान्सर, एलर्जी, मुटु, पेट, चिनी, रक्त विकार, आँखा रोग, दम, अटिजम, मधुमेह, पार्किन्सन, अल्जाइमर, जन्मजात विकृति, प्रजनन अशक्तता र अन्य धेरै प्रकारका क्यान्सर हुने जोखिम हुन्छ।

एक अध्ययनअनुसार यस्ता फलफूल र तरकारी खाएपछि बालबालिका बिरामी परिरहेका छन्। यसको गम्भीर साइड इफेक्टछ, विशेष गरी बालबालिका र गर्भवती महिलामा। काँचो खाइने तरकारीले स्वास्थ्यमा ठुलो हानि पुर्‍याइरहेको छ।

विज्ञका अनुसार यस्ता तरकारी र फलफूल खाँदा बालबालिकाको स्मरणशक्तिमा असर पर्छ। उनीहरूको सिक्ने क्षमतामा कमी आउँछ। यस्ता तरकारी र फलफूलको सेवनले गर्भवती महिलालाई हानि पुर्‍याउँछ। केरा पकाउनेजस्ता रसायन शरीरका लागि धेरै हानिकारक हुन्छन् । यसले स्वस्थ व्यक्तिको मुटु, मिर्गौला, मस्तिष्क र स्नायु प्रणालीमा क्षति पुर्‍याउँछ। सबैभन्दा ठुलो क्षति छालालाई हुने गर्छ।

समाधान र रोकथाम

कीटनाशकहरूमा मात्र भर पर्नुको सट्टा, एकीकृत कीट व्यवस्थापन (आइपिएम) जस्ता प्रविधि प्रयोग गर्नुपर्छ, जसमा जैविक कीटनाशक, फेरोमोन पासो र ब्यासिलस थुरिन्जिएन्सिस (बिट) जस्ता ब्याक्टेरियाको प्रयोग समावेश छ। निमको तेल एक सुरक्षित र प्रभावकारी जैविक विकल्प हो, जुन किरानियन्त्रण गर्न प्रयोग गर्न सकिन्छ।

 प्रयोग गर्नुअघि तरकारीहरू राम्ररी धुनुपर्छ। साथै, बोक्रा भएका तरकारीको बाहिरी छालालाई नरम ब्रसले सफा गर्नुपर्छ। थप सुरक्षाका लागि तरकारीहरू पकाउनुअघि लगभग ३० मिनेटसम्म भिजाउनुपर्छ। फलफूल र तरकारीका बोक्रा फाल्नुपर्छ र पातदार तरकारीको बाहिरी पात त्याग्नुपर्छ।

मासु, कुखुरा र माछाको छालाबाट बोसो काट्नुपर्छ, किनकि त्यहाँ केही कीटनाशक अवशेषहरू जम्मा हुन्छन्। तरकारी बफाएर मात्र पकाउन सकिन्छ। उपभोग गर्नुअघि १२–१४ घण्टाका लागि केही तरकारी फ्रिजमा राख्नाले कीटनाशकको उपस्थिति कम हुन्छ। जहाँ सम्भव छ, विशेष गरी उच्च जोखिम भएका वस्तुहरूका लागि हानिकारक कीटनाशकको जोखिम कम गर्न प्रमाणित जैविक लेबल भएका उत्पादन छनोट गर्नुहोस्।

उच्च जोखिमयुक्त वस्तुको बारम्बार उपभोगबाट बच्न तपाईंले खाने फलफूल र तरकारीका प्रकारमा परिवर्तन ल्याउनुपर्छ। किसानलाई सुरक्षित कीटनाशक अभ्यासबारे शिक्षित गर्न आवश्यक छ र खाद्य उत्पादनमा कीटनाशक अवशेष लेबलिङ अनिवार्य हुनुपर्छ।

तरकारीमा कीटनाशकको बढ्दो स्तर गम्भीर समस्याका रूपमा देखा पर्दैछ, जुन किसानले बालीलाई कीटबाट जोगाउन रासायनिक कीटनाशकको अत्यधिक र अनुपयुक्त प्रयोगका कारण उत्पन्न भएको हो। यसले माटो र पानीलाई दूषित गर्छ र हानिकारक रसायनहरू तरकारीमा रहन्छन्, जसले क्यान्सर, मुटु रोग र स्नायुसम्बन्धी समस्यासहित मानव स्वास्थ्यमा जोखिम हुन्छ।

यसबाट बच्न निमको तेलजस्ता जैविक कीटनाशक प्रयोग गर्नु, बाली परिक्रमा अभ्यास गर्नु र कीटनाशकको सट्टा एकीकृत कीट व्यवस्थापन जस्ता प्रविधि प्रयोग गर्नु महत्त्वपूर्ण हुन्छ। जोखिम कम गर्न, उपभोक्ताले तरकारी राम्ररी धुन, नुन वा भिनेगरमा भिजाउन, बोक्रा काट्न र जैविक रूपमा उब्जाइएको उत्पादन छनोट गर्नेबारे विचार गर्न सक्छन्।