हामी शिक्षित कि दीक्षित ?

मङ्गलबार, ०१ साउन २०७५, १५ : २० नागरिक

एलपी भानु शर्मा 
प्राध्यापक पोखरा विश्वविद्यालय 
जीवन विकास विशेषज्ञ 

शिक्षा जीवनको सबैभन्दा मूल विषय हो । शिक्षा ठिक भयो भने मात्र व्यक्ति, परिवार, समाज र राष्ट्र ठिक हुन्छन् । शिक्षा ठिक भएन भने केही पनि ठिक हुँदैन । संस्कृतको एउटा भनाइ छ ‘शिक्षा विकारे सकल विकार, शिक्षा सुधारे सकल सुधार’ शिक्षा बिग्रियो भने सबै थोक बिग्रन्छ, शिक्षा सुध्रियो भने सबै थोक सुध्रिन्छ । 

हामी यदि विपन्न, अशान्त, अरूसँग मिलेर बस्न नसक्ने भएका छाैं भने हामीले के बुझ्नुपर्ने हुन्छ भने हाम्रो शिक्षाले हामीलाई विपन्नता, अशान्त र अरूसँग मिलेर बस्न नसक्ने कुराहरू सिकाइरहेको छ । हाम्रो अहिलेको समाज शिक्षाभन्दा बाहिर छैन । हामीले जस्तो शिक्षा पाएका छांै सोहीअनुरूप हाम्रो स्वभाव आनी–बानी विचारहरू प्रकट हुन्छन् । अहिले हाम्रो शिक्षाले अरूसँग मिलेर बस्न नसक्ने, सँगै काम गर्न नसक्ने बनाएको छ भने त्यो एउटै कारण भनेको शिक्षा हो । शिक्षाले हामीलाई वैमनश्यता, प्रतिस्पर्धा र स्वार्थ सिकायो । प्रतिस्पर्धा आफैँसँग हुने हो तर अरूसँग गर्न लगाएर हामीलाई स्वार्थी बनाएको छ । यसले व्यक्ति, समाज र राष्ट्रलाई नै प्रत्यक्ष अप्रत्यक्षरूपमा असर पारिरहेको हुन्छ । यस लेखमा समग्र शिक्षाको चर्चा गरिनेछ ।

शिक्षाले के गर्छ ?

हामीले बुझ्नुपर्ने कुरा के हो भने जीवनका सारा समस्या पनि शिक्षा हो र सारा सामाधान पनि शिक्षा नै हो । शिक्षाबाहेक अरू विषय छैन । हामी विश्व समुदायमा पछि परिरहेका छाँै भने यो प्रकारको शिक्षाले गर्दा नै हो  भनेर बुझ्नुपर्ने हुन्छ । यो भइरहेको शैक्षिक व्यवस्थाले आधुनिक बनाउन सकेन भन्ने निक्र्योलमा पुग्नुपर्ने हुन्छ । चालु शिक्षाले हामीलाई आधुनिक र फराकिलो सोचाइमा पु-याउन सकेको छैन । 

शिक्षा भनेको प्रमाण पत्र प्राप्त गर्नु मात्र होइन । शिक्षाले सोच, बुद्धि, विवेक, नैतिकता, इमानदारिता, सेवाभाव आदिको विकास गर्दै लैजान्छ । त्यसकारण समस्या प-यो भने शिक्षामा के खराबी छ भनेर खोतले हुन्छ । देश अशान्ति हुनुमा शिक्षाको महत्वपूर्ण भूमिका रहेको हुन्छ । किनभने देश मान्छेले चलाउने हो । मान्छेले जस्तो प्रकारको शिक्षा प्राप्त गरेको छ उसैअनुसारको व्यवहार गर्छ । त्यसकारण देशमा शान्ति, सुव्यवस्था ल्याउनु छ भने शिक्षामा जोड दिनुपर्ने हुन्छ । 

हाम्रो देशमा सबैभन्दा कम महŒवको मन्त्रालयको रूपमा शिक्षा मन्त्रालय पर्छ । व्यक्तिको सर्वाङ्गीण विकास र राष्ट्रको भविष्यको निर्धारणकर्ता मन्त्रालय कम रोजाइमा पर्नु र कम बजेटमा पर्नु अचम्मको कुरा हो । हाम्रोमा शिक्षा मन्त्रालयले नियुक्ति र केही सीमित काम मात्र गर्छ । अध्ययन अनुसन्धानतर्फ ध्यान दिएको पाइँदैन । राज्यले त्यतातर्फ ध्यान दिन सके साच्चै हामी समृद्धिको यात्रामा लाग्न सक्छौँ । 

शिक्षाका प्रकार

शिक्षा मूलभूतरूपमा २ प्रकारको हुन्छ । पहिलोमा बाहिरी संसारको बारे शिक्षा । भुगोल, गणित, विज्ञान, अर्थशास्त्र, व्यवस्थापन भाषा साहित्य आदि इत्यादि हुन्छन् । त्यस्तै अर्काे हुन्छ आफ्नो विषयमा शिक्षा । आफ्नो विषयमा बुझ्नुलाई दीक्षा भनिन्छ । शिक्षाको अर्काे महत्वपूर्ण के कुरा हो भने हामी आफूलाई समाजलाई कति बुभ्mछांै के गरिरहेका छौं भन्नेमा सचेतना हुनु हो । 
अहिले हाम्रो राज्यले पनि जानकारीमूलक शिक्षामा जोड दिएको छ । व्यवहारमूलक र चरित्रमूलक शिक्षामा पटक्कै जोड दिएको छैन । र हामीले पनि दीक्षालाई बेवास्ता गरिरहेका छाैं । 

दीक्षा भनेको आन्तरिक हुन्छ । आफू के गर्दा खुसी भइन्छ, राम्रो भइन्छ, के गर्दा सम्पन्न हुन सकिन्छ, कसरी मनको व्यस्थापन गर्न सकिन्छ, संसारका लागि म के हुँ यस्ता खाले प्रश्नको उत्तरको खोजी गरिन्छ र शिक्षाबाट यस्तो प्रकारको सूचना आउँदैन शिक्षाले बाहिरी विषयमा जानकारी तथा सूचना दिन्छ । तर आफ्नो विषयमा जानकारी दिँदैन । अहिलेको शिक्षामा जानकारीमूलक शिक्षा त छ तर दीक्षाको सर्वथा अभाव छ । अहिले हामीले शिक्षा हैन जानकारी लिइरहेका छाैं । त्यसकारण मनुष्यमा यति धेरै समस्या छ । जब हामीले आफूलाई चिन्न थाल्छाँै । म हुनु भनेको के हो ? खुसी के कारणले हुन्छु ? दुःखी के कारणले हुन्छु ? मेरो कर्तव्य के हो ? जाने कता हो ? मैले के गर्न लायक छ के गर्न लायक छैन जस्ता कुरा जानेपछि मात्रै हाम्रो चरित्र र व्यक्तित्वको निर्माण हुन्छ । 
बाहिरको सूचनाले चरित्र निर्माण त हुँदै हुँदैन । त्यो त प्रविधि मात्र हो । विधि त अन्तर्मनमा हुन्छ । त्यसकारण शिक्षाले अहिले सम्म अँगाल्न नसकेको पाटोलाई उजागार गर्न अत्यन्त धेरै मिहिनेत गर्नुपर्ने हुन्छ । 

शिक्षा केको विषयमा कसरी लिने ?

म यस विषयमा कुन विषय पढ्ने भन्ने विषयमा चर्चा गर्दिन । त्यो त आफ्नो रोजाइमा पर्ने कुरा भयो त्यसकारण यस लेखमा समग्र जीवनलाई हेर्ने शिक्षा र दीक्षाको बारेमा उल्लेख गर्छु । शिक्षा के को विषयमा लिने त ? विशेष गरी शिक्षा लिँदा मूलभूतरूपमा तीन कुरामा लिनुपर्छ । जीवनका लागि यो शिक्षा अनिवार्य छ । तीन शिक्षामा सत्यम्, शिवम्, सुन्दरम् अब यसबारे चर्चा गराैं । 

सत्यम्

सत्य के हो ? असत्य के हो ? अथात् सत्यको पहिचान गर्नु । यसैलाई विज्ञान भनिन्छ । विज्ञान भन्नु, अनुसन्धान भन्नु अथवा पढेर लेखेर जान्ने विषयहरू जुन तथ्यपरक हुन्छन् । यो एउटा पाटो हो । हामीले जीवन के हो ? जगत के हो ? प्रकृति के हो ? जन्म के हो ? मृत्यु के हो ? यी विषयमा ठोसरूपमा बुझ्नै पर्छ । 

कसैको मृत्यु देखेको आधारमा हुँदैन त्यसकारण माता–पिताले पहिले नै ध्यान दिनुपर्छ । सम्बन्ध के हो ? विवाह के हो ? यौन के हो ? प्रेम के हो ? सबै कुरा थाहा पाउनु प-यो जुन शिक्षाको पहिलो जानकारी हो । सत्य एवं तथ्यको जानकारी हो । 
सत्यको ज्ञान नभएको व्यक्ति बडो अधुरो हुन्छ । उसको काम पनि अधुरो हुन्छ । 

शिवम्

यसमा कला, साहित्य, राजनीति सेवा तथा संगीत आदि पर्छ । यो शिक्षाको दोस्रो पाटो हो । यसमा व्यक्ति–व्यक्तिबीच सम्बन्ध कसरी बनाउने ? कसरी सँगै मिलेर काम गर्ने ? हामीले प्रतिस्पर्धामा सिकाएका छौँ । सहकार्य सिकाएका छैनाैं । सहकार्य सबैभन्दा ठूलो कुरा हो । आजसम्म जे–जति कुराको विकास भएको छ ती सहकार्यको कारण सम्भव भएको छ । सहकार्य प्रतिस्पर्धा भन्दा सयौँ गुना ठूलो कुरा हो । 

सहकार्यले हामीलाई सेवामुखी हुन सिकाउँछ । हामी जुन पेशामा आबद्ध छौँ ।त्यही पेशामार्फत सेवा गर्न सक्छाैं । यदि हामी पत्रकार हाैं भने कसैको बारेमा लेखेर उद्धार गर्न सक्छाैं। प्राध्यापक, वकिल, डाक्टर इन्जिनियर के के छौं आ–आफ्नो क्षेत्रबाट सेवा भावका आधारमा कार्य गर्न सक्छाैं । 

सेवाले हामीलाई जिम्मेवार हुन सिकाउँछ । अहिले हाम्रो शिक्षाले सेवा भाव नसिकाएकै कारण व्यक्तिहरू जिम्मेवार नभएका हुन् । कुनै पद पायो भने त्यही पदको दुरुपयोगमा बढी ध्यान दिएका हुन् । यदि सेवा भाव हुन्थ्यो भने पदको दुरुपयोग हैन सदुपयोग हुन्थ्यो । सेवा भाव कसरी आउँछ त ? यदि हामीमा आफूमा अरूलाई समाहित गरेर हेर्न सकियो भने सेवा भाव जागृत हुन्छ । अरूको दुःख पीडा अपमान आफ्नै जस्तो लाग्न थाल्छ । अनि हामी जो त्यस्तो समस्यामा परेका छौँ । उनीहरूको मद्दतमा लाग्न थाल्छांै । मैले अरूलाई कसरी मद्दत गर्न सक्छु भन्ने बारेमा चिन्तन आउन थालेपछि बल्ल सेवा भाव आउँछ । सेवा भाव भएको व्यक्ति सधैँ आफ्नो र अरूको हित चिताउने हुन्छ । 

सुन्दरम् 

शिक्षाको तेस्रो पाटोमा सुन्दरम् पर्छ । यसमा सबै किसिमका व्यवसायहरू पर्छन् । कस्तो व्यवसाय गर्ने । आर्थिक तथा सामाजिक पाटो कसरी मजबुत बनाउने र यो संसारलाई अझ बढी सुन्दर कसरी बनाउने भन्ने पर्छ । जीवनलाई पनि सुन्दर बनाउनुप-यो । हाम्रो सोच बुद्धि विवेक आन्तरिक एवं बाह्य पाटो पुरापुर परिवर्तन गर्न सकिने पहिलेभन्दा राम्रो बनाउनुपर्ने हुन्छ । जीवनलाई पनि निरन्तर सुन्दर बनाउने र जगत्लाई पनि निरन्तर सुन्दर बनाउनेतर्फ लाग्ने गर्नु पर्छ । यो सुन्दरम् हो । शिक्षामा यी तीन कुरा अनिवार्य रूपमा चाहिन्छ। 

अब हामी दीक्षाको बारे चर्चा गराैं । दीक्षा पनि ३ किसिमको रहेको हुन्छ । आफूलाई जान्ने कला नै दीक्षा हो । 

सत्

दीक्षामा पहिलो के चाहिन्छ भने यो संसारमा स्थायी के छ अस्थायी के छ ? यसको जानकारी चाहिन्छ । जस्तो हाम्रो मन अहिले छ एकछिन पछि रहँदैन यो अस्थायी हो । तर मनभित्र पनि गहिराइमा कुनै भाव रहन्छ भने त्यो स्थायी हो । कुनै गुणको विकास ग-याैं भने त्यो गुण पनि स्थायी हुन्छ । सबैभन्दा पहिले के कुरा टिक्छ, के कुरा टिक्दैन थाहा पाउनुपर्छ। 

अहिले देखिएको मूल समस्यानै टिक्ने कुरातिर हाम्रो ध्यानै छैन । नटिक्ने कुरा तिर हाम्रो ध्यान छ । हामीसँग भएका सामग्रीहरू, वस्तुहरू सुखसुविधाहरूप्रति ज्यादा ध्यान छ तर यी स्थायी होइनन् । प्रेम छ भने टिक्छ । जीवनका मूलभूत विषयहरू जानकारीहरू टिक्छन् । आफू भित्रको जानकारी पाउनु दीक्षाको पहिलो भाग हो । यो नै सत् हो । 

चित् 

दोस्रो चित भनेको चेतना हो । यो हाम्रो आन्तरिक चेतनासँग सम्बन्धित छ । हामी हिजोभन्दा बढी सजग, चेतनशील भइरहेका छौँ कि छैनौं । होस् सजगता कम भइरहेको पो छ कि चेतनशील बढेको छ कि छैन । कसरी बढाउने ? हाम्रो चेतनालाई बढाएनांै, थाहा पाउने क्षमतालाई बढाएनाैं भने त के अर्थ भयो र ? धन सम्पत्ति थुपै्रे भएर पनि विचार पुरानै छ भने उल्टो धन सम्पत्तिको दुरुपयोग हुन्छ ।

आनन्द

हामीले आफ्नो खुसीयाली सँगै अरूको खुसियाली कसरी बढाउने ? के गरे आनन्द हुन्छ ? यस्तै अन्धाधुन्ध रूपमा अगाडि गइयो भने खुसी भइन्छ कि अरू केही परिवर्तन गरियो भने भइन्छ ?

दीक्षित व्यक्तिलाई सत्य के हो ?असत्य के हो ? के टिक्छ के टिक्दैन त्यो कुराको पनि ज्ञान हुन्छ । र कुन कुराले चेतना बढाउँछ कुन कुराले बढाउँदैन त्यो कुराको पनि ज्ञान हुन्छ । दीक्षित व्यक्ति कहिले पनि नशा सेवन गर्न सक्दैन, कुलतमा फस्दैन किनभने नशाले चेतनालाई कमी गराउँछ । दीक्षित व्यक्तिको बोलीमा भरोसा गर्न सकिन्छ । त्यस्तो व्यक्तिले आफू खुसी हुन्छ र अरूलाई खुसी बनाउँछ । आनन्द व्यक्तिको स्वभाव हो । दीक्षित व्यक्तिको स्वभाव नै आनन्दित हुन्छ । 

 म शिक्षित मात्र हो कि दीक्षित पनि हुँ त ? यो कुरा आफूले आफूलाई निरन्तर सोध्ने गर्नुपर्छ । आज हाम्रो घर, परिवार, समाज, राष्ट्र र विश्वको आवश्यकता भनेकै शिक्षित र दीक्षित हुनु हो । यस्तो व्यक्ति साच्चीकै सच्चिदानन्द हुन्छ । यसका लागि अध्यात्म चाहिन्छ । अध्यात्मका लागि ध्यान चाहिन्छ । आफूभित्रको ज्ञानलाई चिन्नुपर्छ । आफूभित्रको ज्ञानलाई चिनिएन भने अशान्त, लोभी, कामवासनामा लिप्त, डर भय र त्रासले जित्छ त्यसकारण यी सबै कुराबाट मुक्त हुनका निमित्त शिक्षित र दीक्षित हुन जरुरी छ । 

प्रजु पन्तसँग कुराकानीमा आधारित 







यसमा तपाईको मत


अन्य समाचार

डाबर नेपालको  रियल मिक्स्ड फ्रुट मसला

डाबर नेपालको रियल मिक्स्ड फ्रुट मसला

फ्रुट जुसको बजारमा आफ्नो बर्चस्व कायम गर्न सफल रियलले उपभोक्ताहरुलाई अझ बढी छनौट प्रदान गर्न चटपटा र स्पाइसी मसला स्वादका...

इटहरीमा अग्नि ग्रुपको विक्री कक्ष

इटहरीमा अग्नि ग्रुपको विक्री कक्ष

अग्नि ग्रुप अन्तर्गतको बालाजु अटो वक्र्स प्रा.लि.ले इटहरीमा महिन्द्रा गाडीहरुको लागि आधिकारिक सर्भिस सेन्टर स्थापना गरेको छ । नयाँ स्थापना...

हुवावे माथि गुगलको प्रतिबन्ध - हुवावेका स्मार्टफोनमा गुगलका एप्सहरू नचल्ने

हुवावे माथि गुगलको प्रतिबन्ध - हुवावेका स्मार्टफोनमा गुगलका एप्सहरू नचल्ने

यस अन्तर्गत प्लेस्टोर, जिमेल, गुगल म्याप्स, युट्युब र अन्य सम्पूर्ण गुगलका सेवाहरू पर्छन् ...

ज्वेलरी एक्सपोको रौनक ( भिडियो )

ज्वेलरी एक्सपोको रौनक ( भिडियो )

नेपाली आभुषण तथा मौलिक हस्तकलालाई बिश्वसामु उजागर गरि अन्तर्रा्ष्ट्रिय क्षेत्रमा निर्यात तथा प्रवद्र्धन गर्नुका साथै राजश्व अभिवृद्धि गर्ने अभिप्रायका साथ...

म्यागाटो बेल्जियमले आफ्नो प्रविधि र उत्पादनहरु नेपालमा भित्राउदैं ।

म्यागाटो बेल्जियमले आफ्नो प्रविधि र उत्पादनहरु नेपालमा भित्राउदैं ।

म्यागाटो इन्डिया प्रा.लि.ले अरभिन्द इम्पोरियम प्रा.लि.को सहकार्यमा आफ्ना विभिन्न उत्पादनहरुको नेपाली बजारमा सेवा बिस्तार गरेको छ । विश्वका १५० राष्ट्रमा...

स्मार्टफोन फोटोग्राफीका लागि उपयोगी एप्सहरू

स्मार्टफोन फोटोग्राफीका लागि उपयोगी एप्सहरू

स्मार्टफोन फोटोग्राफीका लागि उपयोगी केहि एन्ड्रोइड र आइफोनका एपहरू ...

सिटिसि मोबाइल हबमा मोबाइल एक्सचेन्ज अफर, शून्य ब्याजदरमा किस्ताबन्दीमा मोबाइल

सिटिसि मोबाइल हबमा मोबाइल एक्सचेन्ज अफर, शून्य ब्याजदरमा किस्ताबन्दीमा मोबाइल

सुनधारा स्थित सिभिल ट्रेड सेन्टरमा रहेको सिटिसी मोबाइल हबमा जेठ ३ गते शुक्रबारदेखि मोबाइल एक्सचेन्ज मेला सुरु भएको छ ।...

जगदम्बा स्टील्स् सर्वोत्कृष्ट प्रदर्शनका भारतको प्रतिष्ठित स्टील (SAIL)
संगठनद्वारा सम्मानित

जगदम्बा स्टील्स् सर्वोत्कृष्ट प्रदर्शनका भारतको प्रतिष्ठित स्टील (SAIL) संगठनद्वारा सम्मानित

जगदम्बा स्टील्स् भारतको प्रतिष्ठित स्टील संगठन स्टील अथोरटी अफ् इण्डिया (SAIL)द्वारा एक कार्यक्रम बीच सम्मानित भएको छ । यही मे...