निर्वाचन लोकतन्त्रको मेरुदण्ड हो। यो त्यस्तो प्रक्रिया हो, जहाँ नागरिकले आफ्नो सार्वभौम अधिकार प्रयोग गर्दै मतमार्फत राज्यको नेतृत्व चयन गर्छन्। निर्वाचन केवल प्रतिनिधि छान्ने प्रक्रिया मात्र होइन, यो जनताको आवाज, चाहना र आकांक्षालाई शासन प्रणालीसम्म पुर्‍याउने सशक्त माध्यम हो।

लोकतान्त्रिक पद्धतिमा जनताले चुनेका प्रतिनिधिहरूले कानुन निर्माण गर्ने, नीति तय गर्ने र नागरिकको हक, हित तथा देशको समग्र समृद्धिका लागि काम गर्ने जिम्मेवारी पाउँछन्। नेपालजस्तो बहुजातीय, बहुभाषिक र बहुसांस्कृतिक मुलुकमा निर्वाचनले समावेशिता, प्रतिनिधित्व र समानताको भावना बलियो बनाउने अवसर पनि दिन्छ। त्यसैले निर्वाचनलाई केवल औपचारिक प्रक्रिया होइन, राष्ट्र निर्माणको साझा अभियानका रूपमा बुझ्न आवश्यक छ।

विगतको निर्वाचन अनुभव: आत्ममूल्यांकनको आवश्यकता

नेपालको विगतका निर्वाचनहरूको इतिहास हेर्दा एउटा गम्भीर प्रश्न उठ्छ– के नागरिकको मत सधैं सही ठाउँमा प्रयोग भयो ? या त नागरिकले दिएको जनादेशको नेतृत्वले सही उपयोग गर्न सकेन? धेरै पटक देखियो कि जनताले ठुलो आशा र विश्वाससाथ नेतृत्व चुने तर संसद् र सरकारमा पुगेपछि धेरै नेताहरू व्यक्तिगत स्वार्थ, दलगत स्वार्थ र सत्ता जोगाउने खेलमा सीमित भए।

जनताले अपेक्षा गरेको सुशासन, पारदर्शिता, विकास र सामाजिक न्याय धेरै हदसम्म पूरा हुन सकेन। यसले नागरिकलाई निराश बनाएको छ र राजनीतिप्रति वितृष्णा बढाएको छ। तर यसका लागि केवल नेतृत्वलाई दोष दिएर उम्कन सकिँदैन। नागरिकको भूमिकामाथि पनि आत्मसमीक्षा आवश्यक छ।

मत गलत पर्‍यो कि नेतृत्व चुक्यो?

यो प्रश्न सरल छैन। कतिपय अवस्थामा नागरिकले व्यक्ति, नीति र व्यवहारभन्दा बढी भावनामा, जातीयता, क्षेत्रीयता, पार्टीको झन्डा वा क्षणिक लाभका आधारमा मतदान गरे। अर्कोतर्फ निर्वाचन जितेर संसद् र सरकारमा पुगेका धेरै नेताहरूले जनताप्रतिको उत्तरदायित्व बिर्सिए। मतदानपछि नेताहरूलाई निरन्तर खबरदारी गर्ने, प्रश्न गर्ने र जवाफदेही बनाउने संस्कृतिको पनि कमी देखियो। लोकतन्त्रमा मत हाल्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन, मतपछि पनि सक्रिय नागरिक बन्नु आवश्यक हुन्छ। यसर्थ मतदाता र नेतृत्व दुवै पक्षको कमजोरीले आजको अवस्था सिर्जना भएको हो भन्नु बढी यथार्थपरक हुन्छ।

आगामी निर्वाचन: सोच्ने र छान्ने समय

फागुन २१ को निर्वाचन केवल नियमित राजनीतिक प्रक्रिया नभई नागरिकका लागि आत्ममूल्यांकन गर्दै देशलाई सही दिशामा लैजाने निर्णायक अवसर हो। यसपटक मतदान गर्दा ‘को हाम्रो चिनजानको हो ?’ वा ‘कुन दलको हो ?’ भन्ने सोचभन्दा माथि उठेर ‘को सक्षम, इमानदार, उत्तरदायी र जनमुखी छ?’ भन्ने प्रश्नलाई केन्द्रमा राख्न आवश्यक छ। मतदाताले उम्मेदवारको विगतका काम, उसको व्यवहार र सार्वजनिक जीवनको इमानदारीलाई गम्भीर रूपमा केलाउनुपर्छ। उसले भाषणमा बोलेका प्रतिबद्धता र व्यवहारमा देखाएका कामबिच कति मेल छ भन्ने कुरा मूल्यांकन गर्नु अत्यन्त जरुरी छ।

साथै उक्त उम्मेदवार जनताको आवाज सुन्ने, आलोचना स्वीकार गर्ने र स्थानीयदेखि राष्ट्रिय तहसम्म देखिएका समस्या समाधान गर्न वास्तविक इच्छाशक्ति राख्छ कि राख्दैन भन्ने कुरा पनि विचार गर्नुपर्छ। भ्रष्टाचार, शक्ति दुरुपयोग र स्वार्थको राजनीतिबाट टाढा रहन सक्ने नैतिक साहस र पारदर्शिताको प्रतिबद्धता भएको उम्मेदवार मात्र साँचो अर्थमा जनप्रतिनिधि बन्न योग्य हुन्छ र यस्ता गुण भएका व्यक्तिलाई छान्नु नै यस निर्वाचनको मूल उद्देश्य हुनुपर्छ।

मत अमूल्य छ: विवेकपूर्ण प्रयोगको आवश्यकता

लोकतन्त्रमा नागरिकको सबैभन्दा ठुलो शक्ति भनेकै मत हो। प्रत्येक मत अमूल्य छ, किनकि यही एउटा सानो देखिने निर्णयले देशको शासन, नीति, नेतृत्व र भविष्यको दिशा निर्धारण गर्छ। एउटा मतले केही फरक पर्दैन भन्ने सोच व्यक्तिगत निराशाबाट जन्मिए पनि यसको सामूहिक असर लोकतन्त्रका लागि अत्यन्त खतरनाक हुन्छ। जब धेरै नागरिकले आफ्नो मतलाई हल्का रूपमा लिन्छन्, त्यही कमजोरीको फाइदा गलत प्रवृत्ति र स्वार्थी नेतृत्वले उठाउँछ। त्यसैले प्रत्येक नागरिकले आफ्नो मतको मूल्य बुझ्नु लोकतन्त्रलाई बलियो बनाउने पहिलो सर्त हो।

विवेकपूर्ण मतदान भनेको भावनामा बगेर, डर वा दबाबमा परेर गरिने निर्णय होइन। कतिपय अवस्थामा मतदातालाई धम्की, प्रभाव, जातीय वा पारिवारिक दबाब वा पार्टीगत निष्ठाका नाममा स्वतन्त्र सोचबाट टाढा राख्ने प्रयास गरिन्छ। विवेकशील मतदाता भने यस्ता सबै दबाबलाई अस्वीकार गर्दै आफ्नो आत्मसम्मान र विवेकको आवाज सुन्छ। मत हाल्नु भनेको कसैलाई खुसी पार्नु होइन, देश र समाजप्रति आफ्नो कर्तव्य पूरा गर्नु हो भन्ने चेतना आवश्यक छ।

त्यसैगरी, पैसा, उपहार, भोजभतेर वा खोक्रा आश्वासनको पछि लागेर गरिने मतदानले दीर्घकालमा ठुलो मूल्य चुकाउनुपर्छ। चुनावका बेला बाँडिने सानो लाभले केही क्षणको फाइदा दिन सक्छ तर त्यसको बदलामा वर्षौंसम्म अयोग्य र भ्रष्ट नेतृत्व सहनुपर्ने अवस्था आउन सक्छ। आज स्वीकार गरिएको सानो लोभ भोलि शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी र सुशासन गुम्नुको कारण बन्न सक्छ भन्ने कुरा मतदाताले बुझ्नुपर्छ।

विवेकपूर्ण मतदानको मूल आधार भनेकै सही र गलत छुट्याउने क्षमता हो। उम्मेदवारको चरित्र, विगतको व्यवहार, सार्वजनिक जिम्मेवारीप्रतिको प्रतिबद्धता र जनतासँगको सम्बन्धलाई गम्भीर रूपमा मूल्यांकन गर्नु आवश्यक छ। भाषणमा मिठा शब्द बोल्ने तर व्यवहारमा विपरीत काम गर्ने व्यक्तिलाई चिन्न सक्ने चेतना नै विवेकशील मतदाताको पहिचान हो।

मतदान गर्दा हामी केवल आफ्नो व्यक्तिगत रोजाइ मात्र व्यक्त गरिरहेका हुँदैनौं, हामी आफ्ना सन्तान र भावी पुस्ताको भविष्यको निर्णय पनि गरिरहेका हुन्छौं। आज चुनेको नेतृत्वले शिक्षा प्रणाली कस्तो हुन्छ, रोजगारीका अवसर बढ्छन् कि घट्छन्, समाज न्यायपूर्ण बन्छ कि अन्यायपूर्ण, यी सबै कुरामा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्छ। त्यसैले मत हाल्दा ‘आज मलाई के फाइदा हुन्छ?’ भन्दा पनि ‘भोलिको पुस्ताका लागि कस्तो देश चाहिन्छ?’ भन्ने प्रश्न सोध्न आवश्यक छ।

अन्ततः विवेकपूर्ण रूपमा प्रयोग गरिएको मतले मात्र सशक्त लोकतन्त्र निर्माण गर्न सक्छ। जब नागरिकले आफ्नो मतलाई अमूल्य ठानेर सचेत निर्णय गर्छन्, तब मात्र इमानदार, उत्तरदायी र जनमुखी नेतृत्व अगाडि आउँछ। त्यसैले प्रत्येक मतदाता सजग, निर्भीक र विवेकवान बन्नु आजको सबैभन्दा ठुलो नागरिक जिम्मेवारी हो।

दलभन्दा माथि उठेर व्यक्ति मूल्यांकन

लोकतन्त्रमा दलको महत्त्वपूर्ण भूमिका हुन्छ, तर दलप्रतिको अन्धभक्ति लोकतन्त्रलाई कमजोर बनाउने मुख्य कारण बन्छ। केवल दलको नाम, झन्डा वा चुनाव चिह्नका आधारमा मतदान गर्नुले योग्य र अयोग्यबिचको भिन्नता छुट्याउन सकिँदैन। आजको आवश्यकता भनेको दलभन्दा माथि उठेर उम्मेदवारको व्यक्तिगत गुण, सोच र व्यवहारलाई मूल्यांकन गर्नु हो।

एउटै दलभित्र पनि इमानदार, सक्षम र जनमुखी व्यक्ति हुन सक्छन् भने अर्को दलमा पनि त्यत्तिकै योग्य उम्मेदवार हुन सक्छन् भन्ने यथार्थ स्वीकार गर्नुपर्छ। व्यक्ति चयन गर्दा उसको नैतिकता, पारदर्शिता र सार्वजनिक जीवनप्रतिको इमानदार प्रतिबद्धता मुख्य मापदण्ड हुनुपर्छ। उसले समाजका समस्या बुझ्ने, जनतासँग नजिक रहने र व्यवहारमै समाधान खोज्ने क्षमता राख्छ कि राख्दैन भन्ने कुरा गहिरो रूपमा हेर्न आवश्यक छ। जनताको दुःख–सुखमा साथ दिने, आलोचना सहने र जिम्मेवारीबाट नभाग्ने व्यक्ति नै साँचो अर्थमा जनप्रतिनिधि बन्न योग्य हुन्छ। यस्तो विवेकपूर्ण मूल्यांकनबाट मात्र लोकतन्त्र सुदृढ र जनविश्वासयुक्त बन्न सक्छ।

व्यक्तिभन्दा माथि उठेर समग्र विकास सोच

नेतृत्व र नेतृत्व छनोटमा केवल व्यक्ति मात्र होइन, उसले बोकेको दृष्टिकोण पनि महŒवपूर्ण छ। उम्मेदवारले आफ्नो व्यक्तिगत जितभन्दा माथि उठेर देश र समाजको समग्र विकासबारे सोच्न सक्नुपर्छ।

शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी, कृषि, वातावरण, महिला, दलित, अपांगता भएका व्यक्ति, युवा र ज्येष्ठ नागरिक सबैलाई समेट्ने सोच भएको नेतृत्व आजको आवश्यकता हो। स्थानीयदेखि राष्ट्रिय तहसम्म विकासको स्पष्ट दृष्टि राख्ने उम्मेदवारलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।

सचेत मतदाता: लोकतन्त्रको वास्तविक शक्ति

लोकतन्त्रमा वास्तविक शक्ति कुनै नेता, दल वा संस्थामा होइनन्, मतदाताकै हातमा निहित हुन्छ। तर यो शक्ति स्वतः प्रभावकारी हुँदैन, जब मतदाता सचेत, सजग र विवेकवान हुन्छन्, तब मात्र लोकतन्त्र सुदृढ बन्छ। सचेत मतदाता भनेको केवल चुनावको दिन मत हाल्ने व्यक्ति मात्र होइन, राजनीति र सार्वजनिक सरोकारका विषय बुझ्ने प्रयास गर्ने जिम्मेवार नागरिक हो। उसले नेताले गरेका प्रतिबद्धता, संसद् वा सरकारमा पुगेपछि गरेको काम र जनताप्रतिको व्यवहारको निरन्तर मूल्यांकन गर्छ।

सचेत मतदाता गलतलाई गलत भन्न डर मान्दैन र सहीका पक्षमा दृढ रूपमा उभिन्छ। उसले चुनावपछि पनि आफ्ना प्रतिनिधिलाई खबरदारी गर्दै जवाफदेही बनाउने साहस राख्छ। यस्ता नागरिकहरूले नै भ्रष्ट, अयोग्य र गैरजिम्मेवार नेतृत्वलाई अस्वीकार गर्न सक्छन् र इमानदार, जनमुखी नेतृत्वलाई स्थापित गर्न भूमिका खेल्छन्। अन्ततः सचेत मतदाताको सक्रिय सहभागिताबाट मात्र लोकतन्त्र जीवन्त, उत्तरदायी र जनविश्वासयुक्त प्रणालीका रूपमा अघि बढ्न सक्छ।