योग सबैका लागि

बुधबार, ०८ असार २०७३, ०७ : ०० डा राजु अधिकारी

विगत केही वर्षयता योग शब्द निकै लोकप्रिय बनेको छ । पश्चिमी मुलुकमा योग शब्दलाई अंग्रेजीकरण गरेर ‘योगा’ भनेर फेसनको रूपमा प्रचलित गरिदिएपछि हामी पनि अब त्यो फेसनको अनुरागी बन्न थालेका छौँ । योग हाम्रै भूखण्डमा, यही हिमालय भूमिमा उद्भुत भएको प्राचीन जीवन विज्ञान हो । अनेकौँ सूक्ष्मद्रष्टा ऋषिमहर्षिको कठिन तपश्चर्या र योगबलद्वारा यसको प्रवत्र्तन भएको मानिन्छ । हजारौँ वर्ष लामो इतिहास योग विज्ञानले बोकेको छ । योग दुई अक्षरको एउटा शब्द भए पनि यसका अनेकन अर्थ, विधा र पद्दतिहरू छन् । व्यक्तिको रुचि, स्तर, सामथ्र्य र संस्कार अनुरूप जसलाई जुन योगपद्दति उपयुक्त हुन्छ, उसले त्यसै किसिमको योग प्रणाली अपनाउन सक्छ । तसर्थ योग मानव मात्रलाई उत्कर्ष तथा शिखरमा पु¥याउने सर्वसमर्थ महाविज्ञान हो । शरीरसँग स्वास्थ्य र आरोग्य जोड्नु, मनसँग एकाग्रता र धारणा जोड्नु, भावनासँग प्रेम र आनन्द जोड्नु, आत्मासँग सर्वशक्तिमान् परमात्मा जोड्नु योग हो । योगको अन्तिम लक्ष्य समाधि हो ।
    वस्तु होस् या मानव, त्यसका दुई पक्ष हुन्छन् । एक सकारात्मक, अर्को नकारात्मक । एउटा उज्यालो, अर्को अँध्यारो । महान् ऋषि पतञ्जलिले मनुष्य जीवनका कर्ममध्ये उज्यालोलाई शुक्लकर्म र अँध्यारोलाई कृष्णकर्म भन्नुभएको छ । यसरी एउटै अस्तित्वभित्र दुई पूरक पाटा हुनु प्रकृतिप्रदत्त कुरा हो । तर, जसले आपूmभित्रको नकारात्मक अर्थात् अँध्यारो पाटोलाई घटाउँदै, धुँदै, पखाल्दै लगेर सकारात्मक पाटोको अभिवृद्धि गर्दै जान्छ त्यो व्यक्ति एकदिन सकारात्मकताको शिखरमा पुग्छ । यसरी सकरात्मकताको शिखरमा पुग्नलाई अवलम्बन गरिने सबैभन्दा व्यावहारिक साधन योग हो ।
    योगले आफ्नो कार्य शरीरभित्रका भौतिक मल, विकारहरूको निष्कासनबाट आरम्भ गर्दछ । शरीर मल, विकारहरूले रहित भई शुद्ध र स्थिर नभएसम्म इन्द्रिय, मन एकाग्र हुनै सक्दैन । यसो नहुँदा, शरीरस्थ प्राणशक्ति पनि शक्तिशाली र उध्र्वगामी हुन सक्दैन । हठयोग अन्तर्गतका शुद्धिक्रियाहरू वास्ति, नेति, धौति, नौलि, त्राटक, कपालभाति योगका शारीरिक क्रिया हुन् । त्यस्तै, पतञ्जलि ऋषिद्वारा उपदिष्ट यम नियमहरू पनि आन्तरिक शुद्धीकरणका साधनहरू हुन् । शरीरको बाह्य र आन्तरिक शुद्धि भइसकेपछि अब आसन, प्राणायामद्वारा शरीरमा स्थिरता, हठता र उध्र्वगामिता अभिवर्धन हुन थाल्छ । विकेन्द्रित र क्षयीकृत प्राणशक्ति अन्तर्मुख भई जीवनशक्ति सशक्त हुन लाग्दछ । जब व्यक्तिको शरीर शुद्ध र प्राण उध्र्वगामी हुन थाल्दछ, उसको मनमा पनि एकाग्र हुने क्षमता उत्पन्न हुन थाल्दछ । मन एकाग्र भई निर्दिष्ट ध्येयमा नियोजित हुनु भनेको जीवनका सबै कर्महरू उन्नत र योगनिष्ठ हुन सुरु हुनु हो । यस्तो स्थिति भइसकेपछि व्यक्तिले दुई किसिमका अवसर प्राप्त गर्छ । भौतिक क्षेत्रमा सफलता चाहनेहरू पनि सफल हुँदै जान्छन् र योग साधनामा अघि बढ्न चाहनेहरू पनि एकाग्र र स्थिर मनको सहारामा अघि बढ्दै जान सक्तछन् ।
    जो व्यक्ति आफ्नो बाहिरी दुनियाँमा या सांसारिक प्रतिस्पर्धामा विजयी हुन चाहन्छ, उसलाई आत्मविश्वास, मनोबल, धैर्य, विवेकबुद्धि जस्ता सम्पत्ति नभई हुँदैन । जो व्यक्ति आध्यात्मिक गहिराइमा प्रवेश गरी आन्तरिक र आत्मविकासमा अघि बढ्न चाहन्छ, उसलाई सङ्कल्पशक्ति, धारणाशीलता र मानसिक स्थिरताको परम आवश्यक हुन्छ । योग पद्धतिमा प्रयोग हुने ध्यान, योगनिद्रा, मन्त्रजप, स्वाध्याय आदि अभ्यास उपरोक्त आवश्यकतालाई सम्बोधन गर्ने उपाय हुन् ।
बुझ्न सजिलो अर्थ
-   जीवनमा राम्रा, असल, सकारात्मक र शुभ गुणकारी कुराहरूलाई जोड्दै जानु र त्यसको विपरीत नराम्रा, खराब, नकारात्मक र अशुभ कुराहरूलाई वियोग गर्दै लैजाने साधना योग हो ।
-    शरीरलाई रोगबाट मुक्त गरी आरोग्यवान् बनाउनु, इन्द्रीयहरूलाई विषयवासनाबाट मुक्त गरी अन्तर्मुख बनाउनु, मनलाई चञ्चलताबाट मुक्त गरी एकाग्र बनाउनु, बुद्धिलाई प्रपञ्ची (व्यवसायबुद्धि) र संशयवादीबाट स्थिर र आत्माभिमुखी बनाउनु, चित्तलाई अखण्डवृत्ति र संस्कारहरूबाट मुक्त गरी निर्मल बनाउनु र आत्मालाई असंख्य कर्मसंस्कारबाट मुक्त गरी परमात्मामा एकाकार गराउनु योग हो ।
-    प्रायः मनुष्य प्रवृत्तिमा पशुता, तुच्छता, निकृष्टता र लघुताको बाहुल्य हुन्छ । उसलाई पशुताबाट उठाएर मनुष्यता र मनुष्यताबाट क्रमशः दिव्यतातर्फ लैजाने विधि विधानलाई योग भनिन्छ ।
-    कर्मशील व्यक्तिलाई उसको दैनिक कर्महरूको माध्यमबाट आत्मसाक्षात्कार गराउने, सङ्कल्पवान् व्यक्तिलाई ध्यानयोगद्वारा चेतनाको शिखरमा पु¥याउने, भावनाशील व्यक्तिलाई भक्तियोगद्वारा भगवद् आनन्द प्रदान गर्ने, जिज्ञासाशील मनस्वीहरूलाई ज्ञानयोगद्वारा ज्ञानको पराकाष्ठामा पु¥याउने उत्कृष्टतम् विज्ञानलाई योग भनिन्छ ।
-    मानवलाई महामानव, पुरुषलाई महापुरुष, तुच्छलाई महान्, नरलाई नारायण, निकृष्टलाई सर्वोत्कृष्ट बनाउने, त्यस्तै प्राणलाई महाप्राण र व्यक्तिलाई महाप्रकृतिसँग र लघुलाई विभु, व्यप्तिलाई समष्टि, थोपालाई सागर र बिन्दुलाई सिन्धुसँग मिलन गराउने साधनाविधिलाई योग भनिन्छ ।
योग सबैका लागि
योग धेरैले बुझेजस्तो आधा–एक घन्टामा गर्ने व्यायाम कसरत हैन । यो प्रतिपल, प्रतिक्षण र सास सासमा चलिरहने प्रक्रिया हो । महर्षि अरविन्दले भन्नुभएको छ ‘प्रत्येक श्वास योग साधना हो ।’ व्यवहारिक परिप्रेक्ष्यमा योग जीवन जिउने कला हो । योग विज्ञानका अध्येताहरूको अनुभवमा योग समग्र जीवन पद्धति हो, सर्वांगीण जीवनदर्शन हो । अध्यात्म वैज्ञानिकहरूको दृष्टिकोणमा योग सबै विज्ञानभन्दा माथि चेतनाको महाविज्ञान हो । ऋषिमहर्षि सूक्ष्मद्रष्टाहरूको भनाइमा योग समाधिको यात्रा हो ।
        प्रचलित प्रमुख योग प्रणाली यस्ता छन् – कर्मयोग, ज्ञानयोग, राजयोग, अष्टांग योग, भक्तियोग, मन्त्रयोग, हठयोग, क्रियायोग, नादयोग, प्राणयोग, ध्यानयोग । आजभोलि योगको नाममा जुन आसन, प्राणायाम र केही मुद्राबन्धको प्रयोग गरिन्छ, त्यो हठयोगको एउटा सानो अंशमात्र हो । समग्रतामा योग अत्यन्त व्यापक, असीम र वैविध्यपूर्ण छ । यसर्थ योग गर्नलाई कसैलाई कुनै पनि कुराले र कहिल्यै पनि छेक्दैन । जहिले पनि जहाँ पनि, जुनसुकै परिस्थितिमा पनि योग गर्न सकिन्छ ।
व्यस्त जीवनमा योग
अहिलेको पुस्ता क्रमशः दुर्बल र नपुंसक हँुदै गइरहेको छ । बलहीनताका कारण अहिलेको युगलाई तनाव र डिप्रेसनको युग भन्न थालिएको छ । धनसम्पत्ति, पदप्रतिष्ठा, यन्त्रउपकरणको स्वामी भएकै कारण आजको मान्छे आफूलाई बलवान ठान्ने गर्छ जबकि यदि उसको स्वामित्वको वस्तु हटाइदिने हो भने उसको शरीरबल र मनोबल नितान्त क्षीण हुँदै गएको अवस्था छ । यस परिपे्रक्ष्यमा अब योग बाहेक अर्को समाधानै देखिँदैन उसको मानसिक नपुंसकता र दुर्बलतालाई निवारण गर्ने । योगमा केवल विरासन र सिंहासन मात्रै गरिँदैन । यसले वीर र सिहंस्वरूप समेत बन्न सिकाउँछ । अन्यथा योगमा निहित बलप्रदायक विशेषताको वर्णन योग गुरु अमित राय किन यसरी गर्नुहुन्थ्यो ‘योग केवल केही आसनहरूको पुनरावृत्ति होइन, यो त्यो विद्या हो जसले हामीभित्र विद्यमान सूक्ष्म ऊर्जाभण्डार खोज्ने र प्रष्फुटित गर्ने काम गर्दछ ।’
    धेरैजसो मान्छे आज धनबलको बन्दोबस्त गर्ने अन्त्यहीन दौडानमा छन् । मान्छेलाई न चैन छ न विश्राम गर्ने समय । धनबलको दौडानमा जब मान्छे थाक्छ, वाक्कदिक्क हुन्छ, उसलाई अन्ततः योगको छहारी याद आउँछ । तपाईंं हामीमध्ये कतिपयको योग सुरु गरौँला भन्दाभन्दै वर्र्षाैं बितेर जान्छ । जहाँजहाँ योग विषयक उत्सव, महोत्सव, कार्यशाला र कुम्भमेला हुने गर्छ गोरो छाला भएकाहरूको संख्या ठूलो हुने गर्दछ । यसबाट लाग्छ कि उनीहरू धनबलको साधनाबाट अघाएर अब योगबलको मार्ग खोजिरहेका छन् । संयुक्त राज्य अमेरिकामा मात्रै आजको दिनमा योग क्षेत्रमा करोडौं डलरको कारोबार भइरहेको छ । महँगा–महँगा शहरहरूमा महँगा–महँगा पाराका योगा स्टुडियो, लाइफ स्टाइल क्लिनिक, योगा पार्लर, योगा सेनिटोरियम र योगा क्लबहरू धमाधम खुलिरहेका छन् । योग विज्ञानमा त्यति बल नभएको भए योग यसरी फैलिने थिएन होला ।
पीएचडी, मानव चेतना एवं योग विज्ञान

 







यसमा तपाईको मत

अन्य समाचार

सिटी एक्सप्रेस मनी ट्रान्सफरको एजेन्ट् मीट् कार्यक्रम सम्पन्न

सिटी एक्सप्रेस मनी ट्रान्सफरको एजेन्ट् मीट् कार्यक्रम सम्पन्न

सिटी एक्सप्रेस मनी ट्रान्सफरले आफ्नो एजेन्टहरुको लागि एक दिने एजेन्ट भेटघाट र AML/CFT तालिम कार्यक्रम काठमाण्डौं स्थित एलिस् रिसेप्शन्मा सम्पन्न...

सुबिसुको दसैं, तिहार अफर

सुबिसुको दसैं, तिहार अफर

केबल टेलिभिजन, इन्टरनेट र नेटवर्क सेवा प्रदायक कम्पनी सुबिसु केबलनेटले बडादसैं, तिहार तथा छठ पर्वलाई मध्यनजर गर्दै मात्र ९९ रुपैयाँमा...

पोखरामा प्रोग्रेसिभ फाइनान्स

पोखरामा प्रोग्रेसिभ फाइनान्स

प्रोग्रेसिभ फाइनान्सले पोखरा महानगरपालिका–४, चिप्लेढुंगामा शाखा विस्तार गरेको छ । ...

प्राइम बैंकको एकीकृत कारोबार सुरु

प्राइम बैंकको एकीकृत कारोबार सुरु

प्राइम कमर्सियल बैंकले कन्काई विकास बैंक प्राप्त गरी एकीकृत कारोबार सुरु गरेको छ । ...

‘भत्ता होइन उद्यमशीलता बढाऊ’

‘भत्ता होइन उद्यमशीलता बढाऊ’

नेपाली काँग्रेसनिकट उद्यमशील काँग्रेसको आयोजनामा शनिबार सम्पन्न ‘इन्स्पाइरिङ अन्टरप्रेनर्स’ कार्यक्रमका वक्ताले नेपालमा उद्यमशीलता प्रवद्र्धनको आवश्यकता रहेको औंल्याएका छन् । ...

ग्रान्डी सिटीमा कार्यक्रम सम्पन्न

ग्रान्डी सिटीमा कार्यक्रम सम्पन्न

कान्तिपथस्थित ग्रान्डी सिटी अस्पतालले विश्व प्राथमिक उपचार दिवसको अवसर पारेर एक कार्यक्रम सम्पन्न गरेको जनाएको छ । ...

सेञ्चुरी बैंकद्वारा स्कुलमा पोसाक वितरण

सेञ्चुरी बैंकद्वारा स्कुलमा पोसाक वितरण

सेञ्चुरी कमर्सियल बैंकको बनेपा शाखाले विद्यार्थीलाई विद्यालय पोसाक वितरण गरेको छ । ...

हुवावेको ल्यापटपमा माइक्रोसफ्ट विन्डोज प्रयोग नहुने

हुवावेको ल्यापटपमा माइक्रोसफ्ट विन्डोज प्रयोग नहुने

हुवावेले आफ्ना ल्यापटपहरूमा लिनक्सको विशेष वितरण अर्थात् लिनसक डिपिन इन्स्टल गर्ने भएको छ ...

Ncell Footer Ad