भाषा संरक्षणका लागि रेडियो

आइतबार, १५ मङि्सर २०७६, १० : ५३ दीपक आचार्य

नेपालमा बोलिने धेरै भाषा दिनप्रतिदिन लोप हुँदै गएका छन् भने कतिपय भाषा संकटापन्न अवस्थामा छन् । विविधिताको धनी देश नेपालको पहिचान जोगाउन यस्ता भाषा संरक्षण गर्नुपर्छ । नेपालमा आधाभन्दा बढी भाषा लोपोन्मुख अवस्थामा छन् । पछिल्लो समय भाषाहरूको संरक्षण, प्रवद्र्धन र उत्थानका लागि स्थानीय रेडियोहरूले विशेष योगदान गर्न थालेका छन् भने भाषा आयोग पनि भाषा पहिचानमा जुटेको छ।
भाषा आयोगले केही दिनअघि राष्ट्रपति विद्यादेवी भण्डारीसमक्ष पेस गरेको वार्षिक प्रतिवेदनमा ६ नयाँ भाषा पहिचान भएको उल्लेख गरिएको छ। पहिचान भएका नयाँ भाषामा राना थारू, नार फु, चुम(स्यार), नुब्री (लार्के), पोइके र सेराके (सेके) छन् । यी भाषा क्रमशः कञ्चनपुर, मनाङ, गोरखा, डोल्पा र मुस्ताङमा बोल्ने गरिएका पुराना भाषा हुन् । पछिल्लो जनगणना २०६८ अनुसार नेपालमा १ सय २३ भाषा बोल्ने गरिएको भनिएकामा अब ६ नयाँ भाषा थप्दा यसको संख्या १ सय २९ पुगेको छ  ।
भाषा आयोगकै प्रतिवेदनअनुसार नेपालमा बोलिने ६६ प्रतिशत भाषा संकटापन्न अवस्थामा छन् । नेपालका अधिकतर भाषा मौखिक परम्परामा आधारित छन् र लेख्य पद्धति अझै विकास हुन सकेको छैन ।  यस्ता भाषाको संरक्षण र उत्थानका लागि जिल्ला–जिल्लामा खुलेका स्थानीय रेडियोहरू जुटेका छन् । बर्दियामा रहेको गुरुबाबा एफएमले त थारू भाषाको शब्दकोश प्रकाशन गर्नाका साथै संविधानलाई पनि थारू भाषामा अनुवाद गरेर प्रसारण गर्ने गरेको छ । आदिवासी जनजातिका भाषा, संस्कृति, अधिकार संरक्षण र संवद्र्धन गर्ने प्रतिबद्धता व्यक्त गर्दै खुलेका सामुदायिक रेडियोहरूले स्थानीय भाषामा कार्यक्रम, समाचार, सूचना तथा जानकारी प्रसारण गर्ने गरेका छन् ।
पाँचथरमा रहेको समात्लुङ एफएमले लिम्बू, राई वान्तवा, तामाङ, मगर र नेपाली भाषामा  कार्यक्रम तथा समाचार प्रसारण गरिरहेको छ । खोटाङमा रहेको रेडियो रूपाकोटले चाम्लिङ, मगर, तामाङ र नेवारी भाषामा कार्यक्रम र समाचार प्रसारण गर्न थालेपछि स्रोता बढेको स्टेसन म्यानेजर रामधन राई बताउँछन् । भोजपुरमा रहेको चोमोलुङमा एफएमले शेर्पा, थुलुङ, कुलुङ, खालिङ र तामाङ भाषाको कार्यक्रम प्रसारण गरिरहेको छ । धादिङमा रहेको रेडियो धादिङले राति ८ बजे प्रसारण गर्ने चेपाङ भाषाको कार्यक्रम चेपाङ समुदायले त गर्वसाथ सुन्छन् नै, अन्यले पनि रमाइलो मानेर सुन्ने गरेका छन् । मधेशका रेडियोहरूबाट थारू, मैथिली, राजवंशी, अवधी, उर्दू, भोजपुरी भाषामा कार्यक्रम तथा समाचार प्रसारण भइरहेका छन् भने ती भाषाका साहित्यिक÷मनोरञ्जनात्मक कार्यक्रम निकै लोकप्रिय भएका छन् ।
नेपालमा मैथिली, अवधी, उर्दू, भोजपुरी, नेवारी र तिब्बतीजस्ता भाषा पठनपाठनमा पनि पनि प्रयोग भइरहेकाले यी भाषाका कार्यक्रममा शुद्धता र एकरूपता पाइन्छ तर अन्य भाषाका कार्यक्रम जिल्लापिच्छे फरक–फरक हुने गरेका छन् । कोई, काइके, कागते, किसान, कुकी, खाम र खालिङजस्ता भाषालाई सबै उमेर समूहका व्यक्तिले मौखिक रूपमा प्रयोग गरेको त पाइन्छ तर यसलाई रेडियोले अझ प्रवद्र्धन हुने गरी कार्यक्रम सुरु गरेका छन् । नेपालमा बोलिने करिब ३० वटा यस्ता भाषालाई प्रबल भाषाका रूपमा लिन सकिन्छ जुन मौखिक प्रयोगमा बलिया देखिएका छन् । यिनैमध्ये जिरेल, थामी भाषामा दोलखाको सामुदायिक रेडियो हाम्रो एफएमले कार्यक्रम र समाचार प्रसारण गरिरहेको छ । खडिया, घले, चाम्लिङ, चेपाङ, छन्त्याल, जिरेल र जेरुङजस्ता भाषा स्थानीय रेडियोबाट प्रसारण गरी संरक्षणको हुटहुटी स्थानीय नागरिकदेखि जनप्रतिनिधिसम्म पैदा गर्ने काम रेडियोले गरेका छन् ।

पछिल्लो जनगणना २०६८ अनुसार नेपालमा १ सय २३ भाषा बोल्ने गरिएको भनिएकामा अब ६ नयाँ भाषा थप्दा यसको संख्या १ सय २९ पुगेको छ  ।


रेडियोको काम उत्प्रेरित र प्रचार प्रसार गर्ने मात्रै हो, भाषा संरक्षण र उत्थान गर्न त स्थानीय तह र अगुवाले नै विशेष योजना बनाउनुपर्छ । तिलुङ, दुरा, कुसुन्डा, लिङखिम र सामजस्ता भाषा लोप नै हुन लागेकाले यी भाषा बोल्ने समुदायका अगुवाले संरक्षणमा सक्रियता देखाउनुपर्छ । स्थानीय रेडियोहरूबाट यी भाषाका कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने अवसर उनीहरूलाई छ । भाषिक समुदायमा प्रचलनमा रहेका इतिहासका कथन, कथा, उखान–टुक्का संकलन गरी रेडियोमार्फत प्रसारण गर्न सकिन्छ र त्यस्ता भाषाका रचना सुनाउन रेडियोले स्टुडियोको टेलिफोन खुला गर्न सक्छ । अझ रेडियोबाटै भाषा शिक्षणसम्बन्धी कार्यक्रम प्रसारण गर्न सकिन्छ । केही सामुदायिक रेडियोले भाषा सिकाउने कार्यक्रम चलाइरहेका पनि छन् । तर केही सामुदायिक रेडियो आर्थिक रूपमा संकटकालीन अवस्थामा पुगेकाले पहिले प्रसारण भएका भाषाभाषीका कार्यक्रम बन्द पनि भएका छन् ।  
ललितपुरको रेडियो पर्यावरणले २०६० सालदेखि दैनिक ३ घण्टा नेवारी भाषाको कार्यक्रम प्रसारण गरिरहेकामा आर्थिक कारण देखाउँदै कार्यक्रम बन्द गरेको छ । पोखराको हिमचुली एफएमले पनि यस्तै कारण देखाउँदै गुरुङ भाषाको कार्यक्रमको समय कटौती गरेको छ । रेडियोको आर्थिक विकास र दिगोपनले पनि भाषा संरक्षणमा प्रभाव पार्ने भएकाले यसतर्फ सोच्नुपर्ने भएको छ ।
भाषाको विविधतालाई सम्पत्ति मानेर यिनको संरक्षणको बाटो राज्यले लियो भने मात्रै सबै समुदायले राज्यप्रति गर्व गर्न सक्छन् । संघ, प्रदेश र स्थानीय तहमा राष्ट्रभाषामा सरकारी कामकाज हुने भनेर संविधानले नै अधिकार दिइसकेको अवस्थामा अब तीनै तहका सरकारले त्यसको कार्यान्वयनका लागि विशेष कार्यक्रम ल्याउनुपर्छ । स्थानीय तहले स्थानीय रेडियोसँग सहकार्य गरेर भाषा संरक्षण र उत्थानका कार्यक्रम गर्नुपर्छ । आदिवासी, जनजातिका भाषा संरक्षणमा काम गर्ने संघसंस्था र सञ्चारमाध्यमले पनि स्थानीय भाषामा काम गर्ने रेडियो पत्रकारहरूको क्षमता अभिवृद्धि गर्ने कार्यक्रम ल्याउनुपर्छ । राज्य र सरोकारवालाले पनि स्थानीय रेडियोहरूले स्थानीय भाषा संरक्षणका लागि गरेका योगदानको कदर गर्नुपर्छ, यसले रेडियो र रेडियोकर्मीलाई थप उत्प्रेरणा दिन्छ ।

सामुदायिक रेडियोहरूको नेटवर्क सिआईएनका प्रमुख   

 








यसमा तपाईको मत

अन्य समाचार

डल्लुमा सुजुकीको निःशुल्क सर्भिस क्याम्प

डल्लुमा सुजुकीको निःशुल्क सर्भिस क्याम्प

सीजी मोटोकर्पको डल्लुस्थित सुजुकी ‘स्टेट–अफ–आर्ट’ सर्भिस सेन्टरमा सुजुकी ब्रान्डका कारधनीहरुका लागि आकर्षक अफरहरु सहित ६ दिने निःशुल्क सर्भिस क्याम्प सुरु...

हुलास स्टिलले ल्यायो ‘हुलास डेक’

हुलास स्टिलले ल्यायो ‘हुलास डेक’

हुलास स्टिल इन्डस्ट्रिजले नेपाली निर्माण बजारमा उपयोगी प्रविधिमा आधारित उत्पादन ‘हुलास डेक’ सार्वजनिक गरेको छ । ...

सिद्धार्थ बैंकको “सरल एसएमइ कर्जा”

सिद्धार्थ बैंकको “सरल एसएमइ कर्जा”

सिद्धार्थ बैंकले साना तथा मझौला व्यवसायलाई लक्षित गर्दै आकर्षक ब्याजदरमा पचहत्तर लाख रुपैया सम्मको कर्जा सुविधा सहज रूपमा प्रदान गर्ने...

वेत्रावतीमा टिम्स चेकपोस्ट

वेत्रावतीमा टिम्स चेकपोस्ट

ट्रेकिङ एजेन्सिज एसोसिएसन अफ नेपाल (टान) ले पदयात्रा व्यवसायलाई मर्यादित तथा सुरक्षित बनाउन र पदयात्रामा गएका पर्यटकको तथ्यांक राख्न पदयात्रा...

कुमारी स्मार्ट मोबाइल बैंकिङमा योजना

कुमारी स्मार्ट मोबाइल बैंकिङमा योजना

कुमारी बैंकले नगदरहित कारोबारको अवधारणालाई अघि बढाउन तथा नविनतम प्रविधिको प्रयोग प्रोत्साहित गर्न विभिन्न योजना ल्याएको छ । ...

स्ट्यान्डर्ड चार्टर्ड बैंकको सभा

स्ट्यान्डर्ड चार्टर्ड बैंकको सभा

स्ट्यान्डर्ड चार्टर्ड बैंकको ३३औं वार्षिक साधारणसभा सम्पन्न भएको छ । ...

१०औं एफक्यान एक्सिलेन्स अवार्ड सम्पन्न

१०औं एफक्यान एक्सिलेन्स अवार्ड सम्पन्न

नेपाल निर्माण व्यवसायी महासंघले विभिन्न ३६ विधामा रिद्धि सिद्धि सिमेन्ट १०औं एफक्यान एक्सिलेन्स अवार्ड वितरण गरेको छ । ...

दराजमा १२.१२ सेलको पालो

दराजमा १२.१२ सेलको पालो

नेपालको बृहत्तर अनलाइन सपिङ गन्तव्य दराजले दराज १२.१२ घोषणा गरेको छ । ...

Ncell Footer Ad