नेपाल यतिबेला गम्भीर बहुआयामिक चुनौतीहरूको संगममा उभिएको छ।

एकातिर युवा बेरोजगारी र आर्थिक मन्दीले सिर्जना गरेको सामाजिक असन्तोष छ भने अर्कातिर वातावरणीय क्षय, वायु प्रदूषण र जलवायु परिवर्तनका दीर्घकालीन प्रभावहरूले राष्ट्रिय विकासको गतिलाई अवरुद्ध पारिरहेका छन्।

विश्व आर्थिक मञ्च (२०२६) को प्रतिवेदनले औंल्याएअनुसार आगामी दुई वर्षभित्र विश्वव्यापी रूपमा भूआर्थिक टकराव र आर्थिक मन्दी मुख्य चिन्ताका विषय बनेका छन् भने नेपालजस्ता उदीयमान अर्थतन्त्रहरूका लागि आन्तरिक संरचनात्मक कमजोरीहरू नै समृद्धिका मुख्य बाधक बनिरहेका छन्।

राष्ट्रिय जोखिम परिदृश्य र ‘प्रतिभा अभाव’को विरोधाभास विश्व आर्थिक मञ्च (२०२६) ले नेपालका व्यावसायिक तथा औद्योगिक नेताहरूमाझ गरेको सर्वेक्षणअनुसार आगामी दुई वर्षभित्र नेपालको स्थायित्व र विकासमा सबैभन्दा ठुलो धम्की पुर्‍याउने मुख्य राष्ट्रिय जोखिमहरूमा आर्थिक अवसरको कमी वा बेरोजगारी, आर्थिक मन्दी, मुद्रास्फीति, प्रतिभा तथा श्रमको अभाव र प्रदूषण (वायु, जल र माटो) रहेका छन्। यहाँ एउटा गम्भीर संरचनात्मक विरोधाभास देखा पर्छ : एकातिर देशमा बेरोजगारी र अवसरको कमी मुख्य समस्या बनेको छ भने अर्कातिर उद्योग तथा व्यवसायहरूले आवश्यक दक्ष जनशक्ति र प्रतिभा नपाएको गुनासो गरिरहेका छन्। यो संरचनात्मक बेमेलका कारण उत्पादकत्व घट्नुका साथै शिक्षित युवा वर्गमा व्यापक निराशा छाएको छ। 

विश्वव्यापी रूपमा जलवायु परिवर्तन र जीवाश्म इन्धनको दोहनले कति भयावह रूप लिइसकेको छ भन्ने उदाहरण सन् २०२६ को ग्रीष्मयाममा युरोपमा देखिएको अभूतपूर्व तातो लहरले स्पष्ट पार्छ। युरोप से (२०२६) को प्रतिवेदनअनुसार युरोपका सहरहरूमा अत्यधिक गर्मीका कारण ५० हजारभन्दा बढी मानिसको मृत्यु भयो। उक्त अध्ययनले स्पष्ट पारेको छ कि तीमध्ये करिब दुई तिहाइ मृत्यु जीवाश्म इन्धन बालेर सिर्जित जलवायु परिवर्तन नभएको भए हुने थिएन।

हरित यातायात र इभी क्रान्तिमा नेपालको सफलता वातावरणीय संकट र जीवाश्म इन्धन आयातको ठुलो आर्थिक भारबिच नेपालले यातायात क्षेत्रको विद्युतीकरणमा भने विश्वलाई नै आश्चर्यचकित पार्ने सफलता हासिल गरेको छ। संयुक्त राष्ट्र संघ पर्यावरण कार्यक्रम (२०२६) को प्रतिवेदन अनुसार सन् २०२५ मा नेपालमा बिक्री भएका कुल नयाँ कारमध्ये ६८ प्रतिशत विद्युतीय सवारी साधन छन्।

युरोपेली युनियनमा २८ प्रतिशत र अधिकांश उदीयमान अर्थतन्त्रहरूमा यो दर निकै कम रहेको सन्दर्भमा नेपालको यो प्रगति अतुलनीय मानिन्छ। सरकारले कर छुट, अनुदान र भन्सार शुल्कमा दिएको सहुलियतले गर्दा इन्धन सुरक्षा, सस्तो यातायात खर्च र सहरी वायु गुणस्तरमा सुधार ल्याउन ठुलो मद्दत पुगेको छ। तथापि, केवल साना निजी कारहरूमा इभीको सफलता पर्याप्त छैन। सहरी वायु प्रदूषण र कार्बन उत्सर्जन पूर्ण रूपमा घटाउन सार्वजनिक बस, ढुवानीका भारी ट्रक र दुई/तीन पांग्रे सवारी साधनमा पनि विद्युतीकरण विस्तार गर्नु अनिवार्य छ।

वर्षायामको बढी बिजुली र सेकेन्ड-लाइफ ब्याट्रीको रणनीतिक उपयोग नेपालको उर्जा क्षेत्रमा एउटा ठुलो मौसमी चुनौती छ। नेपालको जलविद्युत् प्रणाली मुख्यतः नदी प्रवाहमा आधारित भएकाले वर्षायाममा अत्यधिक बिजुली उत्पादन भई खेर जान्छ तर हिउँदमा बिजुलीको अभाव हुन्छ। यस समस्याको दिगो समाधानका लागि पुराना विद्युतीय सवारीका ब्याट्रीहरूलाई राष्ट्रिय ग्रिड भण्डारणका रूपमा प्रयोग गर्ने नयाँ मार्ग खुलेको छ। जर्नल अफ इनर्जी स्टोरेजमा प्रकाशित थापा, देव र पौड्याल (२०२६) को अनुसन्धानअनुसार नेपालको ग्रिडमा सेकेन्ड-लाइफ ब्याट्रीको अपार क्षमता रहेको छ : 

१४५ देखि १८४ गिगावाट घण्टा भण्डारण क्षमता 
नेपालको इभी वृद्धि र राष्ट्रिय निर्धारित योगदानको लक्ष्य अनुसार सन् २०४३ सम्ममा नेपालमा १४५ देखि १८४ गिगावाट घण्टा (जिडब्लुएच) क्षमताका पुराना इभी ब्याट्रीहरू उपलब्ध हुनेछन्। 

६७ प्रतिशतदेखि ९४ प्रतिशत बढी बिजुली भण्डारण
सन् २०४० सम्ममा यी पुन:प्रयोग गरिएका ब्याट्रीहरूलाई ग्रिड-लेभल भण्डारणका रूपमा प्रयोग गर्दा वर्षायाममा दैनिक रूपमा खेर जाने जलविद्युत्को ६७ प्रतिशतदेखि ९४ प्रतिशतसम्म बिजुली सफलतापूर्वक सञ्चय गर्न सकिनेछ।

प्राविधिक विकास 
स्वदेशी अनुसन्धान केन्द्रहरूले आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स र सेन्सरमार्फत ब्याट्रीको स्वास्थ्य परीक्षण गरी पुराना ब्याट्रीहरूलाई सुरक्षित रूपमा पुन:प्रयोग गर्ने प्रविधि विकास गरिरहेका छन्। यसरी गाडीमा प्रयोग भइसकेका ब्याट्रीलाई ऊर्जा भण्डारणमा प्रयोग गर्दा विद्युतीय फोहोर नियन्त्रण हुनुका साथै नयाँ ब्याट्री खरिदको खर्च जोगिने र चक्रीय अर्थतन्त्रको प्रवर्धन हुनेछ।

आकासिँदो धर्तीको तापमान 
हाम्रो धर्ती आठ लाख वर्षयता सबैभन्दा तातो भएको छ। यो किन भयो भन्ने यक्ष प्रश्न सबैसामु गम्भीर चुनौती बनेर खडा भएको छ। औद्योगिक क्रान्तिपछिका वर्षमा आर्थिक उन्नतिमा छलाङ मार्ने नाममा बढेको कोइला, प्राकृतिक ग्यास र तेलका भण्डारहरू रित्तिने गरी गरिएको दोहनले बढाएको हरित ग्यासको उत्सर्जनले सिर्जिएका हुन्।

अगस्ट २०२६ विश्व इतिहासकै सबैभन्दा तातो महिना अगस्ट २०२३ सँग बराबरी भएको छ। सो महिनामा विश्वको औसत सतह हावाको तापक्रम १६.९६ डिग्री सेल्सियस पुगेको थियो, जुन १९९१-२०२० को औसतभन्दा ०.८५ डिग्री सेल्सियस बढी हो। १८५०-१९०० को अनुमानित पूर्व-औद्योगिक आधाररेखाभन्दा १.६५ डिग्री सेल्सियस माथि छ।

यो तापक्रमले इआरए प्रतिशत डेटासेटमा दर्ता भएको सबैभन्दा तातो अगस्टको रेकर्ड बनायो, जसले २०२३ र २०२४ का संयुक्त अगस्ट रेकर्डहरूलाई पार गर्‍यो। यसले जुलाई २०२३ सँग पनि सांख्यिक रूपमा बराबरी गर्‍यो, किनकि दुवै महिनाबिचको तापक्रम भिन्नता ०.०१ डिग्री सेल्सियसभन्दा कम थियो।

यो अत्यधिक तापक्रमको मुख्य कारण दीर्घकालीन मानव-निर्मित जलवायु परिवर्तन हो, जसलाई जीवाश्म इन्धन दोहनबाट निस्कने हरितगृह ग्यासले तीव्र बनाएको छ। यससँगै विकसित हुँदै गएको बलियो एल-निनोले विशेषगरी भूमध्यरेखीय प्रशान्त क्षेत्रमा समुद्री सतह तापक्रमलाई अझै बढाएको छ।

ध्रुवीय क्षेत्रबाहेकका महासागरहरूको तापक्रम पनि कुनै पनि महिनामा दर्ता भएको सबैभन्दा उच्च स्तरमा पुगेको छ, जुन मार्च २०२४ को रेकर्डसँग बराबरी छ। अगस्ट २०२६, सामान्यतया ग्रहको सबैभन्दा तातो महिना मानिने जुलाईभन्दा पनि तातो रहनु असामान्य घटना हो। यी रेकर्ड तापक्रमहरूले विश्वको औसत तापक्रमलाई १.५ डिग्री सेल्सियस पेरिस सम्झौता सीमाभन्दा माथि पुर्‍याएको छ- जुन नोभेम्बर २०२५ पछि पहिलो पटक हो र यसले उत्तरी गोलार्धको इतिहासकै सबैभन्दा तातो गर्मीमा योगदान गरेको छ। 

बढ्दो सामुन्द्रिक तापक्रम 
हाम्रा महासागरहरूको तापक्रम भर्खरै २१.१ डिग्री सेल्सियस पुगेको छ। यो यस्तो तापक्रम हो, जुन अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार विगत एक लाख २५ हजार वर्षभन्दा बढी समयदेखि पुगेको थिएन। यो रेकर्ड कायम भएको समय आफैंमा धेरै प्रस्ट छ। ऐतिहासिक रूपमा दक्षिणी गोलार्धको गर्मी यामपछि मार्च वा अप्रिल महिनामा महासागरको तापक्रम उच्च बिन्दुमा पुग्ने गर्छ।

अगस्ट महिनामै यो कीर्तिमान कायम हुनुको अर्थ हामी आधिकारिक रूपमा एउटा अज्ञात र अनपेक्षित मोडमा आइपुगेका छौं। यसको मुख्य कारण हामी आफैंले सिर्जना गरेको एउटा मिश्रण हो : मानव-निर्मित हरितगृह ग्यासहरूले महासागरको आधारभूत तापक्रम बढाएका छन् र त्यसमाथि विकसित हुँदै गरेको ‘एल निनो’ले प्रणालीमा अर्को ठुलो तातो लहर थपिरहेको छ। 

एकीकृत नीतिगत सिफारिसहरू
नेपालले आफ्ना आर्थिक, सामाजिक र वातावरणीय चुनौतीहरूलाई सम्बोधन गर्दै समृद्धिको बाटो समात्न निम्न बहुआयामिक नीतिहरू लागु गर्नु आवश्यक छ- 
श्रम बजार र शिक्षा सुधार 
बेरोजगारी र प्रतिभा अभावको विरोधाभास हटाउन औद्योगिक आवश्यकता अनुकूलको प्राविधिक तथा डिजिटल पाठ्यक्रम तयार गर्ने। युवाहरूलाई नवप्रवर्तन, नवीकरणीय उर्जा र हरित प्रविधिमा तालिम दिई स्वदेशमै अड्याउने वातावरण बनाउने।
सेकेन्ड-लाइफ ब्याट्री नीति ढाँचा 
ब्याट्री आयातकर्ता र उत्पादकहरूका लागि विस्तारित उत्पादक उत्तरदायित्व नियम लागु गर्ने, सुरक्षा मापदण्ड तोक्ने, र ब्याट्री भण्डारणलाई आकर्षित गर्न समय-आधारित विद्युत् महसुल लागु गर्ने। 
सार्वजनिक यातायातको पूर्ण विद्युतीकरण
काठमाडौंलगायत ठुला सहरहरूमा इभी बस र ढुवानी साधनका लागि सार्वजनिक-निजी साझेदारीमार्फत तीव्र चार्जिङ हबहरू 
स्थापना गर्ने।
सुशासन र सामाजिक सम्झौताको पुनर्स्थापना 
नीति निर्माणमा पारदर्शिता र समावेशिता कायम गरी नागरिकहरूको राज्यप्रतिको विश्वास पुनर्स्थापित गर्ने। कानुनको शासनलाई सुदृढ गर्दै लगानीमैत्री वातावरण निर्माण गर्ने।