दसैँले दिएको सन्देश

मङ्गलबार, ०६ कार्तिक २०७५, ०९ : ०१ डा. सुरेश आचार्य

यसपटकको दसैँसकिने क्रममा छ । नेपाली परम्परामा कसैका लागि यो विजयादशमीका दिनसँगै सकिन्छ । कसैका लागि कोजाग्रत पूर्णिमासम्म कायमै रहन्छ । दसैँनेपालीको महान चाड हो वा हिन्दुहरूको ?दसैँको शुभकामना आदान–प्रदानका क्रममा यसमा विविधता देखियो । कसैले नेपालीको महान चाड भने त कसैले हिन्दुहरूको । यसलाई वैदिक हिन्दु सनातन धर्म ठान्नेहरू पनि छन् । दसैँमा जसको आराधना गरिन्छ, ती हिन्दु देवीहरू हुन् । महाकाली, महालक्ष्मी र महासरस्वती नै नवरात्रिका मूल देवी हुन् । आराधना उपासना यिनै देवीहरूको हुँदै आएको छ।

विजयादशमी विजयोत्सवका रूपमा प्रचलित छ । त्रेता युगमा राजा रामले देवीको प्रसाद ग्रहण गरेर युद्ध गर्न गएपछि रावणमाथि विजय प्राप्त गरेको देवीपुराणमा उल्लेख छ । तर पद्मपुराणले चैत्रशुक्ल चतुर्दशीका दिन रामले रावणको वध गरेको बताएको छ । अनादिकालमा महिषासुर नामको राक्षसले गरेको अत्याचार र पीडाबाट मुक्त हुन देवताहरूले आराधना गर्दा दुर्गा भवानीले महिषासुर राक्षस मारेको अवसरलाई विजयादशमी मानिँदै आएको पौराणिक तथ्य पनि छ । जे भए पनि, निर्विवाद सत्य के हो भनेदसैँ असत्यमाथि सत्यको विजयको प्रतीकको चाड हो।

दसैँ एउटा परम्परा हो । यो अब धर्ममा मात्र सीमित छैन । यस अर्थमा यो हिन्दुहरूको मात्र चाड रहेन । दसैँ सांस्कृतिक पर्वका रूपमा आमनेपालीले मनाउने चाड बनेको छ । राज्यले पनि बडादसैँलाई कुनै धर्मविशेषको पर्वका रूपमा मानेको छैन । अरु कतिपय धार्मिक पर्वका बिदाहरू सम्बन्धित क्षेत्र वा सम्प्रदायका व्यक्तिलाई दिन सुरु गरेको छ । तर दसैँ र तिहार कुनै खास धर्म वा सम्प्रदायका लागि मानिएको छैन । दसैँमा कसैले जमरा राखून् वा नराखून्, टीका लगाउन वा नलगाउन्, दसैँको वैदिक प्रक्रियाबाट अलग रहेकाहरू पनि यसको प्रभावबाट मुक्त छैनन् । यस अर्थमा दसैँ आमनेपाली नागरिकको पर्व बनेको छ । यसमा सबै रमाएकै छन्।

हिन्दुहरूमै पनि मधेसी र पहाडे खस समुदायले मनाउने चलन र दसैँलाई दिने महत्वमा फरक छ । मधेसमा नवरात्रिभर ठूल्ठूला पण्डालमा दुर्गाका माटाका मूर्ति सजाइ पूजा गरेपछि मूर्तिलाई नदीमा लगेर विसर्जन गरिन्छ । पहाडी भेगमा शक्तिपीठमै गई दर्शन र पूजा गर्ने, बलि दिने चलन छ । पूर्वी र मध्य नेपालका मधेसी समुदायका लागि छठ दसैँजत्तिकै महत्वको चाड हो । यद्यपि उनीहरू पनि दसैँमा अरु समुदायका नागरिकसरह रमाउने गर्छन् । भारतमा नेपालभन्दा विल्कुल फरक ढंगमा दसैँ मनाइन्छ । उनीहरू नवरात्रिभर नवदेवीको व्रत बसेर फलफूल वा ’चोखो’ मात्र खाने गर्छन् । मांसाहारीले पनि दसैँका बेला माछा–मासु खाँदैनन् । नवरात्रिभर चण्डी, दुर्गा सप्तशती, भगवती स्तोत्र आदि पाठ गरेर उपवास लिने चलन छ । कतिपयमा महाअष्टमी वा महानवमीका दिन भगवतीलाई बलि दिएपछि त्यसको प्रसादका रूपमा मासु खाने चलन छ।

वर्ष दिनको यो चाडका लागि हैसियलअनुसार साँचेर भएपनि राम्रो लाउने, राम्रो खाने र खुसी मनाउने गरिन्छ।

दसैँ मनाउन स्वदेश वा विदेशमा बसेका नेपालीहरू सकेसम्म आ–आफ्नो घर फर्कन्छन्। यस अर्थमा दसैँ मिलन पर्व हो । देश बाहिर होस् वा भित्र, वर्षौँ आफ्नो थातथलोमा फर्कन नपाएका नेपालीले दसैँलाई लक्ष्य गरेर घर फर्कने योजना बनाएको हुन्छ ।दसैँ धनी र गरिब सबैको साझा चाड हो । वर्ष दिनको यो चाडका लागि हैसियतअनुसार साँचेर भए पनि राम्रो लाउने, राम्रो खाने र खुसी मनाउने गरिन्छ । कसैका जीवनमा अरुले दिएको आशीर्वादले कति अर्थ राख्ला वा नराख्ला तर आआफ्ना मान्यजनबाट आशीर्वाद थाप्न दसैँको अवसरलाई नै प्रयोग गर्ने गर्छन् । कसैलाई विनाभेदभाव दिइने आशीर्वादमात्रै हो । नेपाली पुगेका हरेक देशमा दसैँ नेपाली चाडका रूपमा स्थापित भइसकेको छ । घर वा मन्दिरमा जमरा राखेरै टीका लगाउने अभ्यास नेपाली समाजमा व्याप्त छ । नेपालबाहिरका खासगरी भारतका नेपालीले दसैँ र तिहारलाई गोर्खालीहरूको पहिचानका रूपमा लिन्छन् । भारतका दार्जिलिङ, सिक्किम, डुअर्स, आसाम,देहरादुनमा दसैँ र तिहारलाई गोर्खाहरूको एकता पर्वका रूपमा लिने गरेका छन्।

दसैँ पर्व मान्ने सबैले यसलाई एकैप्रकारले मनाउँछन् भन्ने छैन । नेपालमा अधिकतम नागरिकहिन्दु छन् । तर विश्वमा भारत, बर्मा, श्रीलंका, इन्डोनेसिया, हङकङलगायत विश्वका अनेकौँ देशका हिन्दुनागरिक छन् । उनीहरू आआफ्नै प्रकारले दसैँलाई ठूलो मान्यताका साथ मनाउँछन्। रातो टीका र जमरा दसैँको प्रसादका रूपमा ग्रहण गर्ने कतिपय नेपालीको मान्यता छ । तर यही नेपालमा लिम्बु, राई, मगर, गुरुङ, तामाङ, थारू आदिले दहीसँग मुछेर सेतो अक्षताको टीका लाएर विजयदशमीदेखि पूर्णिमाको दिनसम्म बडो हर्षाेल्लासपूर्वक बनाउने चलन छ । भारतमा टीका नलगाएरै पनि दसैँ उत्सव मनाइन्छ। नेपालका बौद्ध धर्मालम्वीहरूले दसैँलाई पराइको पर्व मानेका छैनन्, जसरी बुद्ध पूर्णिमालाई उत्तिकै मान्यताका साथ मनाउने गर्छन् । नेपालका अरु धर्मावलम्वीले व्यवहारमा खाएर, लगाएर, रमाइलो गरेर बिताउँछन्।

नवरात्रि पर्वका रूपमा भारतको काश्मीर क्षेत्रका हिन्दुहरूले दसैँलाई निकै पवित्र चाडका रूपमा मनाउँछन् । बालबालिकाबाहेक घरका सबै सदस्यले नौ दिनसम्म पानीमात्र खाएर उपवास बस्ने चलन छ । हरेक दिन खीर पकाएर भवानी देवीको पूजा गरिन्छ ।भारतको तामिल नाडु, कर्नाटक, आन्ध्र प्रदेशमा दशहराको नाममा नौ दिनसम्म दसैँ मनाइन्छ । यी नौ दिनमध्ये पहिलो तीन दिन लक्ष्मीको, त्यसपछिकोतीन दिन सरस्वतीको र बाँकी तीन दिन दुर्गाको धूमधाम पूजा गरिन्छ । गुजरातमा नवरात्रिको नामले परिचितदसैँमा नौ दिनसम्म हरेक रात गर्बा नाच्ने चलन छ । उत्तरप्रदेश, बिहार, उत्तराखण्ड र मध्यप्रदेश क्षेत्रको दसैँमा दुर्गा माताको भन्दा भगवान रामको पूजा र रामलीला प्रदर्शन गरिन्छ । हिमाञ्चल प्रदेशका नागरिकले दुर्गाको साथैरघुनाथ देवतालाई झकिझकाउ पारेर मूर्ति यात्रा र नाचगान गर्छन्।

पश्चिम बंगालमा दसैँलाई दसहराको नाममा पाँच दिनसम्म मनाइन्छ । ठाउँठाउँमा दुर्गा भगवतीका भव्य र आकर्षक मूर्ति बनाएर राख्ने गरिन्छ । मिठाइ र मीठामीठा परिकार पकाएर खाने चलन छ । बंगलादेशमा पनि हिन्दुहरूले यसरी नैदसैँ मनाउने चलन छ । राजधानी ढाकालगायतका ठाउँमा देवी दुर्गाको विशाल मण्डप बनाइएको हुन्छ र अन्तिम दिन समुन्द्रमा लगेर विसर्जन गर्ने गरिन्छ । महाराष्ट्र क्षेत्रमा दसैँको नौ दिन दुर्गाको रदशौँ दिन सरस्वतीको पूजा गरिन्छ । यो दिन नयाँ घर किन्न, घर प्रवेश गर्न र बिहेवारीका लागि उपयुक्त मानिन्छ।

दसैँको सर्वाधिक सवल पक्ष भनेकै राष्ट्रिय संस्कृति हो । यो नेपाली जातिको साझा चाड हो । नेपाली समुदायको पहिचान हो । यो परिवार र समाजको सामूहिक मिलन पर्व हो । आत्मीयता बढाउने पर्व हो।

दसैँमा पशु बलिको विषयमा धेरैको मतभिन्नता छ । कृष्ण प्रणामी, वैष्णव, जैन धर्मावलम्वीले पशुबलिलाई अमानवीय विकृति ठान्छन् । यसको विरोध गर्ने क्रम पनि बढिरहेको छ । तथापि दसैँमा पशुपक्षीको बलि चढाउने क्रम जारी छ । हिन्दु धर्ममा पशु बलि चढाउने कुरा कुनै शास्त्रले गर्दैन । तर खास उद्देश्य प्राप्तिका लागि नरबलि र पशुपक्षी बलिका अभ्यास भने हुँदै आएका पौराणिक कथाहरूमा भेटिन्छन् । यही हिन्दु धर्मले जो मांसाहार गर्दैनन्, उनीहरूले कुभिण्डोको बलि दिने विकल्प पनि अभ्यासबाट खडा गरिदिएको छ।

दसैँको सर्वाधिक सवल पक्ष भनेकै राष्ट्रिय संस्कृति हो । यो नेपाली जातिको साझा चाड हो । नेपाली समुदायको पहिचान हो। यो परिवार र समाजको सामूहिक मिलन पर्व हो । आत्मीयता बढाउने पर्व हो । राजनीतिक दलले दसैँको चियापान आफ्ना मत सुरक्षित गर्नका लागिमात्र होइन, दलीय संस्कारको विकासका लागिसमेत गरेका हुन् । दसैँमा देखिने केही तडकभडक र फजुल खर्चकोे अनावश्यक प्रतिस्पर्धा पर्व आफैंँले ल्याएको विकृति होइन, यो समाजले सिर्जना गरेको हो । समाजलाई बदल्ने कसम खाएका दल, नेता र नागरिकको सामूहिक प्रयासमा यस्ता विकृति कमगर्न सकिन्छ । गर्नु पनि जरुरी छ।

सरकारले राष्ट्रिय पर्वका रूपमा यसलाई अंगीकार गरिरहँदा नागरिकका समस्याप्रति भने संवेदनशील हुन सकेको छैन । दसैँमा हुने खर्चलाई कम गर्न सस्तो र सुलभ बजार आमनेपाली नागरिकको पहुँचमा छैन । सबैभन्दा बढी आर्थिक कारोवार हुने यो समयमा आमनागरिक ठगिँदै आएका छन् । विजयादशमीको दिन ओलाङचुङगोला पुगेको वा कालापानीमा रहेको नागरिक कसरी अर्को दिन कार्यक्षेत्रमा फर्कन सक्छ । कर्मचारीमात्र होइन, यातायातका साधन चलाउने पनि दसैँ मान्ने नागरिक नै हुन् । पर्वको रौनक सकिन नपाउँदै झिटीगुण्टा कस्नुपर्ने गरी दिइएको बिदा बिल्कुल व्यावहारिक छैन । अरु सम्प्रदायविशेषका पर्व बिदा कटौती गरेका सन्दर्भमा यो पर्वलाई दिनुपर्ने महत्व राज्यले दिन चाहेको छैन । दसैँलाई राजनीतिक वा धार्मिक आँखाबाट नहेरी सामाजिक÷सांस्कृतिक पर्वका रूपमा मनाउने संस्कारको विकासमा राज्य सहयोगी हुनुपर्छ । नागरिक सद्भाव कायम गरेर राज्यमा अमनचयन कायम गर्न पनि यो पर्व सहयोगी नै हुनेछ।







यसमा तपाईको मत


अन्य समाचार

भिभोको पहिलो AR ग्लास

भिभोको पहिलो AR ग्लास

चाइनिज कम्पनी भिभोले आफ्नो पहिलो अग्मेन्टेड रियालिटी ग्लास अर्थात् AR ग्लासको बारेमा जानकारी प्रदान गरेको छ । ...

सिभिल बैंक लिमिटेडको शाखा दाङको लालमटीयामा

सिभिल बैंक लिमिटेडको शाखा दाङको लालमटीयामा

सिभिल बैंकले आफ्नो शाखा बिस्तारको क्रममा दाङको लालमटीयामा शाखा संचालनमा ल्याएको छ । सो शाखाको उद्घाटन राप्ती गाउ‘पालिकाका अध्यक्ष नुमा...

आइएमई पे र आइसीएफसी फाइनान्सवीच सम्झौता

आइएमई पे र आइसीएफसी फाइनान्सवीच सम्झौता

आइएमई ग्रुपद्वारा प्रवद्र्घित आइएमई पे र आइसीएफसी फाइनान्सवीच बैंकिङ्ग साझेदार सम्बन्धी सम्झौता पत्रमा हस्ताक्षर भएको छ । ...

नेपाल क्लियरिङ्ग हाउस लिमिटेडकोे अध्यक्ष चयन

नेपाल क्लियरिङ्ग हाउस लिमिटेडकोे अध्यक्ष चयन

नेपाल क्लियरिङ्ग हाउस लिमिटेडले आफ्नो १२८औं संञ्चालक समितिको बैठकबाट श्री नरेश शाक्य ज्यू लाई सर्व–सम्मत रुपमा अध्यक्ष पदमा चयन गरेको...

लेमनले जित्यो मुम्बईमा फ्लेम अवार्डस्

लेमनले जित्यो मुम्बईमा फ्लेम अवार्डस्

लेमन, नेपालको वृहत् एक्टिभेसन एजेन्सीले मुम्बई, भारतमा आयोजित फ्लेम अवार्डस् २०१९ मा विजय प्राप्त गरेको छ । एजेन्सीले विभिन्न विधाहरुमा...

वानप्लस ७ प्रोमा एक वर्षसम्मको इन्शुरेन्सको सुविधा

वानप्लस ७ प्रोमा एक वर्षसम्मको इन्शुरेन्सको सुविधा

परम्परागत प्रविधिलाई चुनौती दिदैँ हालै वानप्लसले आफ्नो नविनतम संस्करण वानप्लस ७ प्रो नेपाली बजारमा भित्र्याएको छ । ...

आइफोनमा iOS १३  कसरी इन्स्टल गर्ने ?

आइफोनमा iOS १३ कसरी इन्स्टल गर्ने ?

आजबाट एप्पलले आइफोनका लागि iOS १३ को सार्वजनिक बेटा उपलब्ध गराउने भएको छ ...

प्रभु बैंक लि. को आरुघाट शाखा कार्यालय सञ्चालन

प्रभु बैंक लि. को आरुघाट शाखा कार्यालय सञ्चालन

संघीय संरचना बमोजिम गठित विभिन्न स्थानीय तहमा आफ्नो शाखा कार्यालय सञ्चालनमा ल्याई बैंकको शाखा सञ्जाल विस्तार गर्नुका साथै गाउँ गउँमा...