नेपाली नागरिकले अमेरिका जान अब पाँच हजारदेखि १५ हजार अमेरिकी डलरसम्मको भिसा बन्ड (धरौटी) बुझाउनुपर्ने नयाँ नियम लागु भएको छ, जुन २१ जनवरी २०२६ देखि सुरु हुन्छ। यो व्यवस्था नेपाल–अमेरिका सम्बन्धमा नयाँ आयाम थप्नेछ, जहाँ नेपालले आफ्नो रणनीतिक अवस्थालाई चीन र भारतबिच सन्तुलन गर्दै अमेरिकासँगको सम्बन्धलाई मजबुत बनाउनुपर्ने आवश्यकता झन् बढेको छ।

नेपाल, भौगोलिक रूपमा चीन र भारतबिचको संवेदनशील रणनीतिक स्थानमा रहेको देश हो। यसमा सधैं ठुला शक्तिहरूको ध्यानमा रहन्छ। अमेरिकासँगको सम्बन्ध नेपालका लागि शिक्षा, व्यापार, विकास सहयोग र कूटनीतिक सन्तुलनमा महत्त्वपूर्ण छ। हालै अमेरिकाले लागु गरेको भिसा बन्ड नीतिले नेपाली नागरिकलाई प्रत्यक्ष असर गर्नेछ, तर यसले नेपाल–अमेरिका सम्बन्धलाई पनि नयाँ प्रश्नहरूमा ल्याएको छ।

अमेरिकी विदेश मन्त्रालयले घोषणा गरेअनुसार नेपाली नागरिकले व्यापारिक वा पर्यटक भिसा लिन धरौटी बुझाउनुपर्नेछ। धरौटी रकम पाँच हजारदेखि १५ हजार डलर अर्थात् सात लाख २० हजारदेखि २१ लाख ६० हजार रुपैयाँसम्म बुझाउनुपर्ने छ र सो रकम फिर्ता आएपछि प्राप्त हुने कुरा सार्वजनिक भएका छन्। अर्थात् तोकिएको समयमै फर्किएमा रकम फिर्ता हुन्छ। जफत हुने अवस्थाको सन्दर्भमा भिसा अवधि नाघेर बस्दा वा सर्त उल्लंघन गर्दा रकम जफत हुन्छ।

यसले अमेरिकामा अध्ययन, व्यापार वा भ्रमण गर्न चाहने नेपालीहरूलाई ठुलो आर्थिक बोझ थप्नेछ।

आममानिसको अनुमान के छ भने ओ/स्टे दर एउटा कारक हो। ऐतिहासिक ओ/स्टे दर भएका देशहरूले वैध भिसा खोज्नेहरूका लागि कठिन बनाउँछन्। यो कन्सुलर अधिकारीको जीवनको दुःखद तथ्य हो।

कन्सुलर अफिसरले वैध वा त्यस्तै कुरामा विश्वस्त पार्ने मानिसहरूलाई भिसा दिन चाहन्छन्। भिसाको दुरुपयोग दर (ओभरस्टे, अवैध रूपमा काम गर्ने, सामान दाबी गर्दा ठेस लाग्ने पहिलो युएससीसँग विवाह गर्न भाग्ने) सम्भावना उच्च भएको देशमा काम गर्नु गाह्रो र चुनौतीपूर्ण छ किन? किनभने अधिकांश आवेदकहरूले लगभग उस्तै सामाजिक–आर्थिक पृष्ठभूमि प्रदान गर्नेछन्, जसले गर्दा राम्रो र नराम्रो पहिचान गर्न गाह्रो हुन्छ।

विकासशील देशका मानिसहरू भिसा प्राप्त गर्न किन उत्सुक थिए। तर कानुनहरूले ‘सहानुभूति’ भिसा हस्तान्तरण गर्न निषेध गरे।

यो कहिलेकाहीं क्रूर लाग्न सक्छ तर कानुनहरूको पालना गर्ने शपथ लिएको तर भिसा दुरुपयोग गर्ने संस्कृतिहरूले कहिलेकाहीं को विश्वसनीय छ र को छैन भनेर छुट्याउन गाह्रो बनाउँछ।

कम स्तरमा सञ्चालन गर्ने बानी परेका झुटा र ठगी गर्नेहरूलाई छान्न धेरै सजिलो थियो। उनीहरूका कथाहरू र अन्य प्रमाणहरू जुन उनीहरूले हल्लाउन खोजेका हुन सक्छन्, धेरैजसो भागका लागि हाँसोको पारदर्शी थिए। धेरै चलाखहरूले थप गहन अन्तर्वार्ताको माग गरेको देखिन्छ।

यी बन्डहरू ऐतिहासिक रूपमा उच्च ओभरस्टे र भिसा उल्लंघन दर भएका विशिष्ट देशहरूका बासिन्दाहरूका लागि हुन्। धेरै देशका नागरिकहरू छन्, जसले अवैध रूपमा आप्रवासन गर्न संयुक्त राज्य अमेरिका पुग्ने माध्यमका रूपमा अमेरिकी भिसा, कुनै पनि भिसा खोज्नेछन्। नाइजेरियाजस्ता देशका नागरिकहरूबाट यहाँ सयौं प्रश्नहरू छन्, जो शाब्दिक रूपमा संयुक्त राज्य अमेरिकामा कुनै पनि तरिका खोजिरहेका छन्।

यी बन्डहरू यसका लागि निवारक हुनका लागि हुन्। त्यहाँ मानिसहरू छन्, जसले आफ्नो सबै चिज बेच्नेछन् र घर फर्कने कुनै मनसायबिना संयुक्त राज्य अमेरिकामा पर्यटक वा विद्यार्थी भिसा प्राप्त गर्ने प्रयास गर्नेछन्। उनीहरूलाई पहिले नै खल्तीबाट पैसा निकाल्न बाध्य पारेर, यसले नाटकीय रूपमा लागत बढाउँछ।

विशेष गरी संसारका धेरै भागहरूमा १५ हजार अमेरिकी डलर कसैको जीवन बचत मात्र नभई संयुक्त राज्य अमेरिकामा अवैध जीवनमा पनि दौडन एक व्यक्तिका लागि सम्पूर्ण परिवारको स्रोतहरूको जम्मा हुन सक्छ। यसको पर्यटन उद्योगसँग कुनै सम्बन्ध छैन किनकि यी देशका मानिसहरू पर्यटक होइनन् भनिन्छ। यो आवश्यकता नेपाल लगायत ३८ देशका नागरिकमा लागु हुन्छ, जसको कार्यान्वयन मिति फरक–फरक तोकिएको छ।

कानुनी आधार र उद्देश्य

भिसा बन्ड आवश्यकताहरू अध्यागमन र राष्ट्रियता ऐनको धारा २२१ न–३ र यस पाइलट कार्यक्रम स्थापना गर्ने अस्थायी अन्तिम नियममा आधारित छन्। यस कार्यक्रमको मुख्य उद्देश्य डिपार्टमेन्ट अफ होमल्यान्ड सेक्युरिटीको ‘प्रवेश/निकास ओभरस्टे रिपोर्ट’मा उल्लेखित बि–१/बि–२ भिसा ओभरस्टे दरलाई नियन्त्रण गर्नु हो।

भिसा बन्ड आवश्यक पर्ने देशहरू

विदेश मन्त्रालयले निम्न देशका नागरिकहरूलाई भिसा बन्डको आवश्यकता पर्ने भनी पहिचान गरेको छ। कार्यान्वयन मितिहरू कोष्ठकमा दिइएको छ– अल्जेरिया, अंगोला, एन्टिगुवा, बारबुडा, बंगलादेश, बेनिन, भुटान, बोत्सवाना, बुरुन्डी, काबो भर्डे, सेन्ट्रल अफ्रिकन रिपब्लिक, कोट डिभोर, क्युबा, जिबुटी, डोमिनिका, फिजी, गाबोन, गाम्बिया, गिनी, गिनीबिसाउ, किर्गिस्तान, मलावी, मौरिटानिया, नामिबिया, नेपाल, नाइजेरिया, साओ टोमे र प्रिन्सिप, सेनेगल, ताजकिस्तान, तान्जानिया, टोगो, टोंगा, तुर्कमेनिस्तान, टुभालु, युगान्डा, भानुआटु, भेनेजुएला, जाम्बिया र जिम्बाब्वे।

बन्ड प्रक्रिया र आवश्यकता

कन्सुलर अधिकृतले आवेदकलाई बन्ड जम्मा गर्न निर्देशन दिएपछि मात्र यो प्रक्रिया सुरु हुन्छ। आवेदकले डिपार्टमेन्ट अफ होमल्यान्ड सेक्युरिटीको फारम बुझाउनुपर्छ। भुक्तानी डिपार्टमेन्ट अफ ट्रेजरीको अनलाइन प्लेटफर्ममार्फत गर्नुपर्छ। आवेदकहरूलाई भुक्तानीका लागि सिधा लिंक प्रदान गरिने भनिएको छ। कुनै पनि तेस्रो पक्ष वेबसाइटमार्फत बन्ड जम्मा गर्नु हुँदैन। अमेरिकी सरकार आफ्नो प्रणाली बाहिर गरिएको भुक्तानीका लागि जिम्मेवार हुनेछैन, कन्सुलर अधिकृतको निर्देशन बिना शुल्क तिरेमा उक्त रकम फिर्ता हुनेछैन। बन्ड जम्मा गर्नुले भिसा जारी हुने निश्चितता प्रदान गर्दैन।

प्रवेश र प्रस्थानका लागि तोकिएका पोर्टहरू बन्डको सर्तका रूपमा, भिसा बन्ड जम्मा गरेका सबै भिसा धारकहरूले अमेरिका प्रवेश र प्रस्थान गर्दा तल उल्लिखित तोकिएका पोर्ट अफ एन्ट्रीहरू मात्र प्रयोग गर्नुपर्छ। यो नियमको पालना नगर्दा अमेरिका प्रवेशमा रोक लाग्न वा प्रस्थान सही रूपमा रेकर्ड नहुन सक्छ।

बोस्टन लोगान अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल (अगस्त २०, २०२५ देखि), जोनएफ केनेडी अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल (अगस्त २०, २०२५ देखि), वाशिंगटन डलेस अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल (अगस्त २०, २०२५ देखि) केही व्यक्तिको मतअनुसार यो रणनीतिलाई अनुमोदन गर्छन्। नाइजेरिया, घाना, बंगलादेश र धेरै अन्य राष्ट्रहरूमा लागु गर्नाले भिसा ठगी र ओभरस्टेमा कम गर्नमा महत्त्वपूर्ण प्रभाव पार्नेछ र ती देशहरूमा बस्नेहरूलाई सन्देश पठाउनेछ कि अमेरिकी अध्यागमन कानुन उल्लंघन गर्न बन्द हुनेछ।

केही वर्षपछि जब कम इमानदार मनसाय भएकाहरूलाई त्यसो गर्ने विकल्पबाट बाहिर निकालिन्छ वा अमेरिकी भिसा सर्तहरू उल्लंघन गरेकोमा उनीहरू वा उनीहरूको परिवारलाई १५ हजार रुपैयाँ गुमाउनका लागि माथि उठाउनुपर्ने हुन्छ, व्यवहारमा परिवर्तन देख्नुहुनेछ। एक दशक लाग्न सक्छ तर यो सही दिशामा राम्रो कदम हो भनिन्छ।

नेपाल-अमेरिका सम्बन्ध

नेपाल र अमेरिकाबिचको सम्बन्ध ऐतिहासिक रूपमा सहयोग र विकासमा आधारित छ। अमेरिका नेपालमा लोकतन्त्र, मानवअधिकार र सुशासनलाई समर्थन गर्ने प्रमुख साझेदार हो। युएसएडमार्फत शिक्षा, स्वास्थ्य, कृषि र पूर्वाधारमा सहयोग विगत ७–९ दशकअगाडिदेखि रहेको छ। त्यस्तै शान्ति स्थापना, आपतकालीन राहत र सैन्य तालिममा सहकार्य हुँदै आएको छ।

सांस्कृतिक सम्बन्धमा दुइ मुलुक शिक्षा र सांस्कृतिक आदान–प्रदान कार्यक्रमले दुई देशबिचको सम्बन्धलाई गहिरो बनाएको छ। तर भिसा बन्ड नीतिले नेपाली नागरिकलाई अमेरिका जान कठिन बनाउँछ, जसले द्विपक्षीय सम्बन्धमा असन्तुलन ल्याउने सम्भावना छ।

चीन र भारतबीचको रणनीतिक स्थान

नेपालको भौगोलिक स्थिति नै यसको कूटनीतिक चुनौती हो।

–भारतसँग सम्बन्धः खुला सीमा, व्यापारिक निर्भरता, सांस्कृतिक निकटता।

–चीनसँग सम्बन्धः बेल्ट एन्ड रोड इनिसिएटिभअन्तर्गत पूर्वाधार विकास, व्यापारिक विस्तार।

–रणनीतिक सन्तुलनः नेपालले भारत र चीनबिच सन्तुलन कायम गर्नुपर्छ तर अमेरिकासँगको सम्बन्धले यस सन्तुलनलाई अझै जटिल बनाउँछ।

अमेरिका दक्षिण एसियामा चीनको प्रभावलाई महत्त्वपूर्ण दृष्टिबाट हेरेको हुन्छ। नेपाल, चीनसँगको सीमामा रहेको देश भएकाले अमेरिकाको रणनीतिक दृष्टिमा महत्त्वपूर्ण छ।

विश्लेषणात्मक दृष्टि

भिसा बन्ड नीतिले नेपाल–अमेरिका सम्बन्धमा तीन प्रमुख असर पार्छ:

व्यक्तिगत असरः विद्यार्थी, व्यापारी र पर्यटकलाई आर्थिक बोझ।

सामाजिक असरः  अमेरिका जान चाहने मध्यमवर्गीय नेपालीलाई अवसर गुम्ने सम्भावना।

कूटनीतिक असरः नेपालले अमेरिकासँग सम्बन्ध मजबुत राख्न कठिनाइ अनुभव गर्ने, जसले चीन वा भारतसँगको सम्बन्धमा सन्तुलन बिग्रिन सक्छ।

नेपालले यस अवस्थामा कूटनीतिक पहल गर्नुपर्छ - अमेरिकासँग संवाद बढाएर भिसा बन्ड नीतिको प्रभाव कम गर्ने र चीन–भारतबिचको सन्तुलनलाई कायम राख्ने कूटनीतिक सम्बन्ध स्थापना गर्नुपर्छ।