नेपालमा आन्दोलन, विरोध र प्रदर्शन लोकतान्त्रिक अभ्यासको महत्वपूर्ण हिस्सा हो। नागरिकले आफ्ना माग, असन्तुष्टि र अधिकारका विषयहरू राज्यसमक्ष राख्न पाउनु लोकतन्त्रको आधारभूत विशेषता हो। तर, आन्दोलनका नाममा गरिने हरेक गतिविधि स्वतः सही हुन्छ भन्ने अर्थ कदापी सहि होइन। आन्दोलनको स्वरूप पनि जिम्मेवार, सभ्य र दिगो हुनुपर्छ भन्ने कुरा बुझ्न आवश्यक छ।

विशेषगरी, सडकमा टायर बाल्ने प्रथा हाम्रो समाजमा सामान्य बन्दै गएको छ। धेरैजसो प्रदर्शनमा टायर बालेर विरोध जनाउने अभ्यास देखिन्छ, जुन क्रमशः सामान्य व्यवहार जस्तो लाग्न थालेको छ। तर वास्तवमा यो अभ्यास अत्यन्त हानिकारक छ। टायर बाल्दा निस्कने धुवाँमा विषाक्त रासायनिक तत्वहरू हुन्छन्, जसले वायु प्रदूषणलाई तीव्र बनाउँछ। यस्तो प्रदूषणले श्वासप्रश्वास सम्बन्धी रोग, आँखा र छालामा समस्या, तथा दीर्घकालीन रूपमा गम्भीर स्वास्थ्य जोखिम निम्त्याउँछ।

त्यसैगरी, टायर बाल्नाले वातावरणीय सन्तुलनमा पनि नकारात्मक असर पुर्‍याउँछ। वायु मात्र होइन, यसले माटो र वरपरको पारिस्थितिक प्रणालीलाई समेत प्रदूषित बनाउँछ। नेपालका शहरहरू पहिले नै वायु प्रदूषणका कारण चिन्ताजनक अवस्थामा छन्, र यस्तो गतिविधिले समस्या अझ गम्भीर बनाउँछ।आन्दोलन आवश्यक हुन सक्छ, तर त्यसको तरिका पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ। आफ्नो अधिकार प्रयोग गर्दा अरूको स्वास्थ्य र वातावरणीय अधिकारलाई क्षति पुर्‍याउनु उचित होइन। हाम्रो संविधानको धारा ३० ले 'स्वच्छ वातावरणको हक' लाई सुनिस्चीत गरेको छ। अब समय आएको छ, जिम्मेवार र वातावरणमैत्री विरोधको स्वरूप अप्नाउनुपर्ने ।

टायर बाल्दा के हुन्छ?

टायर बाल्दा अत्यन्त खतरनाक र हानिकारक रासायनिक पदार्थहरू वातावरणमा उत्सर्जन हुन्छन्। टायर रबर, प्लास्टिक, स्टील र विभिन्न कृत्रिम रसायनहरूको मिश्रणबाट बनेको हुन्छ, जसलाई जलाउँदा पूर्ण रूपमा नजलेका विषाक्त ग्यासहरू निस्कन्छन्। यी ग्यासहरूमा कार्बन मोनोअक्साइड, कार्बन डाइअक्साइड, सल्फर डाइअक्साइड, नाइट्रोजन अक्साइड, साथै डाइअक्सिन र फ्युरानजस्ता क्यान्सरजन्य तत्वहरू समावेश हुन्छन्। यस्ता पदार्थहरू सानो मात्रामा पनि अत्यन्त खतरनाक हुन्छन् र लामो समयसम्म वातावरण तथा मानव शरीरमा असर पार्न सक्छन्।

टायर जलाउँदा निस्कने बाक्लो कालो धुवाँ वायु प्रदूषणको प्रमुख स्रोत बन्छ। यो धुवाँ श्वासमार्फत शरीरभित्र प्रवेश गरी सिधै फोक्सोमा पुग्छ र श्वासप्रश्वास प्रणालीमा गम्भीर असर पार्छ। विशेषगरी बालबालिका, वृद्धवृद्धा र पहिले नै दम वा अन्य श्वासप्रश्वाससम्बन्धी रोग भएका व्यक्तिहरूका लागि यो झन् जोखिमपूर्ण हुन्छ। यसले अस्थमा, ब्रोंकाइटिस, एलर्जी, मुटु रोग तथा दीर्घकालीन रूपमा क्यान्सरसमेत हुने सम्भावना बढाउँछ।यसरी हेर्दा, टायर बाल्नु केवल वातावरण प्रदूषण गर्ने कार्य मात्र होइन, यो प्रत्यक्ष रूपमा मानव स्वास्थ्यका लागि गम्भीर खतरा हो। त्यसैले यस्तो अभ्यासलाई तुरुन्त रोक्न आवश्यक छ।

वातावरणीय प्रभाव

टायर बाल्दा हुने वातावरणीय असर केवल हावामा सीमित रहँदैन, यसको प्रभाव माटो र पानीसम्म फैलिन्छ। टायरबाट निस्कने विषाक्त रासायनिक तत्वहरू जमिनमा बस्छन् र माटोको गुणस्तरमा प्रत्यक्ष असर पार्छन्। यसले माटोको उर्वराशक्ति घटाउँछ, जसले कृषि उत्पादनमा नकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ। जब वर्षा हुन्छ, ती हानिकारक तत्वहरू बगेर नदी, खोल्सा र भूमिगत पानीमा मिसिन्छन्। यसले जलस्रोतहरू प्रदूषित बनाउँछ र पानीमा आश्रित जीवजन्तुहरूलाई गम्भीर असर पुर्‍याउँछ। अन्ततः यस्ता प्रदूषित पानीको प्रयोग मानव स्वास्थ्यका लागि पनि दीर्घकालीन जोखिम बन्न सक्छ।

त्यसैगरी, टायर जलाउँदा उत्सर्जित हुने कालो कार्बन (ब्ल्याक कार्बन) जलवायु परिवर्तनको प्रमुख कारकमध्ये एक हो। ब्ल्याक कार्बनले सूर्यको ताप सोस्ने क्षमता उच्च हुने भएकाले यसले वातावरणको तापक्रम बढाउन सहयोग गर्छ। यसको प्रभाव विशेषगरी हिमाली क्षेत्रमा बढी देखिन्छ, जहाँ यसले हिमाल र हिमनदीहरू छिटो पग्लिन मद्दत पुर्‍याउँछ। जसको परिणामस्वरूप वर्षा प्रणालीमा असन्तुलन आउन सक्छ, जसले बाढी, पहिरो, खडेरी जस्ता प्राकृतिक विपत्तिहरूको जोखिम बढाउँछ। नेपालजस्तो हिमाली र जलस्रोतमा निर्भर देशका लागि यस्तो प्रभाव अत्यन्त गम्भीर हुन्छ। त्यसैले, टायर बाल्ने जस्तो अभ्यासले केवल तत्कालीन प्रदूषण मात्र होइन, दीर्घकालीन वातावरणीय संकट निम्त्याउने स्पष्ट देखिन्छ।

संविधानले दिएको हक र हाम्रो जिम्मेवारी

नेपालको संविधानको धारा ३० ले प्रत्येक नागरिकलाई स्वच्छ वातावरणको हक, जसले हरेक नागरिकलाई स्वच्छ वातावरणमा बाँच्न पाउने मौलिक हक सुनिश्चित गरेको छ। यो व्यवस्था केवल सैद्धान्तिक अधिकार मात्र होइन, नागरिकको दैनिक जीवनसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको आधारभूत आवश्यकता हो। स्वच्छ हावा, सुरक्षित पानी र प्रदूषणरहित वातावरण बिना मानव जीवनको गुणस्तर सुनिश्चित गर्न सकिँदैन। त्यसैले, यो हकको संरक्षण गर्नु राज्य मात्र होइन, प्रत्येक नागरिकको साझा दायित्व पनि हो।तर व्यवहारमा हेर्दा, हामीले आफ्नै गतिविधिबाट यस अधिकारलाई कमजोर बनाइरहेका छौं।

आन्दोलनका क्रममा सडकमा टायर बाल्ने, फोहोर जलाउने वा प्रदूषण फैलाउने जस्ता कार्यहरूले अरू नागरिकको स्वच्छ वातावरणमा बाँच्न पाउने अधिकारमाथि प्रत्यक्ष असर पार्छ। यस्तो अवस्थामा आन्दोलनको नाममा गरिएको कार्यले लोकतान्त्रिक अधिकारको प्रयोगभन्दा बढी अरूको अधिकारको उल्लंघनको रूप लिन्छ। संविधानको धारा ३० को उपधारा (२) मा वातावरणीय प्रदूषण वा ह्रासबाट हुने क्षतिबापत पीडितलाई प्रदूषकबाट कानून बमोजिम क्षतिपूर्ति पाउने हक हुनेछ। अधिकार र जिम्मेवारी सधैं सँगसँगै चल्ने विषय हुन्। यदि हामीले आफ्नो अधिकार प्रयोग गर्दा अरूको स्वास्थ्य, सुरक्षा र वातावरणलाई हानि पुर्‍याउँछौं भने, त्यो नैतिक रूपमा गलत मात्र होइन, कानुनी दृष्टिले पनि अस्वीकार्य हुन्छ। लोकतन्त्रको मर्म भनेको सबैको अधिकारको सम्मान गर्नु हो। त्यसैले, हामीले आफ्नो आवाज उठाउँदा जिम्मेवार बन्नुपर्छ। विरोध र आन्दोलन आवश्यक छन्, तर तिनको तरिका पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ। स्वच्छ वातावरणको हकलाई सम्मान गर्दै, वातावरणमैत्री र सभ्य आन्दोलनको अभ्यास गर्नु आजको आवश्यकता हो। यसरी मात्र हामीले संविधानको मर्मलाई व्यवहारमा उतार्न सक्छौं र दिगो तथा न्यायपूर्ण समाज निर्माणतर्फ अघि बढ्न सक्छौं।

आन्दोलनको स्वरूप परिवर्तन गर्नुपर्ने आवश्यकता

आजको बदलिँदो समयमा आन्दोलनको स्वरूप पनि समयानुकूल परिवर्तन हुन आवश्यक छ। परम्परागत रूपमा प्रयोग हुँदै आएको टायर बाल्ने, सडक अवरुद्ध गर्ने वा प्रदूषण फैलाउने अभ्यासहरूले अब सकारात्मक सन्देशभन्दा बढी नकारात्मक प्रभाव पार्न थालेका छन्। त्यसैले, प्रभावकारी आन्दोलनका लागि नयाँ, रचनात्मक र वातावरणमैत्री तरिकाहरू अपनाउनु अपरिहार्य भइसकेको छ।डिजिटल प्रविधिको विकाससँगै आज आवाज उठाउने अनेकौं वैकल्पिक माध्यमहरू उपलब्ध छन्। सामाजिक सञ्जालमार्फत जनमत निर्माण गर्ने, अनलाइन अभियान सञ्चालन गर्ने, हस्ताक्षर संकलन गर्ने, रचनात्मक भिडियो तथा सन्देशमार्फत सचेतना फैलाउने जस्ता उपायहरू निकै प्रभावकारी बन्दै गएका छन्। त्यस्तै, शान्तिपूर्ण रचनात्मक प्रदर्शनहरु जस्तै प्लेकार्डसहितको मौन जुलुस, सांकेतिक विरोध, कला, संगीत वा सडक नाटकमार्फत सन्देश प्रवाह गर्ने अभ्यासहरूले पनि गहिरो प्रभाव पार्न सक्छ। यस्ता गतिविधिहरूले वातावरणलाई क्षति नपुर्‍याई समाजमा सकारात्मक सन्देश दिन्छन्।

विश्वका धेरै देशहरूले आन्दोलनलाई सभ्य, जिम्मेवार र वातावरणमैत्री बनाउने अभ्यासलाई प्राथमिकता दिएका छन्। यसले आन्दोलनप्रति जनविश्वास बढाउने मात्र होइन, सम्बन्धित मुद्दामा दीर्घकालीन समाधान खोज्न पनि सहयोग पुर्‍याउँछ। नेपालमा पनि विशेषगरी युवाहरू, नागरिक समाज र वातावरण अभियन्ताहरूले यस दिशामा नेतृत्व लिनुपर्छ। टायर बाल्ने जस्तो पुरानो र हानिकारक अभ्यासलाई पूर्ण रूपमा त्यागेर, नवीन र दिगो उपायहरू अपनाउनु आजको आवश्यकता हो। आन्दोलन केवल विरोधको माध्यम मात्र होइन, समाज परिवर्तनको साधन पनि हो। त्यसैले, आन्दोलनको स्वरूप यस्तो हुनुपर्छ जसले वातावरणको संरक्षण गर्दै जिम्मेवार नागरिकताको उदाहरण प्रस्तुत गरोस् ।

वातावरणमैत्री आन्दोलनका विकल्पहरू

वातावरणमैत्री आन्दोलन आजको आवश्यकता मात्र होइन, जिम्मेवार नागरिकताको महत्वपूर्ण संकेत पनि हो। शान्तिपूर्ण जुलुस र धर्ना आन्दोलनका सबैभन्दा सभ्य र प्रभावकारी माध्यमहरू हुन्, जहाँ बिना आगजनी, तोडफोड वा हिंसाका पनि सशक्त रूपमा आफ्नो माग प्रस्तुत गर्न सकिन्छ। यस्ता प्रदर्शनहरूले समाजमा सकारात्मक सन्देश दिनुका साथै आन्दोलनप्रति जनविश्वास बढाउँछन्।

त्यसैगरी, प्लेकार्ड, चित्रकला, सडक नाटक र अन्य सिर्जनात्मक माध्यमहरूको प्रयोगले आन्दोलनलाई अझ प्रभावकारी बनाउन सक्छ। दृश्यात्मक र सांस्कृतिक प्रस्तुतीकरणले सन्देशलाई सरल, स्पष्ट र प्रभावकारी रूपमा जनतासम्म पुर्‍याउन मद्दत गर्छ। यसले विभिन्न वर्गका मानिसहरूलाई आकर्षित गर्ने र उनीहरूलाई सोच्न बाध्य बनाउने क्षमता राख्छ।डिजिटल अभियान पनि आजको युगमा अत्यन्त शक्तिशाली माध्यम बनेको छ। सामाजिक सञ्जालमार्फत आफ्ना मुद्दाहरूलाई राष्ट्रिय मात्र होइन, अन्तर्राष्ट्रिय स्तरसम्म पुर्‍याउन सकिन्छ। अनलाइन हस्ताक्षर अभियान, भिडियो सन्देश, जनचेतनामूलक पोस्टहरू आदिले व्यापक जनसमर्थन जुटाउन मद्दत गर्छन्।

सामुदायिक संवाद पनि दीर्घकालीन समाधानका लागि महत्वपूर्ण उपाय हो। सरोकारवाला निकाय, स्थानीय समुदाय र सम्बन्धित पक्षहरूसँग प्रत्यक्ष संवाद गरेर समस्याको मूल कारण पहिचान गर्न र समाधान खोज्न सकिन्छ। यसले द्वन्द्व घटाएर सहकार्यको वातावरण सिर्जना गर्छ। यसका साथै, हरित प्रदर्शन, जस्तै वृक्षारोपण, सरसफाइ अभियान, वातावरण संरक्षणसँग सम्बन्धित गतिविधिहरूमार्फत पनि प्रभावकारी रूपमा विरोध जनाउन सकिन्छ। यस्ता अभ्यासहरूले केवल सन्देश मात्र दिँदैनन्, प्रत्यक्ष रूपमा सकारात्मक परिवर्तन पनि ल्याउँछन्। त्यसैले, वातावरणमैत्री आन्दोलन नै दिगो र जिम्मेवार विकल्प हो।

सामाजिक चेतनाको आवश्यकता

टायर बाल्ने जस्तो हानिकारक प्रथा अन्त्य गर्न केवल कानुनी व्यवस्था लागू गर्नु पर्याप्त हुँदैन । यसको लागि गहिरो सामाजिक चेतनाको विकास आवश्यक हुन्छ। जबसम्म नागरिकहरूले यसको वास्तविक असर बुझ्दैनन्, तबसम्म व्यवहारमा परिवर्तन आउन कठिन हुन्छ। टायर बाल्दा हुने स्वास्थ्य जोखिम, वायु प्रदूषण र वातावरणीय क्षतिबारे स्पष्ट जानकारी प्रत्येक व्यक्तिसम्म पुग्नुपर्छ। यसका लागि मिडिया, विद्यालय, नागरिक समाज तथा सरकारी निकायहरूले समन्वय गरेर व्यापक जनचेतनामूलक अभियान सञ्चालन गर्नु अत्यन्त आवश्यक छ। मिडियाले सूचनामूलक सामग्री, समाचार र अभियानमार्फत जनतालाई सचेत बनाउन सक्छ भने विद्यालयहरूले सानै उमेरदेखि वातावरण संरक्षणको शिक्षा दिन सक्छन्। नागरिक समाजका संस्थाहरूले समुदायस्तरमा कार्यक्रम सञ्चालन गरेर व्यवहार परिवर्तनमा सहयोग पुर्‍याउन सक्छन्। यस्ता प्रयासहरूले समाजमा दीर्घकालीन सकारात्मक सोच विकास गर्न मद्दत गर्छन्।विशेषगरी युवाहरू यस परिवर्तनका प्रमुख वाहक हुन सक्छन्। आजका युवा भोलिका नीति निर्माता, नेतृत्व, नेता र समाजका मार्गदर्शक हुन्। यदि उनीहरूले अहिले नै जिम्मेवार र वातावरणमैत्री व्यवहार अपनाए भने, यसले भविष्यमा ठूलो प्रभाव पार्छ। युवाहरूले उदाहरणीय अभ्यास देखाउँदै टायर बाल्ने जस्ता हानिकारक गतिविधिहरूको विरोध गर्न सक्छन् र हरित आन्दोलनलाई प्रवर्द्धन गर्न सक्छन्। यसरी, सामाजिक चेतना बिना कुनै पनि सकारात्मक परिवर्तन सम्भव छैन। जब नागरिक स्वयं सचेत र जिम्मेवार बन्छन्, तब मात्र यस्ता हानिकारक प्रथाहरूको अन्त्य सम्भव हुन्छ। त्यसैले, वातावरण संरक्षणलाई सामूहिक अभियानको रूपमा अघि बढाउन आवश्यक छ।

सरकार र नीतिगत पहल

टायर जलाउने जस्ता हानिकारक गतिविधी नियन्त्रण गर्न सरकारको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ। यसका लागि स्पष्ट नीति निर्माण मात्र होइन, त्यसको प्रभावकारी कार्यान्वयन पनि आवश्यक छ। वातावरणीय प्रदूषण फैलाउने गतिविधिहरूलाई निषेध गर्ने कानुनहरू कडाइका साथ लागू गरिनुपर्छ, ताकि यस्तो कार्यमा संलग्न हुनेहरूलाई कानुनी दायरामा ल्याउन सकियोस्। जब कानुन कार्यान्वयनमा दृढता देखिन्छ, तब समाजमा अनुशासन र जिम्मेवारीको भावना पनि विकास हुन्छ। साथै प्रदूषकबाट पीडितलाई क्षतिपूर्ति उपलब्ध गराउने व्यवस्थाको प्रभावकारी कार्यान्वयन गरिनुपर्छ । सरकारले केवल प्रतिबन्ध लगाउने मात्र होइन, सकारात्मक विकल्पहरूलाई पनि प्रोत्साहन गर्नुपर्छ। वातावरणमैत्री आन्दोलनलाई प्रवर्द्धन गर्ने कार्यक्रमहरूजस्तै हरित अभियान, सार्वजनिक सचेतना कार्यक्रम, तथा रचनात्मक प्रदर्शनका लागि सहयोगमार्फत नागरिकलाई वैकल्पिक मार्ग देखाउन सकिन्छ। यसले आन्दोलनलाई सभ्य र दिगो बनाउने दिशामा महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउँछ। स्थानीय सरकारहरूको भूमिका अझ नजिकबाट प्रभावकारी हुन्छ। उनीहरूले आफ्नो क्षेत्रभित्र जनचेतनामूलक कार्यक्रम सञ्चालन गरेर नागरिकलाई वातावरण संरक्षणको महत्व बुझाउन सक्छन्। समुदायस्तरमा सरसफाइ अभियान, वृक्षारोपण कार्यक्रम, र वातावरणीय प्रशिक्षणजस्ता गतिविधिहरूले व्यवहार परिवर्तनमा ठोस प्रभाव पार्छन्।

आन्दोलन लोकतन्त्रको एक सुन्दर र अपरिहार्य पक्ष हो, जसले नागरिकलाई आफ्नो आवाज उठाउने, असहमति व्यक्त गर्ने र परिवर्तनको माग गर्ने अधिकार दिन्छ। तर, यो अधिकार सधैं जिम्मेवारीसँग जोडिएको हुन्छ भन्ने कुरा हामीले बिर्सनु हुँदैन। टायर बाल्ने जस्ता हानिकारक अभ्यासहरूले केवल तत्कालको आक्रोश व्यक्त गर्दैनन्, बरु दीर्घकालीन रूपमा हाम्रो वातावरण, मानव स्वास्थ्य र भविष्यलाई गम्भीर जोखिममा पार्छन्। यस्तो गतिविधिले वायु प्रदूषण बढाएर आम नागरिकको स्वच्छ वातावरणमा बाँच्न पाउने अधिकारमाथि प्रत्यक्ष असर पुर्‍याउँछ, जुन कुनै पनि हिसाबले स्वीकार्य हुन सक्दैन। त्यसैले, अब हामीले आन्दोलनको स्वरूपबारे गम्भीर रूपमा पुनर्विचार गर्नुपर्ने समय आएको छ। विरोध आवश्यक छ, तर त्यो सभ्य, रचनात्मक र वातावरणमैत्री हुनुपर्छ। टायर बाल्ने जस्तो पुरानो र हानिकारक प्रथालाई सदाका लागि अन्त्य गर्दै, हामीले नयाँ र जिम्मेवार अभ्यासहरू अपनाउनुपर्छ, जसले हाम्रो सन्देशलाई अझ प्रभावकारी बनाओस् र समाजमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याओस्। वातावरण केवल व्यक्तिगत सम्पत्ति होइन, यो हाम्रो साझा सम्पत्ति हो, हाम्रो स्वास्थ्य, हाम्रो भविष्य र हाम्रो पृथ्वीको आधार हो। त्यसैले, यसको संरक्षण गर्नु हरेक नागरिकको कर्तव्य हो, र यही जिम्मेवारीलाई आत्मसात् गर्दै हामीले जिम्मेवार आन्दोलनको संस्कार विकास गर्नुपर्छ।

'वातावरण मेरो पनि हो, तपाईँको पनि हो, यसलाई जोगाउने जिम्मेवारी हामी सबैको हो।'

(लेखक क्लिन अप नेपालका कार्यकारी निर्देशक हुन्।)