अनुसन्धान

हाम्रो मस्तिष्क सामान्य छ ?

आइतबार, २७ पुष २०७६, १३ : ३० नागरिक

हावर्ड टिम्बरलेक

यो संसारमा साढे सात अर्बभन्दा बढी मानिस छन् । हरेक मानिसको फिङ्गरप्रिन्ट बेग्लाबेग्लै हुन्छ । आँखा पनि फरक हुन्छ । त्यस्तै बानीबेहोरा पनि अलग्गै हुन्छ । यदि कुनै समानता भयो भने पनि त्यो संयोगवश हुन्छ ।

तर हाम्रो दिमागका बारेमा कस्तो सोच छ भने केही सीमित रोगको शिकार मानिसहरुबाहेक सबैको दिमाग उस्तै र एउटै हुन्छ होला । तर वैज्ञानिकहरु भन्छन्, त्यस्तो हुँदैन ।
एडिएचडी (अटेन्सन डिफिसिट हाइपरएक्टिभिटी डिसअर्डर) या अटिजमको शिकार भएका मानिसको दिमाग कमजोर वा रोगले भरिएको हुँदैन । बरु तिनीहरुमा विशेष किसिमको खुबी हुन्छ ।

अहिलेसम्म चिकित्सक तथा यस किसिमको रोग लागेका बालबालिकालाई मस्तिष्क वा दिमागी अवस्थालाई असामान्य भन्ने गरिन्थ्यो । तीबाहेक अन्य दिमागलाई सामान्य दिमागयुक्त भनिन्थ्यो । तर नयाँ शोध र वैज्ञानिकहरुले जे कुरा पत्ता लगाएका छन्, त्यसले भने एडिएचडी या अटिजम भएको मानिसलाई विशेष किसिमको मस्तिष्क वा दिमाग भएको व्यक्ति मान्न थालिएको छ ।

संसारमा करिब ६ करोड २५ लाख मानिस अटिजम, एस्पर्जर सिन्ड्रोमजस्ता रोगको शिकार छन् । यत्ति नै मानिस एडिएचडीका रोगी छन् । तीमध्ये केही मानिसलाई त एडिएचडी र अटिजम, एस्पर्जर सिन्ड्रोम पनि हुनसक्छ । यसका अतिरिक्त धेरैलाई डिसलेक्सिया, टारे र विलियम्स सिन्ड्रोमजस्ता मानसिक रोग पनि हुनसक्छ ।

फरक किसिमको दिमाग
हिजोआज यस्ता रोग भएका बिरामीहरुलाई ‘न्युरोडाइभर्स’ अर्थात् दिमागी रुपमा बेग्लै किसिमको रोग भएका भनी नामकरण गरिएको छ । अन्यलाई भने ‘न्युरोटाइपिकल’ भनिन्छ ।
न्युरोडाइभर्स शब्दको सबैभन्दा पहिले १९९८ मा अस्ट्रेलियाका समाजशास्त्री जुडी सिंगलले गरेकी थिइन् । उनले आफ्नो रिसर्च थेसिसमा यो शब्द प्रयोग गरेकी थिइन् । यसलाई अमेरिकी पत्रकारले ‘द एटलान्टिक’ पत्रिकामा उद्धृत गरेपछि संसारभर यो शब्द प्रयोग गर्न थालिएको हो ।

जुडी सिंगर भन्छिन्, ‘यो शब्द मैले बेग्लाबेग्लै दिमागमा पाइने विविधता बुझाउनका लागि प्रयोग गरेकी थिएँ । मलाई अचम्म के लागेको थियो भने संसारमा हरेक मानिसको दिमाग बेग्लाबेग्लै तरिकाले काम गर्छ र यस्तो किन हुन्छ ? धेरै मानिसले आफ्नो विशेषतालाई ख्याल नै गरेका हुँदैनन् ।

डाक्टरहरुले पनि तिनलाई खास किसिमको ढाँचामा बाँधिदिन्छन् । यसो गर्नु बिल्कुल उचित होइन ।’
जुडी भन्छिन्, ‘दिमागको बनावटमा यति विविधता छ कि त्यो देख्दा म छक्क पर्छु । हाम्रो शिक्षा प्रणालीले भने त्यो विविधतालाई मन पराउँदैन । तिनलाई एउटै साँचोमा ढालिदिन्छ । जबकि हामीले त विविधताका विविध फाइदा हुन्छन् भनेर अझ गहन अध्ययन गर्नुपर्छ । त्यसैले मैले यही विविधतामाथि व्यापक आन्दोलन आवश्यक छ भनी अभियान चलाइरहेकी छु ।’

न्युरोडाइभर्स शब्दको प्रयोग कुनै खास मस्तिष्कको अवस्थाका लागि गर्न सक्नुहुन्न । वास्तवमा यो विविधताको परिचायक हुनुपर्छ । जसरी जैविक विविधता बुझाउन बायोडाइभर्स प्रयोग गरिन्छ, उसैगरी मस्तिष्कको व्यापकता बुझाउन न्युरोडाइभर्सिटी प्रयोग हुनुपर्छ ।

जुडीको यो विचारले बिस्तारै संसारभर मान्यता पाउन थालेको छ । यसअघि दिमागी अवस्थाको भिन्नता बुझाउनका लागि न्युरोटिपिकल शब्द प्रयोग गरिन्थ्यो । यसले मानिसको मस्तिष्कको विविधतालाई एक खास ढाँचामा बाँध्ने प्रयास गरेको थियो ।

दिमागको बेग्लै खुबी
न्युरोबायोलजिस्ट तथा लेखक मो कोस्टन्डी भन्छन्, ‘न्युरोटिपिकल शब्दको प्रयोग वैज्ञानिकहरुले गरेका थिएनन् । यसको प्रयोग त अटिज्मको शिकार नभएका मानिसहरुले तिनलाई बेग्लै देखाउन प्रयोग गर्न थालेका थिए र अटिजममा शोध गरिरहेकाहरुले सुरुमा प्रयोग गरका थिए ।

कोस्टन्डी भन्छन्, ‘कतिपय अवस्थामा सिर्जना गरिएका शब्दको उपयोगिता समयसँगै सकिन्छ । त्यसपछि नयाँ शब्दलाई प्रचलित गर्नुपर्छ । न्युरोटिपिकल शब्द पनि त्यस्तै एउटा शब्द हो । यसको साटो हामीले न्युरोडाइभर्स शब्द प्रयोग गर्नु उचित हुन्छ । कसैको दिमागमा बेग्लै खुबी हुन्छ, अन्य सामान्यजनजस्तो कुनै व्यक्ति छैन भने उसलाई रोगी भन्नु उचित हुँदैन ।’

त्यसो त केही जानकारहरु शब्दमाथि यति नकारात्मक सोच पाल्नु पनि उचित नहुने बताउँछन् । अमेरिकन इन्स्टिच्युट अफ लर्निङका थोमस आर्मस्ट्रङ भन्छन्, ‘न्युरोटिपिकलजस्ता शब्दका प्रति यति वक्र हुनुपर्ने कुनै आवश्यकता छैन । यसलाई हामीले सामान्य मस्तिष्क बुझाउन प्रयोग गर्न सक्छौँ ।’

अटिजमजस्ता रोगको शिकार भएकालाई न्युरोडाइभर्स शब्द प्रयोग गर्दा आफूलाई कुनै आपत्ति नहुने बताउँछन् । असामान्य दिमाग भन्नुभन्दा विविधतायुक्त दिमाग बताउने यो शब्द नै उचित हुन्छ भन्ने तिनको धारणा छ ।

थोमस आर्मस्ट्रङ भन्छन्, ‘हामीले कतिपय चलिआएका सोचलाई चुनौती दिनुपर्छ । हामीले सोच्नुपर्छ कि वास्तवमा मानिसको दिमागमा बेग्लाबेग्लै किसिमको खुबी हुन्छ । यो रोग होइन र यो असमान्य हुनु पनि होइन ।’

‘कुनै पनि समाजमा अनुशासनका लागि नियम कानुन बनाइएका हुन्छन्,’ उनको भनाइ छ, ‘मानिसहरु ती नियम पालना गरुन् भन्ने अपेक्षा गर्छन् । नत्र त अराजक स्थिति सिर्जना हुन्छ । तर यसको अर्थ के होइन भने ती नियमबाट थोरबहुत फरक देखिनु ‘अनौठै’ हुनु चाहिँ पक्कै होइन ।’

एडिएचडी रोग
यस किसिमको बहसका कारण अटिजम के हो भन्नेबारेमा मानिसको चासो बढेर गएको छ । मानिसहरुले क्रमशः बेग्लै किसिमको दिमागी अवस्थाको सकारात्मक पक्षलाई महसुस गर्न थालेका छन् । कम्पनीका लागि त कतिपय अवस्थामा यस्ता ‘रोगी’ बरदान नै साबित पनि भएका छन् ।
अक्सफोर्ड विश्वविद्यालयकी क्याथरिन हार्मर भन्छिन्, ‘यो संसारमा भएका हामी सबैजना विशेष छौँ । हाम्रो दिमाग हाम्रो औंठाछापजस्तै फरक फरक हुन्छ । संसारमा दिमागको बनावट ज्यादै विविधतायुक्त छ ।’

क्याथरिनको सल्लाह छ, ‘हामीले यस किसिमको विविधतालाई रोग ठानेर कुनै ठप्पा लगाउनुभन्दा यसको कारण र यसबाट उत्पन्न हुने विशेष किसिमका खुबीमा जोड दिनुपर्छ ।’

कतिपय मानिस यस्ता हुन्छन् कि चिकित्सकीय पद्धतिमा एडिएचडीजस्तो रोग ठ्याक्कै फिट हुँदैन तर । त्यसैले यस्ता अनेकन रोगमाथि अझ बढी शोध भएको खण्डमा मानिसको कमजोरी र खुबी दुवै पत्ता लगाउन सकिने क्याथरिनको धारणा छ ।

एडिएचडी के हो ?
अटेन्सन डिफिसिट हाइपरएक्टिभिटी डिसअर्डर एक किसिमको मानसिक अवस्था हो । यसले हाम्रो व्यवहारमा असर पार्छ । हाम्रो दिमागको अधिकांश भागले सामान्य ढंगले काम गर्छ । तर कतिपय अवस्थामा कुनै चिजलाई हामीले राम्रोसँग ध्यान दिन सक्दैनौँ । सहज किसिमले अन्य व्यक्तिजस्तै आराम गर्न अप्ठेरो पर्न सक्छ । दैनिकीमा स्मरणशक्ति नियन्त्रित गर्न गाह्रो हुन्छ । यसले चिन्ता, डिप्रेसन, डिसलेक्सियाजस्ता अप्ठेरा आइपर्छ ।

यस किसिमको रोग पत्ता लगाउनु पनि उत्तिनै चुनौतीपूर्ण छ । यसको लामो प्रक्रिया छ । बालापनमा एडिएचडीको शिकार भएकाहरु उमेरको तेस्रो पारीमा मात्र आफ्नो दिमाग अन्यको भन्दा फरक रहेको बुझ्छन् ।

तर यो रोगको शिकार भएकाहरु बढी नै क्रिएटिभ हुन्छन् । तिनमा संवेदना हुन्छ । अरुको भन्दा ऊर्जामा कुनै कम हुँदैन । उसो भए त यो मानसिक अवस्था कुनै रोग होइन रहेछ ! सायद यही न्युरोडाइभर्सिटीको उदाहरण हो !

 






यसमा तपाईको मत

अन्य समाचार

हिमालयन बैंक र म्याक्स मनीबीच सम्झौता

हिमालयन बैंक र म्याक्स मनीबीच सम्झौता

हिमालयन बैंक र मलेसियन कम्पनी म्याक्स मनी एसडिएन बिएचडीबीच विगतमा भएको विप्रेषणको भुक्तानी रकम राफसाफ गर्ने सम्झौतापत्रमा हस्ताक्षर भएको छ...

एनसेलले ल्यायो पर्यटकका लागि ‘टुरिष्ट सिम’

एनसेलले ल्यायो पर्यटकका लागि ‘टुरिष्ट सिम’

यस योजना अन्तर्गत भ्रमणमा आएका विदेशी पाहुनाले सजिलै टुरिष्ट सिम लिएर सबै नेटवर्कमा कल गर्न मिल्ने अल नेटवर्क टक टाईम...

ह्यून्डाई कोना ईलेक्ट्रीकलाई गिनिज वल्र्ड रेकर्डस उपाधि

ह्यून्डाई कोना ईलेक्ट्रीकलाई गिनिज वल्र्ड रेकर्डस उपाधि

ईलेक्ट्रीक SUV कोनाले गिनिज वल्र्ड रेकर्डसको प्रतिष्ठित उपाधि जित्न सफल भएको छ । ...

सिटी एक्सप्रेसको गण्डकी प्रदेश एजेन्ट् मीट् कार्यक्रम

सिटी एक्सप्रेसको गण्डकी प्रदेश एजेन्ट् मीट् कार्यक्रम

सिटी एक्सप्रेस मनी ट्रान्सफरले गत शनिबार आफ्नो गण्डकी प्रदेश लक्षित एजेन्टहरुको लागि एक दिने एजेन्ट भेटघाट र AML/CFT तालिम कार्यक्रम...

नेपाल बिल्ड एक्स्पोमा महिन्द्राको लोडर सार्वजनिक

नेपाल बिल्ड एक्स्पोमा महिन्द्राको लोडर सार्वजनिक

नेपालको औधोगिक तथा ब्यबसायिक घराना माझ लोकप्रीय तथा देशको आर्थिक विकासमा सर्मपित एम. भी. दुगड़ ग्रुप नेपालको सफल ब्यबसायी दुगड...

अब विकास बैंकहरु पनि एनसीएचएलको कनेक्ट आरटीजीएसमा

अब विकास बैंकहरु पनि एनसीएचएलको कनेक्ट आरटीजीएसमा

नेपाल राष्ट्र बैंकको रियल टाइम ग्रस सेटलमेन्ट (आरटीजीएस) प्रणाली विस्तार गर्ने क्रमलाई निरन्तरता दिदै नेपाल क्लियरिङ्ग हाउस लिमिटेडले अब विकास...

सिप्रदिद्वारा “टाटा दशैं वम्पर लक्की ड्र” उपहार घोषणा

सिप्रदिद्वारा “टाटा दशैं वम्पर लक्की ड्र” उपहार घोषणा

टाटा मोटर्स् नेपालको लागि एक मात्र आधिकारिक विक्रेता सिप्रदी ट्रेडिङ्ग प्रा.लि द्वारा दशैं वम्पर लक्की ड्र को उपहार घोषणाको कार्यक्रम...

कान्ति अस्पतालको ब्लड बैंक सेवा पुन सुचारु

कान्ति अस्पतालको ब्लड बैंक सेवा पुन सुचारु

ब्लड बैंक सेवालाई पुन सुचारु गरी  सञ्चालनमा ल्याउन राउन्ड टेबल नेपाल र कान्ति बाल अस्पताल बिच सम्झौता भएको छ। ...

Ncell Footer Ad