नेपाल संवत् र राज्य

बिहिबार, ०२ कार्तिक २०७४, १० : १४ मल्ल के. सुन्दर

दृष्टिकोणमा भिन्नता

नेपाल संवत् इतिहास हो । नेपाल संवत्का प्रवर्तक शंखधर साख्वाल इतिहास हुन् । तर इतिहास हेर्ने दृष्टिकोण सबैको समान छैन । त्यस्तै अभिमत पनि फरक फरक छन् । संयुक्त राष्ट्र संघको सदस्यता प्राप्त गरिसकेपछि राष्ट्र संघ परिसरभित्र नेपाल सरकारको तर्फबाट प्रत्येक वर्ष ‘नेपाल दे’ (नेपाल दिवस) मनाइन्थ्यो–म्हपूजाको दिन अर्थात नेपाल संवत्वसरको अवसर पार्दै । मुलुकमा निर्दलीयता र निरंकुशताको प्रभावमा त्यो प्रचलन पछि रोकियो ।

लोककल्याणकारी अग्रज अभियन्ताका रूपमा नेपालका सुपुत्र शंखधर साख्वाःलाई स्थापित गराउनु आजको दायित्व हो ।

संभवतः २०४० सालतिर होला । हाँस्य कलाकार मदनकृष्ण श्रेष्ठको नेतृत्वमा काठमाडौंँदेखि वीरगन्जसम्म भव्य मोटरसाइकल ¥याली आयोजना गरिएको थियो । आयोजक संस्था थियो– न्युरोड पाकोस्थित लुमन्ति खलः भन्ने एक सामाजिक संस्था । मोटरसाइकल ¥याली वीरगन्ज पुग्न नपाउँदै श्रीपुरमा रोकियो । प्रहरी जत्थाले जबर्जस्ती त्यस ¥यालीमा सहभागी व्यक्ति तथा मोटरसाइकललाई हिमालयन आइरन कम्पनीको कारखाना कम्पाउन्डभित्र कोचे । अञ्चलाधीश थिए– लक्षबहादुर गुरुङ । यता राजधानीमा वाग्मती अञ्चलाधीश कार्यालयले समन जारी गरी कवि दुर्गालाल श्रेष्ठ र यस पंक्तिकारलाई रत्नपार्कस्थित अञ्चलाधीश कार्यालयमा नजरबन्द ग¥यो । सह–अञ्चलाधीश बासु पासा केरकार गर्ने हाकिम थिए । तत्कालीन प्रशासकहरूको तर्क थियो– नेपाल संवत् भिंतुना ¥यालीको  मधेसतिर प्रवेश पहाडिया र मधेसीबीच साम्प्रदायिक दङ्गा भड्काउने कारक हुन सक्छ ।
राजदरवारका मुख्य सचिव थिए– रञ्जनराज खनाल, संवाद् सचिव चिरनशमशेर थापा । उनीहरूको विशेष निर्देशनमा एकातिर सरकारी सञ्चारमाध्यममा नेपाल संवत्सम्बन्धी समाचार प्रतिबन्धित भए । अर्कोतिर दरवारका केही आसेपासेबाट पत्रपत्रिकामार्फत कलम चलाउन लगाएर नेपाल संवत्को राष्ट्रिय मान्यताको औचित्य छैन भन्ने विचार गोयबल्स शैलीबाट अन्धाधुन्ध प्रचार अभियान चलाए ।  
वसन्तपुरमा लक्ष्मीपूजाको दिन प्रत्येक वर्ष मास ¥याली (सामूहिक दौड) हुने गथ्र्यो नेपाल संवत् नयाँ वर्षको उपलक्ष्यमा । त्यस वर्ष क्रेन र डोजर पठाइए सरकारको तर्फबाट सहभागीहरूको मोटर, मोटरसाइकल उठाउन । एकाबिहान वसन्तपुर भेला भएका सयौँ कार्यकर्ता गिरफ्तार गरिए । त्यत्तिकै संख्यामा प्रहरी दमनमा घाइते भए । प्रधानमन्त्रीको कुर्सीमा थिए मरीचमान सिंह, कुरा २०४५ सालको थियो ।
परिवर्तन र परिमार्जित दृष्टिकोण
अर्को वर्ष, जनआन्दोलन सफल भएको वर्ष । वसन्तपुरमा बर्सेनि आयोजना गरिने नेपाल संवत् भिंतुना ¥याली, जुलुस र आमसभाको प्रमुख अतिथिका रूपमा उपस्थित भइदिए स्वयं प्रधानमन्त्री कृष्णप्रसाद भट्टराई । अनि उनको मन्त्रिपरिषद्का गृहमन्त्री योगप्रसाद उपाध्याय, वाणिज्यमन्त्री सहाना प्रधान, यातायात मन्त्री मार्सलजुलुम शाक्य र स्वास्थ्य मन्त्री मथुराप्रसाद श्रेष्ठसहितको जमात नै उपस्थित थिए त्यस अवसरमा ।
२०५७ साल मंसिर २ को मन्त्रिपरिषद् बैठकले नेपाल संवत्का प्रणेता शंखधर साख्वालको हैसियत राष्ट्रिय विभूतिका रूपमा रहेको स्वीकारे । सोहीअनुसार घोषणा गरियो । पुष्पकमल दाहालले प्रधानमन्त्रीको कुर्सी सम्हालेको वर्ष २०६५ सम्म आइपुग्दा नेपाल संवत्ले राष्ट्रिय संवत्को मान्यता प्राप्त गर्यो ।
आखिर शंखधर साख्वालद्वारा प्रतिपादित नेपाल संवत् त्यही हो, शंखधर उही हुन् । हामी नेपाली र हाम्रो नेपाल पनि त्यही हो तर समय कालखण्डले नेपाल संवत् र शंखधरप्रति आत्मसात् गरिने प्रवृत्तिमा ठूलो अन्तराल देखाए । नेपाल संवत् भिंतुनाको ¥यालीमा प्रमुख अतिथिका रूपमा प्रधानमन्त्री सहभागी हुँदै आइरहेका छन्, यस वर्ष पनि त्यो क्रम जारी रहन्छ । तर अनौठो ! गिरिजाप्रसाद कोइरालाले सोही कार्यक्रमको मञ्चमा उभिएर अभिभाषण जारी राख्दा भावुक भएर घोषणा गरेका थिए– ‘नेपालको गौरव र मौलिक संवत् नेपाल संवत्को तिथि मिति आजको दिनदेखि मैले अरुमा नभए पनि मेरो लेटरप्याडमा प्रयोग गर्नेछु ।’ तत्कालीन राजनीतिको त्यो शीर्ष व्यक्तित्वबाट सार्वजनिक स्थलमा भएको उद्घोष कार्यान्वयन भने कहिल्यै भएन ।
माधवकुमार नेपाल प्रधानमन्त्रीका रूपमा वसन्तपुरको भिंतुना ¥यालीमा जनसमक्ष उभिएर नेपाल संवत्बारे अध्ययन÷अनुसन्धानका लागि आयोग बनाउने र आयोगको सुझाव अविलम्ब कार्यान्वयनमा ल्याइने प्रतिबद्धता जाहेर गरेका थिए । आयोग त बन्यो तर सुझाव कार्यान्वयनमा सिन्कोसमेत भाँचिएन ।
त्यो वर्ष, नेपाल संवत् भिंतुना ¥यालीको आमसभास्थल वसन्तपुर थिएन, खुल्लामञ्चतिर पुगेको थियो । प्रधानमन्त्रीका रूपमा थिए डा. बाबुराम भट्टराई । नयाँपन दिने जमर्कोस्वरूप उनको सम्बोधन नेपाल भाषामा भएको थियो । उल्लेख्य कुरा– नेपाल संवत्सम्बन्धी अध्ययन÷अनुसन्धानका लागि राज्यस्तरबाट एउटा प्रतिष्ठान सञ्चालन गर्ने र त्यसका लागि आकर्षक रकम कोषका लागि सरकारले उपलब्ध गराउने । जसरी उनको कार्यकाल क्षणिक थियो, उनको त्यो वचन पनि खुल्लामञ्चकै हावामा त्यसैगरी बिलायो ।
पहिलो संविधानसभा निर्वाचनबाट ठूलो दल बनेको नेकपा माओवादीका अध्यक्ष पुष्पकमल दाहाल बहुमतका आधारमा प्रधानमन्त्री बन्न सफल भए । उनी पनि नेपाल संवत्को भिंतुना ¥याली र आमसभामा प्रमुख अतिथि बने । सो अवसरमा उनको उद्घोष अरुको भन्दा फरक थियो– दृढताका साथ उनले नेपाल संवत्को महत्ता अंगीकार गर्दै नेपाल संवत् नेपालको राष्ट्रिय संवत्का रूपमा मान्यता प्रदान गरे । आधिकारिकरूपमा त्यसको घोषणा गरे । तर तत्पश्चात उनले नेतृत्व गरेको सरकार र त्यसपछिका मन्त्रिपरिषद्ले पनि राष्ट्रिय संवत्को मान्यताका व्यावहारिक परिणति के हुन्् भन्नेबारे कहिल्यै स्पष्ट पारेनन् । त्यसअनुरूप व्यवहार गरिएन ।
बुझाइ र व्यवहार
विगतदेखि वर्तमानसम्मको यथार्थ भनेको बुझाइको कमी नै हो । त्यसैको प्रतिफल हो– व्यावहारिक पक्षमा देखिने यावत् अलमल । राज्यको दृष्टिकोण धेरै परिमार्जित भइसकेको छ, अद्यापि स्पष्ट हुनुपर्ने पक्ष त्यत्तिकै छन् ।
साररूपमा नेपाल संवत्ले समेटेका ऐतिहासिक, सामाजिक÷सांस्कृतिक र कार्यान्वयन पक्ष नै हुन । ऐतिहासिक पक्ष खोतलखातलका लागि अध्ययन÷अनुसन्धान गर्न÷गराउनमा राज्यको भूमिका के÷कस्तो हुने हो अब स्पष्ट हुनुपर्छ । अभौतिक सम्पदाका रूपमा एघार सय वर्षदेखि स्थानीय समुदायमाझ जीवन्त रहँदै आएको नेपाल संवत्सँग गाँसिएका संस्कार, संस्कृति, रीति, परम्परा, चाड, पर्वको संरक्षण, सम्बद्र्धनमा राज्यको दायित्व के हो ? सरकारी पक्षले अब किटान गर्नुपर्छ । त्योभन्दा महŒवपूर्ण कुरा राष्ट्रिय संवत्को मान्यता प्रदान गरिसकेपछि राष्ट्रिय स्तरमा यो संवत्लाई कसरी व्यावहारिक प्रयोगमा ल्याउने हो, सरकारी स्तरबाट नीति तय हुनु आवश्यक छ । प्रधानमन्त्रीले प्रमुख अतिथिका रूपमा जनमानससमक्ष उभिएर भावुकतावश सस्तो लोकप्रियता वा भोट बैंक रिजाउनेखालका गुलिया शब्द प्रयोगको अब कुनै औचित्य छैन ।
एउटा महत्वपूर्ण पक्ष
नेपाल संवत् एकातिर इतिहास हो अर्कोतिर पछिल्लो कालखण्डमा यसको पक्षमा देखिएका व्यापक लोक अभिमत । यसमा मत विभाजित हुन सकिन्छ । तर यथार्थतः नेपाल संवत्को संवत्सर एउटा यस्तो ऐतिहासिक घटना थियो तत्कालीन त्यस अवस्थामा केही उथलपुथल भए । तीन शताब्दीभन्दा पुरानो लिच्छवि वंशको सत्ताक्रम भंग भयो, त्यत्तिकै बेला । लगत्तै, विशालनगर केन्द्र रहेको नेपालमण्डलको प्रशासनिक केन्द्र अन्यत्र स्थानान्तरण भयो । र, मानदेवले प्रचलनमा ल्याएको संवत् त्यागेर नयाँ संवत्को प्रचलन सुरु भयो ।
किवंदन्तीमात्र होइन, वंशावली अनि प्राप्त ऐतिहासिक दस्तावेजहरूले पनि भन्छन् नेपाल संवत्को थालनी शंखधर साख्वाःले आर्जन गरेको निजी सम्पत्तिबाट देशभरि जे÷जति आर्थिकरूपमा पीडित जनता थिए उनीहरूका ऋण मोचनका लागि गरिएको पवित्र कार्यको सम्मानमा भएको थियो । सोही ऋण मोचनको सम्झनामा नयाँ सवत् प्रचनलमा ल्याइयो । कुनै एक सामान्य व्यक्ति आफ्नो निजी सम्पत्ति स्वजनहरूको आर्थिक मुक्तिका लागि प्रयोग गर्नमा अग्रसर भइदिनु सानो घटना थिएन । त्यस घटनाले शंखधरको हृदयभित्रको दानशीलता र उदार चित्तवृत्तिलाई स्पष्ट गर्छ । एक अर्थमा त्यो शंखधरले गरेको अतुलनीय लोककल्याणकारी  थियो ।

लोककल्याणकारी कार्यका सन्दर्भमा हिजोआज नेपाली समाजमा पनि रोटरी क्लब, लायन्स क्लब, जेसी, रेडक्रस सोसाइटी आदिको चर्चा हुने गर्छ । पाश्चत जगतको सिको गर्दै गरेको नेपाली समाजको नवीनतम् अभ्यास हुन् यी । यसमध्ये जेठो लोककल्याणकारी संस्था हो– रेडक्रस सोसाइटी जेन हेनरी डुनट्बाट संस्थापित । जसको इतिहास दुई शताब्दी पनि पुरानो छैन । तर यता आफ्नै मुलुकमा, हाम्रै दौतरी शंखधर साख्वालले एघार सय वर्षअगाडि लोककल्याणकारी कामको एउटा अनुपम दृष्टान्त स्थापित गरिसकेको थियो– स्वजनहरूलाई ऋण मुक्त गराएर । यस अर्थमा शंखधरको कार्य विश्वमै लोककल्याकारी कामको अग्र क्रममा छ । शंखधर विश्वकै लागि लोककल्याणकारी अभियानको अग्रज हुन् । सरकार, राज्यका प्रतिनिधि यस तथ्यलाई अन्तर्राष्ट्रिय जगतसम्म पु¥याउने राष्ट्रिय संवाहक बन्नु आवश्यक छ । राष्ट्र संघको मञ्चमा यस ऐतिहासिक धरोहरका यथार्थ प्रस्तुत गर्न सक्षम हुनुपर्छ ।
नेपाली धरतीका सन्तति सिद्धार्थ गौतमलाई राष्ट्र संघ र विश्वले शान्तिका अग्रदूतका रूपमा अंगीकार गरेको छ । अब लोककल्याणकारी अग्रज अभियन्ताका रूपमा नेपालका सुपुत्र शंखधर साख्वाःलाई स्थापित गराउनु आजको दायित्व हो । राज्यले शंखधरलाई राष्ट्रिय विभूतिका रूपमा सम्मान प्रदान र नेपाल संवत् राष्ट्रिय संवत्का रूपमा मान्यताको तबमात्र वास्तविक अर्थ रहन्छ ।








यसमा तपाईको मत

अन्य समाचार

नेपाली उपभोक्तामा युरोपेली ब्रान्डको प्रभाव (अन्तर्वार्ता)

नेपाली उपभोक्तामा युरोपेली ब्रान्डको प्रभाव (अन्तर्वार्ता)

लामो समयदेखि कपडा व्यवसायमा संलग्न रुपेश पाण्डेले पछिल्लो समय ब्रान्डेड कपडा ल्याएर बिक्री गर्दै आएका छन् । ...

भन्सार छलीको चिनी नियन्त्रणमा

भन्सार छलीको चिनी नियन्त्रणमा

भारतबाट भन्सार छली चोरी पैठारी गरी नेपाल ल्याएको करिब डेढ लाखको चिनी प्रहरीले बरामद गरेको छ । ...

दुई नयाँ बिमालेख जारी गर्दै राष्ट्रिय बिमा कम्पनी

दुई नयाँ बिमालेख जारी गर्दै राष्ट्रिय बिमा कम्पनी

राष्ट्रिय बिमा कम्पनीले थप नयाँ दुई बिमालेख बजारमा ल्याउने भएको छ । ...

महालक्ष्मी विकास बैंकको १८ प्रतिशत लाभांश

महालक्ष्मी विकास बैंकको १८ प्रतिशत लाभांश

महालक्ष्मी विकास बैंकले लगानीकर्तालाई १७.८९ प्रतिशत लाभांश वितरण गर्ने भएको छ । ...

ललितपुर फाइनान्सको कामु सिइओमा खड्का

ललितपुर फाइनान्सको कामु सिइओमा खड्का

ललितपुर फाइनान्सको कायम मुकायम प्रमुख कार्यकारी अधिकृत (सिइओ) मा चन्द्रशेखर खड्का नियुक्त भएका छन् । ...

ओपो रेनोटू एफ आश्विन २९ गते नेपालमा सार्वजनिक गरिने

ओपो रेनोटू एफ आश्विन २९ गते नेपालमा सार्वजनिक गरिने

ओपोले आफ्नो रेनो सिरिज अन्तर्गतको रेनोटू एफ नेपाली बजारमा सार्वजनिक गर्ने मिति घोषणा गरेको छ। ...

माइक्रोसफ्टको अभिनव फोल्डिंग स्मार्टफोन

माइक्रोसफ्टको अभिनव फोल्डिंग स्मार्टफोन

माइक्रोसफ्ट सरफेस डुवो र माइक्रोसफ्ट सरफेस नियो सार्वजनिक गरेर प्रविधिको जगतलाई आश्चर्य चकित पारेको छ ...

एप्पलले सोचेभन्दा धेरै आइफोन ११ को माग

एप्पलले सोचेभन्दा धेरै आइफोन ११ को माग

एप्पलको नयाँ आइफोन - आइफोन ११ को माग निकै उच्च रहेको छ ! ...

Ncell Footer Ad